Sarga 22

Verse 1

अथ तं व्यथया दीनं सविशेषममर्षितम्।श्वसन्तमिव नागेन्द्रं रोषविस्फारितेक्षणम्।।।।आसाद्य रामस्सौमित्रिं सुहृदं भ्रातरं प्रियम्।उवाचेदं स धैर्येण धारयन्सत्त्वमात्मवान्।।।।

ତାପରେ ଆତ୍ମସଂଯମୀ ରାମ ଧୈର୍ୟରେ ନିଜ ସତ୍ତ୍ୱକୁ ଧାରଣ କରି, ବ୍ୟଥାରେ ଦୀନ ଓ ବିଶେଷ ଅମର୍ଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ—ନାଗେନ୍ଦ୍ର ପରି ଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ୁଥିବା, କ୍ରୋଧରେ ଫୁଲିଥିବା ନୟନବାନ—ପ୍ରିୟ ଭ୍ରାତା ଓ ସୁହୃଦ ଲକ୍ଷ୍ମଣ (ସୌମିତ୍ରି)ଙ୍କୁ ନିକଟେ ଯାଇ, ଧୈର୍ୟରେ ଏହିପରି କହିଲେ।

Verse 2

अथ तं व्यथया दीनं सविशेषममर्षितम्। श्वसन्तमिव नागेन्द्रं रोषविस्फारितेक्षणम्।।2.22.1।।आसाद्य रामस्सौमित्रिं सुहृदं भ्रातरं प्रियम्।उवाचेदं स धैर्येण धारयन्सत्त्वमात्मवान्।।2.22.2।।

ତାପରେ ଆତ୍ମସଂଯମୀ ଓ ଧୈର୍ୟବାନ୍ ଶ୍ରୀରାମ ସୁହୃଦ ଓ ପ୍ରିୟ ଭ୍ରାତା ସୌମିତ୍ରିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ବ୍ୟଥାରେ ଦୀନ, ବିଶେଷ ଅମର୍ଷରେ ଜ୍ୱଳିତ, କ୍ରୋଧରେ ପ୍ରସାରିତ ନୟନ ସହ ମହାନାଗ ପରି ଶ୍ୱାସ ଫୁଙ୍କୁଥିବା ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ରାମ ସତ୍ତ୍ୱ ଧାରଣ କରି ଧୈର୍ୟରେ କଥା କହିଲେ।

Verse 3

निगृह्य रोषं शोकं च धैर्यमाश्रित्य केवलम्।अवमानं निरस्येमं गृहीत्वा हर्षमुत्तमम्।।।।उपक्लृप्तं हि यत्किञ्चिदभिषेकार्थमद्य मेसर्वं विसर्जय क्षिप्रं कुरु कार्यं निरत्ययम्।।।।

କ୍ରୋଧ ଓ ଶୋକ—ଉଭୟକୁ ନିଗ୍ରହ କରି, କେବଳ ଧୈର୍ୟକୁ ଆଶ୍ରୟ କର; ଏହି ଅପମାନବୋଧକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଉତ୍ତମ ହର୍ଷକୁ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଧାରଣ କର।

Verse 4

निगृह्य रोषं शोकं च धैर्यमाश्रित्य केवलम्।अवमानं निरस्येमं गृहीत्वा हर्षमुत्तमम्।।2.22.3।।उपक्लृप्तं हि यत्किञ्चिदभिषेकार्थमद्य मेसर्वं विसर्जय क्षिप्रं कुरु कार्यं निरत्ययम्।।2.22.4।।

ଆଜି ମୋର ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରାଯାଇଛି, ସେସବୁକୁ ତୁରନ୍ତ ବାତିଲ କର; ଶୀଘ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ନିର୍ବିଘ୍ନରେ ଯାହା କରିବା ଉଚିତ ତାହା ସମ୍ପନ୍ନ କର।

Verse 5

सौमित्रे योऽभिषेकार्थे मम सम्भार सम्भ्रमः।अभिषेकनिवृत्त्यर्थे सोऽस्तु संभारसम्भ्रमः।।।।

ହେ ସୌମିତ୍ରେ! ମୋର ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ଯେପରି ଉତ୍ସାହରେ ସମସ୍ତ ସଜାଣା-ଗୋଛାଣା ହୋଇଥିଲା, ସେହି ଉତ୍ସାହ ଏବେ ଏହି ସଜାଣାକୁ ନିବୃତ୍ତ କରି ସମାପ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ହେଉ।

Verse 6

यस्या मदभिषेकार्थे मानसं परितप्यते।माता मे सा यथा न स्यात्सविशङ्का तथा कुरु।।।।

ମୋର ଅଭିଷେକର ଚିନ୍ତାରେ ଯାହାର ମନ ଦହିଥିଲା, ସେଇ ମୋର ମାତା ଯେପରି ସନ୍ଦେହରେ ଅଶାନ୍ତ ରହିନାହାନ୍ତି—ସେପରି ତୁମେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କର।

Verse 7

तस्याश्शङ्कामयं दुःखं मुहूर्तमपि नोत्सहे।मनसि प्रतिसंजातं सौमित्रेऽहमुपेक्षितुम्।।।।

ହେ ସୌମିତ୍ରେ! ତାଙ୍କ ମନରେ ଜନ୍ମିଥିବା ସନ୍ଦେହମୟ ଦୁଃଖକୁ ମୁଁ ମୁହୂର୍ତ୍ତମାତ୍ର ମଧ୍ୟ ଅବହେଳା କରିପାରେ ନାହିଁ।

Verse 8

न बुद्धिपूर्वं नाबुद्धं स्मरामीह कदाचन।मातृ़णां वा पितुर्वाऽहं कृतमल्पं च विप्रियम्।।।।

ଏଠାରେ ମୁଁ କେବେ ମନେ ପକାଏ ନାହିଁ—ଜାଣିକି ହେଉ କି ଅଜାଣିରେ—ମୋର ମାତାମାନଙ୍କୁ କିମ୍ବା ପିତାଙ୍କୁ ଅତି ଅଳ୍ପ ମଧ୍ୟ ଅପ୍ରିୟ କିଛି କରିଥିବାକୁ।

Verse 9

सत्यस्सत्याभिसन्धश्च नित्यं सत्यपराक्रमः।परलोकभयाद्भीतो निर्भयोऽस्तु पिता मम।।।।

ମୋ ପିତା—ସତ୍ୟବାଦୀ, ସଦା ସତ୍ୟରେ ଅଭିସନ୍ଧିତ, ସତ୍ୟପରାକ୍ରମୀ—ପରଲୋକଭୟରେ ଭୀତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏବେ ନିର୍ଭୟ ହେଉନ୍ତୁ।

Verse 10

तस्याऽपि हि भवेदस्मिन्कर्मण्यप्रतिसंहृते।सत्यं नेति मनस्तापस्तस्य तापस्तपेच्च माम्।।।।

ଯଦି ଏହି କର୍ମ—ମୋର ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି—ଏଠାରେ ଅପସଂହୃତ ନ ହୋଇ ଚାଲିଥାଏ, ତେବେ ‘ମୋ ସତ୍ୟ ପୂରଣ ହେଲା ନାହିଁ’ ବୋଲି ମନସ୍ତାପରେ ପିତା ମଧ୍ୟ ଦଗ୍ଧ ହେବେ; ତାଙ୍କର ସେଇ ତାପ ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଦହିବ।

Verse 11

अभिषेकविधानं तु तस्मात्संहृत्य लक्ष्मण।अन्वगेवाहमिच्छामि वनं गन्तुमितःपुनः।।।।

ଏହେତୁ, ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଅଭିଷେକବିଧାନକୁ ସଂହର; ତାହା ପରେ ମାତ୍ର ମୁଁ ଏଠାରୁ ପୁନଃ ବନକୁ ଯିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି।

Verse 12

मम प्रव्राजनादद्य कृतकृत्या नृपात्मजा।सुतं भरतमव्यग्रमभिषेचयिता ततः।।।।

ମୁଁ ଆଜି ପ୍ରବ୍ରଜ୍ୟାକୁ ଯାଇଗଲେ, ନୃପାତ୍ମଜା ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧ କରି, ପରେ ନିର୍ବିଘ୍ନରେ ନିଜ ପୁତ୍ର ଭରତଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କରାଇବେ।

Verse 13

मयि चीराजिनधरे जटामण्डलधारिणि।गतेऽरण्यं च कैकेय्या भविष्यति मनस्सुखम्।।।।

ମୁଁ ଚୀର ଓ ଅଜିନ ଧାରଣ କରି, ଜଟାମଣ୍ଡଳ ଧାରୀ ହୋଇ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇଲେ, ତେବେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଶେଷେ ମନସ୍ସୁଖ ହେବ।

Verse 14

बुद्धिः प्रणीता येनेयं मनश्च सुसमाहितम्।तं तु नार्हामि संक्लेष्टुं प्रव्रजिष्यामि मा चिरम्।।।।

ଯେହେତୁ ଏହି ବୁଦ୍ଧି ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଛି ଓ ମୋର ମନ ସୁସମାହିତ, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ କ୍ଲେଶ ଦେବାକୁ ମୁଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ମୁଁ ଅବିଳମ୍ବେ ପ୍ରବ୍ରଜ୍ୟାକୁ ଯିବି।

Verse 15

कृतान्तस्त्वेव सौमित्रे द्रष्टव्यो मत्प्रवासने।राज्यस्य च वितीर्णस्य पुनरेव निवर्तने।।।।

ହେ ସୌମିତ୍ରେ, ମୋର ବନବାସରେ ଓ ଦିଆଯାଇଥିବା ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ବାର ଫେରାଇ ନିଆଯିବାରେ, କାରଣ ଭାବେ କେବଳ କୃତାନ୍ତ—ବିଧି—କୁ ଦେଖିବା ଉଚିତ।

Verse 16

कैकेय्याः प्रतिपत्तिर्हि कथं स्यान्मम पीडने।यदि भावो न दैवोऽयं कृतान्तविहितो भवेत्।।।।

ଯଦି ଏହି ମନୋଭାବ ଓ ଏହି ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ କୃତାନ୍ତବିହିତ ଦୈବ ନ ହେଉଥାନ୍ତା, ତେବେ ମୋତେ ପୀଡ଼ା ଦେବାକୁ କୈକେୟୀ କିପରି ଏମିତି ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ କରିପାରିଥାନ୍ତି?

Verse 17

जानासि हि यथा सौम्य न मातृषु ममान्तरम्।भूतपूर्वं विशेषो वा तस्या मयि सुतेऽपि वा।।।।

ହେ ସୌମ୍ୟ, ତୁମେ ଜାଣ, ମୋର ମାତୃମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ କେବେ ଭେଦଭାବ ରଖିନାହିଁ; ଏବଂ ପୂର୍ବକାଳରେ ସେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଓ ନିଜ ପୁତ୍ରକୁ ନେଇ କୌଣସି ଭିନ୍ନତା କରିନଥିଲେ।

Verse 18

सोऽभिषेकनिवृत्त्यर्थैप्रवासार्थैश्च दुर्वचैः।उग्रैर्वाक्यैरहं तस्या नान्यद्दैवात्समर्थये।।।।

ମୋର ଅଭିଷେକ ରୋକିବା ଓ ମୋତେ ବନବାସକୁ ପଠାଇବା ପାଇଁ ସେ କହିଥିବା କଠୋର ଓ ଉଗ୍ର ବଚନଗୁଡ଼ିକର କାରଣ ଭାବେ ମୁଁ ଦୈବ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ମାନିପାରେ ନାହିଁ।

Verse 19

कथं प्रकृतिसम्पन्ना राजपुत्री तथागुणा।ब्रूयात्सा प्राकृतेव स्त्री मत्पीडां भर्तृसन्निधौ।।।।

ଯଦି ଦୈବ କାର୍ଯ୍ୟରତ ନ ଥାନ୍ତା, ତେବେ ସ୍ୱଭାବରେ ଉଦାତ୍ତ, ରାଜପୁତ୍ରୀ ଓ ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ କୈକେୟୀ ପତିଙ୍କ ସନ୍ନିଧିରେ ସାଧାରଣ ସ୍ତ୍ରୀ ପରି ମୋତେ ପୀଡ଼ାଦାୟକ ବଚନ କିପରି କହିପାରିଥାନ୍ତି?

Verse 20

यदचिन्त्यन्तु तद्दैवं भूतेष्वपि न विहन्यते।व्यक्तं मयि च तस्यां च पतितो हि विपर्ययः।।।।

ଯାହା ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ସେଇ ଦୈବ; ତାହାର ବଳ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀରେ ମଧ୍ୟ ରୋକାଯାଇପାରେ ନାହିଁ। ସ୍ପଷ୍ଟ ଯେ ବିପର୍ୟୟ ମୋ ପରେ ମଧ୍ୟ ଓ ତାଙ୍କ ପରେ ମଧ୍ୟ ପତିତ ହୋଇଛି।

Verse 21

कश्चिद्दैवेन सौमित्रे योद्धुमुत्सहते पुमान्।यस्य न ग्रहणं किञ्चित्कर्मणोऽन्यत्र दृश्यते।।।।

ହେ ସୌମିତ୍ରେ, ଦୈବ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ କେଉଁ ପୁରୁଷ ଉତ୍ସାହ କରିପାରିବ? ଯାହାର ପକଡ଼କୁ ସିଧାସଳଖ ଧରିବା ଯାଏ ନାହିଁ; କର୍ମର ଗତି ଓ ଫଳରେ ମାତ୍ର ତାହା ପ୍ରକାଶ ପାଏ, ଅନ୍ୟ କେଉଁଠି ନୁହେଁ।

Verse 22

सुखदुःखे भयक्रोधौ लाभालाभौ भवाभवौ।यच्च किञ्चित्तथाभूतं ननु दैवस्य कर्म तत्।।।।

ସୁଖ-ଦୁଃଖ, ଭୟ-କ୍ରୋଧ, ଲାଭ-ଅଲାଭ, ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁ—ଏବଂ ଏପରି ଯାହା କିଛି ଘଟେ, ସେ ସବୁ ନିଶ୍ଚୟ ଦୈବର କର୍ମ।

Verse 23

ऋषयोऽप्युग्रतपसो दैवेनाभिप्रपीडिताः।उत्सृज्य नियमांस्तीव्रान्भ्रश्यन्ते काममन्युभिः।।।।

ଉଗ୍ର ତପସ୍ୟାର ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୈବରେ ପୀଡିତ ହେଲେ କଠୋର ନିୟମଗୁଡ଼ିକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, କାମ ଓ କ୍ରୋଧରେ ବଶୀଭୂତ ହୋଇ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୋଇପଡ଼ନ୍ତି।

Verse 24

असङ्कल्पितमेवेह यदकस्मात्प्रवर्तते।निवर्त्यारम्भमारब्धं ननु दैवस्य कर्म तत्।।।।

ଏଠାରେ ଅକସ୍ମାତ୍ ଅସଙ୍କଳ୍ପିତ ବିଘ୍ନ ଉଦ୍ଭବି ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟକୁ ନିବାରେ, ସେଥି ନିଶ୍ଚୟ ଦୈବର କର୍ମ ହେଉଛି।

Verse 25

एतया तत्त्वया बुद्ध्या संस्तभ्यात्मानमात्मना।व्याहतेऽप्यभिषेके मे परितापो न विद्यते।।।।

ଏହି ତତ୍ତ୍ୱମୟ ବୁଦ୍ଧିଦ୍ୱାରା ମୁଁ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ନିଜେ ସ୍ଥିର କରିଛି; ମୋର ଅଭିଷେକ ବାଧାପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମୋରେ କୌଣସି ପରିତାପ ନାହିଁ।

Verse 26

तस्मादपरितापस्संस्त्वमप्यनुविधाय माम्।प्रतिसंहारय क्षिप्रमाभिषेचनिकीं क्रियाम्।।।।

ଏହେତୁ ମୋ ପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଶୋକରହିତ ରୁହ; ମୋର ଅନୁସରଣ କରି ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କ୍ରିୟାକୁ ଶୀଘ୍ର ସଂହାର କର।

Verse 27

एभिरेव घटै स्सर्वैरभिषेचनसम्भृतैः।मम लक्ष्मण तापस्ये व्रतस्नानं भविष्यति।।।।

ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ସଂଗୃହୀତ ଏହି ସମସ୍ତ ଘଟଜଳ ଦ୍ୱାରା, ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଆଗାମୀ ତପୋବ୍ରତ ଜୀବନ ପାଇଁ ମୁଁ ବ୍ରତସ୍ନାନ କରିବି।

Verse 28

अथवा किं ममैतेन राजद्रव्यमयेन तु।उद्धृतं मे स्वयं तोयं व्रतादेशं करिष्यति।।।।

ନଚେତ୍, ରାଜାଙ୍କ ପାତ୍ରରେ ରଖାଯାଇଥିବା ଏହି ରାଜଦ୍ରବ୍ୟମୟ ଜଳ ମୋ ପାଇଁ କ’ଣ ଉପକାରୀ? ମୁଁ ନିଜ ହାତରେ ଉଠାଇଥିବା ଜଳ ହିଁ ମୋର ବ୍ରତାନୁଷ୍ଠାନକୁ ସାର୍ଥକ କରିବ।

Verse 29

मा च लक्ष्मण सन्तापं कार्षीर्लक्ष्म्या विपर्यये।राज्यं वा वनवासो वा वनवासो महोदयः।।।।

ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଭାଗ୍ୟର ଏହି ବିପର୍ୟୟରେ ଶୋକ କରନି। ରାଜ୍ୟ ହେଉ କି ବନବାସ—ବନବାସ ହିଁ ମହାଗୌରବ, ମହୋଦୟ।

Verse 30

न लक्ष्मणास्मिन्खलु कर्मविघ्नेमाता यवीयस्यतिशङ्कनीया।दैवाभिपन्ना हि वदत्यनिष्टंजानासि दैवं च तथा प्रभावम्।।।।

ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି କର୍ମବିଘ୍ନରେ ଆମ ଛୋଟ ମାତାଙ୍କୁ ଅତ୍ୟଧିକ ସନ୍ଦେହ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଦୈବର ଅଧୀନ ହୋଇ ସେ ଅନିଷ୍ଟ ବଚନ କହୁଛନ୍ତି; ଦୈବର ପ୍ରଭାବ କେତେ ପ୍ରବଳ, ତୁମେ ଜାଣ।