Sarga 97

Verse 1

सुसंरब्धं तु सौमित्रिं लक्ष्मणं क्रोधमूर्छितम्।रामस्तु परिसान्त्व्याथ वचनं चेदमब्रवीत्।।।।

ସୌମିତ୍ରି ଲକ୍ଷ୍ମଣ କ୍ରୋଧରେ ମୂର୍ଛିତ ହୋଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଦ୍ଦୀପ୍ତ ଥିଲେ; ତେବେ ଶ୍ରୀରାମ ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ଏହି ବଚନ କହିଲେ।

Verse 2

किमत्र धनुषा कार्यमसिना वा सचर्मणा।महेष्वासे महाप्राज्ञे भरते स्वयमागते।।।।

ମହେଷ୍ୱାସ ଓ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ଭରତ ସ୍ୱୟଂ ଏଠାକୁ ଆସିଥିବାବେଳେ, ଧନୁଷ, ଖଡ଼୍ଗ କିମ୍ବା ଢାଳର ଏଠାରେ କ’ଣ ଆବଶ୍ୟକ?

Verse 3

पितुस्सत्यं प्रतिश्रुत्य हत्वा भरतमागतम्।किं करिष्यामि राज्येन सापवादेन लक्ष्मण।।।।

ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ପିତାଙ୍କ ସତ୍ୟ ପାଳନ କରିବାକୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏଠାକୁ ଆସିଥିବା ଭରତଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରି ଅପବାଦ-କଳଙ୍କିତ ରାଜ୍ୟରେ ମୋର କି ଲାଭ?

Verse 4

यद्द्रव्यं बान्धवानां वा मित्राणां वा क्षये भवेत्।नाहं तत्प्रतिगृह्णीयां भक्षान्विषकृतानिव।।।।

ବନ୍ଧୁ କିମ୍ବା ମିତ୍ରଙ୍କ ନାଶରୁ ଯେ ଧନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ମୁଁ ସେହି ଧନ କେବେ ଗ୍ରହଣ କରିବି ନାହିଁ—ବିଷମିଶ୍ରିତ ଭୋଜନ ପରି।

Verse 5

धर्ममर्थं च कामं च पृथिवीं चापि लक्ष्मण।इच्छामि भवतामर्थे एतत् प्रतिशृणोमि ते।।।।

ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମମାନଙ୍କ ହିତାର୍ଥେ ମୁଁ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଏବଂ ପୃଥିବୀର ରାଜ୍ୟତ୍ୱ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଇଚ୍ଛା କରେ; ଏହି କଥା ମୁଁ ତୁମକୁ ଗମ୍ଭୀର ଭାବେ ପ୍ରତିଜ୍ଞାସହ କହୁଛି।

Verse 6

भ्रात्रूणां संग्रहार्थं च सुखार्थं चापि लक्ष्मण।राज्यमप्यहमिच्छामि सत्येनाऽयुधमालभे।।।।

ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଭାଇମାନଙ୍କ ଏକତା ଓ ସୁଖ ପାଇଁ ମୁଁ ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିବି; ସତ୍ୟର ଶପଥ କରି, ଶସ୍ତ୍ରକୁ ସାକ୍ଷୀ ରଖି କହୁଛି।

Verse 7

नेयं मम मही सौम्य दुर्लभा सागराम्बरा।न हीच्छेयमधर्मेण शक्रत्वमपि लक्ष्मण।।।।

ହେ ସୌମ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସାଗରବେଷ୍ଟିତ ଏହି ପୃଥିବୀ ମୋ ପାଇଁ ଲଭ୍ୟ; କିନ୍ତୁ ଅଧର୍ମରେ ମିଳୁଥିବା ଇନ୍ଦ୍ରତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଚାହେଁନି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ।

Verse 8

यद्विना भरतं त्वां च शत्रुघ्नं चापि मानद।भवेन्मम सुखं किञ्चिद्भस्म तत्कुरुतां शिखी।।।।

ହେ ମାନଦ, ଭରତ ବିନା, ତୁମ ବିନା ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ବିନା ଯଦି ମୋ ପାଇଁ କିଛି ସୁଖ ସମ୍ଭବ ହୁଏ, ତେବେ ଅଗ୍ନି ତାହାକୁ ଭସ୍ମ କରୁ।

Verse 9

मन्येऽहमागतोऽयोध्यां भरतो भ्रातृवत्सलः।मम प्राणात्प्रियतरः कुलधर्ममनुस्मरन्।।।।श्रुत्वा प्रव्राजितं मां हि जटावल्कलधारिणम्।जानक्यासहितं वीर त्वया च पुरुषर्षभ।।।।स्नेहेनाऽक्रान्तहृदय श्शोकेनाकुलितेन्द्रियः।द्रष्टुमभ्यागतो ह्येष भरतो नान्यथाऽगतः।।।।

ହେ ବୀର, ପୁରୁଷର୍ଷଭ, ମୋର ମନେ ହୁଏ ଭାଇପ୍ରେମୀ ଭରତ—ମୋ ପ୍ରାଣଠାରୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରିୟ—କୁଳଧର୍ମ ସ୍ମରଣ କରି ଅଯୋଧ୍ୟାରୁ ଏଠାକୁ ଆସିଛି। ମୁଁ ଜଟା ଓ ବଲ୍କଳ ଧାରଣ କରି, ଜାନକୀ ସହିତ ଏବଂ ତୁମ ସହିତ ବନବାସକୁ ପ୍ରବ୍ରାଜିତ ହୋଇଛି ବୋଲି ଶୁଣି, ସ୍ନେହରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୃଦୟ ଓ ଶୋକରେ ବ୍ୟାକୁଳ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନେଇ ସେ ମୋତେ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଛି; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ହେତୁରେ ସେ ଆସିନାହିଁ।

Verse 10

मन्येऽहमागतोऽयोध्यां भरतो भ्रातृवत्सलः।मम प्राणात्प्रियतरः कुलधर्ममनुस्मरन्।।2.97.9।।श्रुत्वा प्रव्राजितं मां हि जटावल्कलधारिणम्।जानक्यासहितं वीर त्वया च पुरुषर्षभ।।2.97.10।।स्नेहेनाऽक्रान्तहृदय श्शोकेनाकुलितेन्द्रियः।द्रष्टुमभ्यागतो ह्येष भरतो नान्यथाऽगतः।।2.97.11।।

ମୋତେ ଲାଗୁଛି—ଭ୍ରାତୃବତ୍ସଳ ଭରତ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଆସିଛନ୍ତି; ସେ ମୋ ପ୍ରାଣଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ, କୁଳଧର୍ମକୁ ସ୍ମରଣ କରୁଥିବା। ହେ ବୀର, ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ଓ ଜାନକୀ ସହିତ ମୁଁ ଜଟା-ବଲ୍କଳ ଧାରଣ କରି ବନବାସକୁ ପ୍ରବ୍ରାଜିତ ହୋଇଛି—ଏହା ଶୁଣି, ସ୍ନେହରେ ହୃଦୟ ଆକ୍ରାନ୍ତ ଓ ଶୋକରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ, ଭରତ କେବଳ ମୋତେ ଦେଖିବାକୁ ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ନୁହେଁ।

Verse 11

मन्येऽहमागतोऽयोध्यां भरतो भ्रातृवत्सलः।मम प्राणात्प्रियतरः कुलधर्ममनुस्मरन्।।2.97.9।।श्रुत्वा प्रव्राजितं मां हि जटावल्कलधारिणम्।जानक्यासहितं वीर त्वया च पुरुषर्षभ।।2.97.10।।स्नेहेनाऽक्रान्तहृदय श्शोकेनाकुलितेन्द्रियः।द्रष्टुमभ्यागतो ह्येष भरतो नान्यथाऽगतः।।2.97.11।।

ସ୍ନେହରେ ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ଶୋକରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବ୍ୟାକୁଳ; ଭରତ ସତ୍ୟସତ୍ୟ କେବଳ ମୋତେ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି—ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ନୁହେଁ।

Verse 12

अम्बां च कैकयीं रुष्य परुषं चाप्रियं वदन्।प्रसाद्य पितरं श्रीमार्नाज्यं मे दातुमागतः।।।।

ମାତା କୈକେୟୀ ଉପରେ କ୍ରୋଧ କରି, କଠୋର ଓ ଅପ୍ରିୟ ବଚନ କହି, ପିତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି, ଶ୍ରୀମାନ ଭରତ ରାଜ୍ୟ ମୋତେ ଦେବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି।

Verse 13

प्राप्तकालं यदेषोऽस्मान्भरतो द्रष्टुमिच्छति।अस्मासु मनसाऽप्येष नाप्रियं किञ्चिदाचरेत्।।।।

ଏହା ସମୟୋଚିତ ଯେ ଭରତ ଆମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛନ୍ତି; ମନରେ ମଧ୍ୟ ସେ ଆମ ପ୍ରତି କିଛି ଅପ୍ରିୟ କିମ୍ବା ହାନିକର କରିବେ ନାହିଁ।

Verse 14

विप्रियं कृतपूर्वं ते भरतेन कदा नु किम्।ईदृशं वा भयं तेऽद्य भरतं योऽत्र शङ्कसे।।।।

ଭରତ କେବେ ତୁମ ପ୍ରତି କିଛି ଅପ୍ରିୟ କରିଛନ୍ତି? ତେବେ ଆଜି ଏଠାରେ ଭରତଙ୍କୁ ନେଇ ତୁମର ଏପରି କି ଭୟ, ଯେ ତୁମେ ସନ୍ଦେହ କରୁଛ?

Verse 15

न हि ते निष्ठुरं वाच्यो भरतो नाप्रियं वचः।अहं ह्यप्रियमुक्त स्स्यां भरतस्याप्रिये कृते।।।।

ଭରତଙ୍କ ବିଷୟରେ କଠୋର କିମ୍ବା ଅପ୍ରିୟ ବଚନ କହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଭରତଙ୍କ ପ୍ରତି ଅପ୍ରିୟ କଥା କହିଲେ ସେ ଯେନେ ମୋ ପ୍ରତି କହିଲା ପରି ହେବ।

Verse 16

कथं नु पुत्राः पितरं हन्युः कस्यां चिदापदि।भ्राता वा भ्रातरं हन्यात्सौमित्रे प्राणमात्मनः।।।।

ହେ ସୌମିତ୍ରେ, କୌଣସି ବିପଦରେ ପୁତ୍ରମାନେ ପିତାଙ୍କୁ କିପରି ହତ୍ୟା କରିପାରିବେ? କିମ୍ବା ଭାଇ ନିଜ ପ୍ରାଣ ସମାନ ପ୍ରିୟ ଭାଇକୁ କିପରି ହତ୍ୟା କରିବ?

Verse 17

यदि राज्यस्य हेतोस्त्वमिमां वाचं प्रभाषसे।वक्ष्यामि भरतं दृष्ट्वा राज्यमस्मै प्रदीयताम्।।।।

ଯଦି ତୁମେ ରାଜ୍ୟର ହେତୁ ଏହି କଥା କହୁଛ, ତେବେ ମୁଁ ଭରତଙ୍କୁ ଦେଖି କହିବି: ‘ରାଜ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଦିଆଯାଉ।’

Verse 18

उच्यमानोऽपि भरतो मया लक्ष्मण तद्वचः।राज्यमस्मै प्रयच्छेति बाढमित्येव वक्ष्यति।।।।

ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ! ମୁଁ ଭରତଙ୍କୁ ‘ରାଜ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଦିଅ’ ବୋଲି କହିଲେ ମଧ୍ୟ, ଭରତ ନିଶ୍ଚୟ ‘ବାଢମ୍—ଏମିତି ହେଉ’ ବୋଲି ଉତ୍ତର ଦେବେ।

Verse 19

तथोक्तो धर्मशीलेन भ्रात्रा तस्य हिते रतः।लक्ष्मणः प्रविवेशेव स्वानि गात्राणि लज्जया।।।।

ଧର୍ମଶୀଳ ଏବଂ ତାଙ୍କ ହିତରେ ରତ ଭ୍ରାତା ଏପରି କହିବାରୁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଲଜ୍ଜାରେ ଆବୃତ ହୋଇ ନିଜ ଅଙ୍ଗମାନଙ୍କ ଭିତରକୁ ଯେନ ଶୁଖି ଯାଇଥିଲେ।

Verse 20

तद्वाक्यं लक्ष्मण श्श्रुत्वा व्रीलितः प्रत्युवाच ह।त्वां मन्ये द्रष्टुमायातः पिता दशरथ स्स्वयम्।।।।

ସେ କଥା ଶୁଣି ଲଜ୍ଜିତ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ: ‘ମୋ ମତରେ, ପିତା ଦଶରଥ ସ୍ୱୟଂ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି।’

Verse 21

व्रीलितं लक्ष्मणं दृष्ट्वा राघवः प्रत्युवाच ह।एष मन्ये महाबाहुरिहास्मान्द्रष्टुमागतः।।।।

ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଲଜ୍ଜା ଦେଖି ରାଘବ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ: ‘ମୋ ମତରେ, ସେ ମହାବାହୁ ଏଠାକୁ ଆମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି।’

Verse 22

अथवा नौ ध्रुवं मन्ये मन्यमान स्सुखोचितौ।वनवासमनुध्याय गृहाय प्रतिनेष्यति।।।।

ନହେଲେ—ମୋ ମତରେ ଏହା ନିଶ୍ଚିତ—ଆମ ବନବାସକୁ ଚିନ୍ତା କରି, ଆମେ ସୁଖରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ବୋଲି ଭାବି, ସେ ଆମକୁ ଗୃହକୁ ପୁନଃ ନେଇଯିବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି।

Verse 23

इमां वाप्येष वैदेहीमत्यन्तसुखसेविनीम्।पिता मे राघव श्श्रीमान्वनादादाय यास्यति।।।।

ନଚେତ୍, ହେ ରାଘବ! ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁଖରେ ପାଳିତା ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ମୋର ଶ୍ରୀମାନ ପିତା ବନରୁ ନେଇ ଫେରିଯିବେ।

Verse 24

एतौ तौ सम्प्रकाशेते गोत्रवन्तौ मनोरमौ।वायुवेगसमौ वीर जवनौ तुरगोत्तमौ।।।।

ହେ ବୀର! ଦେଖ—ସେଇ ଦୁଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୁରଗ ପ୍ରକାଶିତ ହେଉଛନ୍ତି; ଉଚ୍ଚ ଗୋତ୍ରବନ୍ତ, ମନୋହର, ଦ୍ରୁତ, ପବନବେଗ ସମ।

Verse 25

स एष सुमहाकायः कम्पते वाहिनीमुखे।नागश्शत्रुञ्जयो नाम वृद्धस्तातस्य धीमतः।।।।

ସେନାର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ସେଇ ସୁମହାକାୟ ଗଜ କମ୍ପିତ ହୋଇ ଚାଲୁଛି; ‘ଶତ୍ରୁଞ୍ଜୟ’ ନାମକ ବୃଦ୍ଧ, ଆମ ଧୀମାନ ପିତାଙ୍କର।

Verse 26

न तु पश्यामि तच्छत्रं पाण्डुरं लोकसत्कृतम् |पितुर्दिव्यं महाबाहो संशयो भवतीह मे।।।।

କିନ୍ତୁ, ହେ ମହାବାହୋ! ଲୋକେ ସତ୍କୃତ କରୁଥିବା ପିତାଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ପାଣ୍ଡୁର ଛତ୍ର ମୁଁ ଦେଖୁନାହିଁ; ଏହିଥିରୁ ମୋ ମନେ ସନ୍ଦେହ ହେଉଛି।

Verse 27

वृक्षाग्रादवरोह त्वं कुरु लक्ष्मण मद्वचः।इतीव रामो धर्मात्मा सौमित्रिं तमुवाच ह।।।।

“ବୃକ୍ଷଶିଖରରୁ ତୁମେ ତଳକୁ ଅବତର, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୋ କଥା କର।” ଏଭଳି ଧର୍ମାତ୍ମା ରାମ ସୌମିତ୍ରିଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 28

अवतीर्य तु सालाग्रात्तस्मात्स समितिञ्जयः।लक्ष्मणः प्राञ्जलिर्भूत्वा तस्थौ रामस्य पार्श्वतः।।।।

ତାପରେ ସମରଜୟୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସେଇ ଶାଳବୃକ୍ଷର ଶିଖରରୁ ଅବତରି, ଅଞ୍ଜଳି ବାନ୍ଧି ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ।

Verse 29

भरतेनापि सन्दिष्टा सम्मर्दो न भवेदिति।समन्तात्तस्य शैलस्य सेना वासमकल्पयत्।।।।

ଭରତ ମଧ୍ୟ “ଭିଡ଼ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ” ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ; ତେଣୁ ସେନା ସେଇ ପର୍ବତର ସମସ୍ତ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଶିବିର ସଜାଇଲା।

Verse 30

अध्यर्धमिक्ष्वाकुचमूर्योजनं पर्वतस्य सा।पार्श्वे न्यविशदावृत्य गजवाजिरथाकुला।।।।

ଗଜ, ଅଶ୍ୱ ଓ ରଥରେ ଭରିଥିବା ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ସେନା ଯୋଜନ ଏବଂ ଅର୍ଧଯୋଜନରୁ ଅଧିକ ପ୍ରସାରିତ ହୋଇ, ପର୍ବତର ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ଘେରି ତାହାର ପାଖରେ ଶିବିର କଲା।

Verse 31

सा चित्रकूटे भरतेन सेना धर्मं पुरस्कृत्य विधूय दर्पम्।प्रसादनार्थं रघुनन्दनस्य विराजते नीतिमता प्रणीता।।।।

ଚିତ୍ରକୂଟରେ ଭରତଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସେହି ସେନା ଧର୍ମକୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି, ଦର୍ପକୁ ଝାଡ଼ିଦେଇ, ନୀତିମାନ ନେତାଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ରଘୁନନ୍ଦନ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ପ୍ରସାଦ ଲାଭ ପାଇଁ ଦୀପ୍ତିମାନ ଭାବେ ବିରାଜିତ ହେଲା।