Sarga 103

Verse 1

वसिष्ठः पुरतः कृत्वा दारान्दशरथस्य च।अभिचक्राम तं देशं रामदर्शनतर्षितः।।2.103.1।।

ବସିଷ୍ଠ ଦଶରଥଙ୍କ ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ଆଗରେ ରଖି, ରାମଦର୍ଶନର ତୃଷ୍ଣାରେ ଆକୁଳ ହୋଇ, ସେଇ ସ୍ଥାନକୁ ଅଭିମୁଖେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।

Verse 2

राजपत्न्यश्च गच्छन्त्यो मन्दं मन्दाकिनीं प्रति।ददृशु स्तत्र तत् तीर्थं रामलक्ष्मणसेवितम्।।2.103.2।।

ରାଜପତ୍ନୀମାନେ ମନ୍ଦ ମନ୍ଦ ଚାଲି ମନ୍ଦାକିନୀ ପ୍ରତି ଯାଉଥିବାବେଳେ, ସେଠାରେ ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସେବିତ ସେଇ ତୀର୍ଥସ୍ଥାନକୁ ଦେଖିଲେ।

Verse 3

कौसल्या बाष्पपूर्णेन मुखेन परिशुष्यता।सुमित्रामब्रवीद्दीना याश्चान्या राजयोषितः।।2.103.3।।

କୌସଲ୍ୟା ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ଶୋକରେ ଶୁଷ୍କିତ ମୁହଁ ସହ, ଦୀନ ହୋଇ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜମହିଷୀମାନଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 4

इदं तेषामनाथानां क्लिष्टमक्लिष्टकर्मणाम्।वने प्राक्कलनं तीर्थं ये ते निर्विषयीकृताः।।2.103.4।।

ଏହା ହେଉଛି ବନର ପୂର୍ବଦିଗର ସେଇ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ—ଅନାଥ, କ୍ଲିଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅକ୍ଲିଷ୍ଟକର୍ମା ଥିବା ସେମାନଙ୍କ ସହ ସଂପୃକ୍ତ—ଯେମାନେ ନିଜ ବିଷୟ-ରାଜ୍ୟରୁ ବଞ୍ଚିତ କରାଯାଇଥିଲେ।

Verse 5

इत स्सुमित्रे पुत्रस्ते सदा जलमतन्द्रितः।स्वयं हरति सौमित्रिर्मम पुत्रस्य कारणात्।।2.103.5।।

ହେ ସୁମିତ୍ରେ, ଏଠାରୁ ତୋର ପୁତ୍ର ସୌମିତ୍ରି ସଦା ଅତନ୍ଦ୍ରିତ ହୋଇ ସ୍ୱୟଂ ଜଳ ଆଣେ—ମୋ ପୁତ୍ରଙ୍କ ହିତାର୍ଥେ।

Verse 6

जघन्यमपि ते पुत्रः कृतवान् न तु गर्हितः।भ्रातुर्यदर्थरहितं सर्वं तद् गर्हितंं गुणैः।।2.103.6।।

ହେ ଦେବୀ, ତୁମ ପୁତ୍ର ଯଦି ନିମ୍ନ ମନେହେବା କାମ ମଧ୍ୟ କରିଥାଏ, ତଥାପି ସେ ନିନ୍ଦନୀୟ ନୁହେଁ; ଭାଇର ହିତ ପାଇଁ କରାଯାଇଥିବା ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ ଗୁଣଦ୍ୱାରା ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଓ ପ୍ରଶଂସନୀୟ ହୁଏ।

Verse 7

अद्यायमपि ते पुत्रः क्लेशानामतथोचितः।नीचानर्थ समाचारं सज्जं कर्म प्रमुञ्चतु।।2.103.7।।

ଆଜି ମଧ୍ୟ ତୁମ ଏହି ପୁତ୍ର—କ୍ଲେଶରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ନୁହେଁ ଓ ତାହା ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ—ତା’ପରେ ଥୋପାଯାଇଥିବା ଏହି କଠୋର, ଅପମାନଜନକ ଓ ନୀଚ ଅର୍ଥବହ କାମକୁ ତ୍ୟାଗ କରୁ।

Verse 8

दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु सा ददर्श महीतले।पितुरिङ्गुदिपिण्याकं न्यस्तमायतलोचना।।2.103.8।।

ଆୟତଲୋଚନା କୌସଲ୍ୟା ଭୂମିତଳରେ ଦକ୍ଷିଣମୁଖ ଅଗ୍ର ଥିବା ଦର୍ଭ ଉପରେ ପିତାଙ୍କ ନିମିତ୍ତ ଅର୍ପଣରୂପେ ରଖାଯାଇଥିବା ଇଙ୍ଗୁଦୀ ପିଣ୍ୟାକର ପିଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖିଲେ।

Verse 9

तं भूमौ पितुरार्तेन न्यस्तं रामेण वीक्ष्य सा।उवाच देवी कौसल्या सर्वा दशरथस्त्रियः।।2.103.9।।

ଭୂମିରେ ପିତାଙ୍କ ନିମିତ୍ତ ଶୋକାକୁଳ ରାମ ଯେ ଅର୍ପଣ ରଖିଥିଲେ, ତାହା ଦେଖି ଦେବୀ କୌସଲ୍ୟା ଦଶରଥଙ୍କ ସମସ୍ତ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହିଲେ।

Verse 10

इदमिक्ष्वाकुनाथस्य राघवस्य महात्मनः।राघवेण पितुर्दत्तं पश्यतैतद्यथाविधि।।2.103.10।।

ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁନାଥ ମହାତ୍ମା ଦଶରଥଙ୍କ ପାଇଁ ରାଘବ ଯଥାବିଧି ଯେ ପିତୃତର୍ପଣ ଅର୍ପଣ କରିଛନ୍ତି—ଏହାକୁ ଦେଖ।

Verse 11

तस्य देवसमानस्य पार्थिवस्य महात्मनः।नैतदौपयिकं मन्ये भुक्तभोगस्य भोजनम्।।2.103.11।।

ଦେବସମାନ ତେଜସ୍ୱୀ ସେଇ ମହାତ୍ମା ରାଜା, ଯିଏ ପୂର୍ବେ ସମସ୍ତ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରିଥିଲେ—ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଭୋଜନ ଯଥୋଚିତ ବୋଲି ମୁଁ ମନେ କରୁନାହିଁ।

Verse 12

चतुरन्तां महीं भुक्त्वा महेन्द्रसदृशो विभुः।कथमिङ्गुदिपिण्याकं स भुक्ते वसुधाधिपः।।2.103.12।।

ଚତୁରନ୍ତ ମହୀକୁ ଭୋଗ କରି, ମହେନ୍ଦ୍ରସଦୃଶ ପ୍ରଭୁ ସେ ବସୁଧାଧିପ—ଯିଏ ପୂର୍ବେ ସମଗ୍ର ଭୂମିର ରାଜ୍ୟ ଉପଭୋଗ କରୁଥିଲେ—ଏବେ ଇଙ୍ଗୁଦୀ ଗୁଦାର ପିଣ୍ୟାକ କିପରି ଭୋଗିବେ?

Verse 13

अतो दुःखतरं लोके न किञ्चित्प्रतिभाति मा।यत्र रामः पितुर्दद्यादिङ्गुदिक्षोदमृद्धिमान्।।2.103.13।।

ଏହିହେତୁ ଲୋକରେ ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ ଦୁଃଖଦ କିଛି ମୋତେ ଲାଗେ ନାହିଁ—ଯେ ସମୃଦ୍ଧିମାନ ରାମ ପିତାଙ୍କୁ ଇଙ୍ଗୁଦୀ କୁଟି ତିଆରି ପିଣ୍ୟାକ ଅର୍ପଣ କରିବାକୁ ପଡ଼ୁଛି।

Verse 14

रामेणेङ्गुदिपिण्याकं पितुर्दत्तं समीक्ष्य मे।कथं दुःखेन हृदयं न स्फोटति सहस्रधा।।2.103.14।।

ରାମେ ପିତାଙ୍କୁ ଇଙ୍ଗୁଦୀ ଗୁଦାର ପିଣ୍ୟାକ ଦେଇଥିବା ଦେଖି, ଦୁଃଖରେ ମୋ ହୃଦୟ ସହସ୍ରଧା କାହିଁକି ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ୁନାହିଁ?

Verse 15

श्रुतिस्तु खल्वियं सत्या लौकिकी प्रतिभाति मा।यदन्नः पुरुषो भवति तदन्नास्तस्य देवताः।।2.103.15।।

ଏବେ ଲୋକପ୍ରଚଳିତ ଏହି କଥା ମୋତେ ସତ୍ୟ ଲାଗୁଛି—ମଣିଷ ଯେଉଁ ଅନ୍ନରେ ଜୀବନ ଧାରଣ କରେ, ତାଙ୍କ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଅନ୍ନ ଭୋଗ କରନ୍ତି।

Verse 16

एवमार्तां सपत्न्यस्ता जग्मुराश्वास्य तां तदा।ददृशुश्चाश्रमे रामं स्वर्गच्युतमिवामरम्।।2.103.16।।

ଏଭଳି ଶୋକାର୍ତ୍ତ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ ସପତ୍ନୀମାନେ ପରେ ଆଗକୁ ଗଲେ; ଆଶ୍ରମରେ ସେମାନେ ରାମଙ୍କୁ ସ୍ୱର୍ଗଚ୍ୟୁତ ଦେବତା ପରି ଦେଖିଲେ।

Verse 17

सर्वभोगैः परित्यक्तं रामं सम्प्रेक्ष्य मातरः।आर्ता मुमुचुरश्रूणि सस्वरं शोककर्शिताः।।2.103.17।।

ସମସ୍ତ ରାଜଭୋଗରୁ ବଞ୍ଚିତ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ମାତାମାନେ ଶୋକରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇ, ଆର୍ତ୍ତ ସ୍ୱରେ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ଅଶ୍ରୁଧାରା ଝରାଇଲେ।

Verse 18

तासां रामस्समुत्थाय जग्राह चरणान् शुभान्।मात्रूणां मनुजव्याघ्रस्सर्वासां सत्यसङ्गरः।।2.103.18।।

ତାହାପରେ ରାମ ଉଠି, ମନୁଜବ୍ୟାଘ୍ର ଓ ସତ୍ୟରେ ଅଚଳ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ମାତାଙ୍କ ଶୁଭ ଚରଣ ଧରି ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରଣାମ କଲେ।

Verse 19

ताः पाणिभि स्सुखस्पर्शैर्मृद्वङ्गुलितलै श्शुभैः।प्रममार्जू रजः पृष्ठाद्रामस्यायतलोचनाः।।2.103.19।।

ଆୟତଲୋଚନା ରାଣୀମାନେ ସୁଖସ୍ପର୍ଶୀ, ମୃଦୁ ଅଙ୍ଗୁଳିଯୁକ୍ତ ଶୁଭ ହସ୍ତଦ୍ୱାରା ରାମଙ୍କ ପିଠିରୁ ଧୂଳିକଣା ସାବଧାନରେ ପୋଛିଦେଲେ।

Verse 20

सौमित्रिरपि ता स्सर्वा मातृ़स्सम्प्रेक्ष्य दुःखितः।अभ्यवादयतासक्तं शनै रामादनन्तरम्।।2.103.20।।

ସୌମିତ୍ରି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ସେ ସମସ୍ତ ମାତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଦୁଃଖାକୁଳ ହେଲେ; ରାମଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ଚାଲି, ଭକ୍ତିସହ ଧୀରେ ଧୀରେ ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ।

Verse 21

यथा रामे तथा तस्मिन्सर्वा ववृतिरे स्त्रियः।वृत्तिं दशरथाज्जाते लक्ष्मणे शुभलक्षणे।।2.103.21।।

ଯେପରି ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ପ୍ରତି, ସେପରି ଦଶରଥନନ୍ଦନ ଶୁଭଲକ୍ଷଣ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ରାଣୀମାନେ ସମାନ ସ୍ନେହ ଓ ସମ୍ମାନରେ ବ୍ୟବହାର କଲେ।

Verse 22

सीताऽपि चरणांस्तासामुपसङ्गृह्य दुःखिता।श्वश्रूणामश्रुपूर्णाक्षी सा बभूवाग्रतः स्थिता।।2.103.22।।

ସୀତା ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଶ୍ୱଶ୍ରୂମାନଙ୍କ ଚରଣ ଧରି ପ୍ରଣାମ କଲେ; ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ନୟନରେ ସେ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ।

Verse 23

तां परिष्वज्य दुःखार्तां माता दुहितरं यथा।वनवासकृशां दीनां कौसल्या वाक्यमब्रवीत्।।2.103.23।।

ବନବାସରେ କୃଶ ଓ ଦୀନ, ଦୁଃଖାର୍ତ୍ତ ସୀତାଙ୍କୁ ମା ଯେପରି କନ୍ୟାକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରେ, ସେପରି କୌସଲ୍ୟା ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ତାଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ।

Verse 24

विदेहराजस्य सुता स्नुषा दशरथस्य च।रामपत्नी कथं दुःखं सम्प्राप्ता निर्जने वने।।2.103.24।।

ବିଦେହରାଜଙ୍କ କନ୍ୟା, ଦଶରଥଙ୍କ ସ୍ନୁଷା, ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ପତ୍ନୀ—ସେ କିପରି ନିର୍ଜନ ବନରେ ଏପରି ଦୁଃଖକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ?

Verse 25

पद्ममातपसन्तप्तं परिक्लिष्टमिवोत्पलम्।काञ्चनं रजसा ध्वस्तं क्लिष्टं चन्द्रमिवाम्बुदैः।।2.103.25।।मुखं ते प्रेक्ष्य मां शोको दहत्यग्निरिवाऽश्रयम्।भृशं मनसि वैदेहि व्यसनारणिसम्भवः।।2.103.26।।

ତୁମ ମୁଖ ସୂର୍ଯ୍ୟତାପେ ଦଗ୍ଧ ପଦ୍ମ ପରି, କ୍ଳିଷ୍ଟ ଉତ୍ପଳ ପରି ଦିଶୁଛି; ଧୂଳିରେ ମଲିନ କାଞ୍ଚନ ପରି, ମେଘେ ଢାକା ଚନ୍ଦ୍ର ପରି କ୍ଳାନ୍ତ ଲାଗୁଛି।

Verse 26

पद्ममातपसन्तप्तं परिक्लिष्टमिवोत्पलम्।काञ्चनं रजसा ध्वस्तं क्लिष्टं चन्द्रमिवाम्बुदैः।।2.103.25।।मुखं ते प्रेक्ष्य मां शोको दहत्यग्निरिवाऽश्रयम्।भृशं मनसि वैदेहि व्यसनारणिसम्भवः।।2.103.26।।

ହେ ବୈଦେହୀ, ତୋ ମୁହଁ ଦେଖିଲେ ମାତ୍ର ଶୋକ ମୋ ହୃଦୟରେ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ଦହେ—ବିପତ୍ତିର ଅରଣିକାଠିରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଅଗ୍ନି ଯେପରି ନିଜ ଆଶ୍ରୟକୁ ମଧ୍ୟ ଭସ୍ମ କରେ।

Verse 27

ब्रुवन्त्यामेवमार्तायां जनन्यां भरताग्रजः।पादावासाद्य जग्राह वसिष्ठस्य च राघवः।।2.103.27।।

ଏପରି ଆର୍ତ୍ତ ମାତା କହୁଥିବାବେଳେ, ଭରତଙ୍କ ଅଗ୍ରଜ ରାଘବ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ଭକ୍ତିସହିତ ତାଙ୍କ ପାଦ ଧରିଲେ।

Verse 28

पुरोहितस्याग्निसमस्य वै तदा बृहस्पतेरिन्द्रमिवामराधिपः।प्रगृह्य पादौ सुसमृद्धतेजसस्सहैव तेनोपविवेश राघवः।।2.103.28।।

ତାପରେ ଅଗ୍ନିସମ ତେଜସ୍ବୀ ସେହି କୁଳପୁରୋହିତଙ୍କ ପାଦ—ଦେବାଧିପ ଇନ୍ଦ୍ର ଯେପରି ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ପାଦ ଧରେ—ରାଘବ ଧରି, ତାଙ୍କ ପାଖେଇ ବସିଲେ।

Verse 29

ततो जघन्यं सहितै स्समन्त्रिभिः पुरप्रधानैश्च सहैव सैनिकैः।जनेन धर्मज्ञतमेन धर्मवानुपोपविष्टो भरत स्तदाऽग्रजम्।।2.103.29।।

ତାପରେ ଧର୍ମବାନ ଭରତ ନିଜ ଅଗ୍ରଜଙ୍କ ନିକଟରେ ଉପବିଷ୍ଟ ହେଲେ; ତାଙ୍କ ପଛରେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ପ୍ରଧାନ ନାଗରିକମାନେ, ସୈନିକମାନେ ଓ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷମାନେ ବସିଲେ।

Verse 30

उपोपविष्ट स्तु तदा स वीर्यवांस्तपस्विवेषेण समीक्ष्य राघवम्।श्रिया ज्वलन्तं भरतः कृताञ्जलिर्यथा महेन्द्रः प्रयतः प्रजापतिम्।।2.103.30।।

ତେବେ ବୀର୍ୟବାନ୍ ଭରତ ତପସ୍ବୀବେଷଧାରୀ ରାଘବଙ୍କୁ ନିରୀକ୍ଷି—ଶ୍ରୀରେ ଜ୍ୱଲନ୍ତ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି—କୃତାଞ୍ଜଳି ହୋଇ ସମୀପରେ ଉପବିଷ୍ଟ ହେଲେ; ଯେପରି ଶୁଦ୍ଧ ମହେନ୍ଦ୍ର ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ସମୀପେ ବସନ୍ତି।

Verse 31

किमेष वाक्यं भरतोऽद्य राघवं प्रणम्य सत्कृत्य च साधु वक्ष्यति।इतीव तस्यार्यजनस्य तत्त्वतो बभूव कौतूहलमुत्तमं तदा।।2.103.31।।

ତେବେ ଆର୍ୟଜନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଭୀର କୌତୂହଳ ଜାଗିଲା: “ଆଜି ଭରତ ରାଘବଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ସତ୍କାର କରି କେଉଁ ସାଧୁବାକ୍ୟ କହିବେ?”

Verse 32

स राघव स्सत्यधृति श्च लक्ष्मणो महानुभावो भरत श्च धार्मिकः।वृताः सुहृद्भि श्च विरेजुरध्वरे यथा सदस्यै स्सहितास्त्रयोऽग्नयः।।2.103.32।।

ସତ୍ୟଧୃତି ରାଘବ, ମହାନୁଭାବ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଧାର୍ମିକ ଭରତ—ସୁହୃଦମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇ—ସେଇ ଅଧ୍ୱରରେ ଯେପରି ସଦସ୍ୟ (ଋତ୍ୱିଜ) ସହିତ ତିନି ଯଜ୍ଞାଗ୍ନି ଶୋଭନ୍ତି, ସେପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ।