Sarga 95
मन्दाकिनीनदीदर्शनम् (The Vision of the Mandākinī at Citrakūṭa)
अयोध्याकाण्ड
ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତରୁ ଅବତରି ଶ୍ରୀରାମ ସୀତାଙ୍କୁ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀର ଦିବ୍ୟ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଦର୍ଶାନ୍ତି। ସେ ବିଚିତ୍ର ବାଲୁକାତଟ, ପଦ୍ମପୂର୍ଣ୍ଣ ଜଳ ଓ ପୁଷ୍ପ-ଫଳଭାରିତ ବୃକ୍ଷରେ ଭରିଥିବା କୂଳ ଦେଖାଇ, ନଦୀର ଶୋଭାକୁ କୁବେରଙ୍କ ନଲିନୀ ସରୋବର ସହ ତୁଳନା କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ପ୍ରକୃତିଦର୍ଶନ ତପୋବନର ନିୟମବଦ୍ଧ ଧାର୍ମିକ ଜୀବନ ସହ ଏକାତ୍ମ ହୁଏ—ଋଷିମାନେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟରେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ଅନ୍ୟ ତପସ୍ବୀମାନେ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱବାହୁ ହୋଇ ସୂର୍ଯ୍ୟୋପାସନା କରନ୍ତି। ପବନରେ ହଲୁଥିବା ଶିଖର-ଶାଖା ଦେଖି ପର୍ବତ ନାଚୁଥିବା ପରି ଲାଗେ; ଝରିପଡ଼ା ପୁଷ୍ପ ଜଳରେ ଭାସି ଢେର ହୁଏ, ସେଠାରେ ମଧୁରସ୍ୱର ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀ ବସେ। ରାମଙ୍କ ବଚନ ଦ୍ୱାରା ବନବାସ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜୀବନରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ—ସୀତା ସହ ଚିତ୍ରକୂଟ ଓ ମନ୍ଦାକିନୀ ଦର୍ଶନ ତାଙ୍କୁ ଅଯୋଧ୍ୟାବାସଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ ଲାଗେ। ସେ ସୀତାଙ୍କୁ ‘ମିତ୍ର’ ପରି ନଦୀରେ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ କହି, ମନ୍ଦାକିନୀକୁ ସରୟୂ ଓ ପର୍ବତକୁ ଅଯୋଧ୍ୟା ଭାବିବାକୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ସରଳ ଆହାର, ଦିନକୁ ତିନିଥର ସ୍ନାନ ଓ ପରସ୍ପର ସାଙ୍ଗତ୍ୟ—ଏହି ସନ୍ତୋଷରେ ରାଜ୍ୟ-ନଗରର ଆକାଂକ୍ଷା ଧର୍ମଶାନ୍ତିରେ ନିରୋଧିତ ହୁଏ।
Shlokas
Verse 1
अथ शैलाद्विनिष्क्रम्य मैथिलीं कोसलेश्वरः।अदर्शयच्छुभजलां रम्यां मन्दाकिनीं नदीम्।।।।
ତାପରେ ଶୈଳରୁ ଅବତରି କୋସଲେଶ୍ୱର ଶ୍ରୀରାମ ମୈଥିଲୀ ସୀତାଙ୍କୁ ଶୁଭ ଓ ନିର୍ମଳ ଜଳରେ ସମୃଦ୍ଧ ରମଣୀୟ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ଦର୍ଶାଇଲେ।
Verse 2
अब्रवीच्च वरारोहां चारुचन्द्रनिभाननाम्।विदेहराजस्य सुतां रामो राजीवलोचनः।।।।
ପଦ୍ମନୟନ ଶ୍ରୀରାମ, ବିଦେହରାଜଙ୍କ କନ୍ୟା, ସୁନ୍ଦରାଙ୍ଗୀ ଓ ମନୋହର ଚନ୍ଦ୍ରସଦୃଶ ମୁଖବତୀ ସୀତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
Verse 3
विचित्रपुलिनां रम्यां हंससारससेविताम्।कमलैरुपसम्पन्नां पश्य मन्दाकिनीं नदीम्।।।।
ହେ ପ୍ରିୟେ, ଦେଖ ଏହି ରମ୍ୟ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀକୁ—ବିଚିତ୍ର ପୁଲିନରେ ଶୋଭିତ, ହଂସ ଓ ସାରସମାନେ ସେବିତ, ଏବଂ କମଳରେ ସମୃଦ୍ଧ।
Verse 4
नानाविधैस्तीररुहै र्वृतां पुष्पफलद्रुमैः।राजन्तीं राजराजस्य नलिनीमिव सर्वतः।।।।
ନାନାପ୍ରକାର ତୀରରୁହ ପୁଷ୍ପଫଳଭରିତ ବୃକ୍ଷମାନେ ସବୁଦିଗରୁ ଘେରି ରହିଥିବାରୁ, ଏହା ସର୍ବତ୍ର କୁବେରରାଜଙ୍କ ନଲିନୀ ସରୋବର ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ଭାବେ ରାଜେ।
Verse 5
मृगयूथनिपीतानि कलुषाम्भांसि साम्प्रतम्।तीर्थानि रमणीयानि रतिं सञ्जनयन्ति मे।।।।
ଏବେ ମୃଗଯୂଥ ପାନ କରିଥିବାରୁ ଜଳ କିଛି କଲୁଷିତ ହୋଇଛି; ତଥାପି ଏହି ରମଣୀୟ ତୀର୍ଥ ଓ ଘାଟମାନେ ମୋ ମନରେ ଆନନ୍ଦ ଓ ରତି ଜନ୍ମାଉଛନ୍ତି।
Verse 6
जटाजिनधराः काले वल्कलोत्तरवाससः।ऋषय स्त्ववगाहन्ते नदीं मन्दाकिनीं प्रिये।।।।
ପ୍ରିୟେ, ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟରେ ଜଟାଧାରୀ, ଅଜିନଧାରୀ ଏବଂ ବଲ୍କଳକୁ ଉତ୍ତରବାସ ଭାବେ ଧାରଣ କରିଥିବା ଋଷିମାନେ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀରେ ଅବଗାହନ କରି ସ୍ନାନ କରନ୍ତି।
Verse 7
आदित्यमुपतिष्ठन्ते नियमादूर्ध्वबाहवः।एते परे विशालाक्षि मुनय स्संशितव्रताः।।।।
ବିଶାଳାକ୍ଷି, ନିୟମାନୁଷ୍ଠାନରେ ଊର୍ଧ୍ୱବାହୁ ହୋଇ ଆଦିତ୍ୟଦେବଙ୍କୁ ଉପତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି; ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ ଦୃଢ଼ବ୍ରତ, ସଂଶିତବ୍ରତ ମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।
Verse 8
मारुतोद्धूतशिखरैः प्रनृत्त इव पर्वतः।पादपैः पत्रपुष्पाणि सृजद्भिरभितो नदीम्।।।।
ମାରୁତରେ ଉଦ୍ଧୂତ ହୋଇଥିବା ବୃକ୍ଷଶିଖରମାନଙ୍କ ସହ ପର୍ବତଟି ଯେନ ନୃତ୍ୟ କରୁଛି ପରି ଲାଗୁଥିଲା; ନଦୀର ଚାରିପାଖେ ଗଛମାନେ ପତ୍ର ଓ ପୁଷ୍ପ ଝରାଉଥିଲେ।
Verse 9
चिन्मणिनिकाशोदां क्वचित्पुलिनशालिनीम्।क्वचित्सिद्धजनाकीर्णां पश्य मन्दाकिनीं नदीम्।।।।
ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀକୁ ଦେଖ—କେଉଁଠି ତାହାର ଜଳ ଚିନ୍ମଣି ପରି ସ୍ଫଟିକସଦୃଶ ସ୍ୱଚ୍ଛ, କେଉଁଠି ବାଳୁକାପୁଲିନରେ ଶୋଭିତ, ଆଉ କେଉଁଠି ସିଦ୍ଧଜନମାନଙ୍କରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ।
Verse 10
निर्धूतान्वायुना पश्य विततान्पुष्पसञ्चयान्।पोप्लूयमानानपरान्पश्य त्वं जलमध्यगान्।।।।
ବାୟୁରେ ଝଡ଼ି ପଡ଼ି ବିଛିନ୍ନ ହୋଇଥିବା ବିସ୍ତୃତ ପୁଷ୍ପସଞ୍ଚୟଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖ; ଏବଂ ଜଳମଧ୍ୟରେ ଭାସୁଥିବା ଅନ୍ୟ ପୁଷ୍ପରାଶିଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ନିହାର।
Verse 11
तांश्चातिवल्गुवचसो रथाङ्गाह्वयना द्विजाः।अधिरोहन्ति कल्याणि निष्कूजन्त श्शुभा गिरः।।।।
ହେ କଲ୍ୟାଣୀ ସୀତେ! ଅତିମଧୁର ସ୍ୱରବାନ ‘ରଥାଙ୍ଗ’ ନାମକ ଦ୍ୱିଜପକ୍ଷୀମାନେ ସେହି ପୁଷ୍ପରାଶି ଉପରେ ଅବତରି, ଶୁଭ ଧ୍ୱନିରେ ମଧୁର କୁଜନ କରୁଛନ୍ତି।
Verse 12
दर्शनं चित्रकूटस्य मन्दाकिन्याश्च शोभने।अधिकं पुरवासाच्च मन्ये तव च दर्शनात्।।।।
ହେ ଶୋଭନେ ସୀତେ! ତୁମ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ଚିତ୍ରକୂଟ ଓ ଶୋଭାମୟ ମନ୍ଦାକିନୀର ଦର୍ଶନ, ନଗରବାସ (ଅଯୋଧ୍ୟାବାସ) ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ବୋଲି ମୁଁ ମନେ କରେ।
Verse 13
विधूतकलुषै स्सिद्धैस्तपोदमशमान्वितैः।नित्यविक्षोभितजलां विगाहस्व मया सह।।।।
ପାପକଲୁଷ ଧୁତ, ତପ–ଦମ–ଶମ ସମ୍ପନ୍ନ ସିଦ୍ଧମହାତ୍ମାମାନେ ଯାହାର ଜଳକୁ ସଦା ଉତ୍କ୍ଷୁବ୍ଧ କରନ୍ତି—ସେହି ନଦୀରେ ମୋ ସହିତ ପ୍ରବେଶ କରି ଡୁବି ସ୍ନାନ କର।
Verse 14
सखीवच्च विगाहस्व सीते मन्दाकिनीं नदीम्।कमलान्यवमज्जन्ती पुष्कराणि च भामिनि।।।।
ହେ ସୀତେ, ହେ ଭାମିନି! ସଖୀ ପରି ଏହି ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀରେ ପ୍ରବେଶ କର; ଜଳରେ କ୍ରୀଡ଼ା କରୁଥିବାବେଳେ ଲାଲ କମଳ ଓ ଶ୍ୱେତ ପୁଷ୍କରକୁ ଡୁବାଇ ଦେ।
Verse 15
त्वं पौरजनवद्व्यालानयोध्यामिव पर्वतम्।मन्यस्व वनिते नित्यं सरयूवदिमां नदीम्।।।।
ହେ ବନିତେ! ଏହି ବନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ନଗରଜନ ପରି, ଏହି ପର୍ବତକୁ ଅଯୋଧ୍ୟା ପରି, ଏହି ନଦୀକୁ ସରୟୂ ପରି ସଦା ଭାବ।
Verse 16
लक्ष्मणश्चापि धर्मात्मा मन्निदेशे व्यवस्थितः।त्वं चानुकूला वैदेहि प्रीतिं जनयथो मम।।।।
ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମାତ୍ମା, ମୋ ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ସ୍ଥିର ହୋଇ ସଜାଗ ଅଛି; ତୁମେ ମଧ୍ୟ, ହେ ବୈଦେହୀ, ସଦା ଅନୁକୂଳ ହୋଇ ମୋ ହୃଦୟରେ ପ୍ରୀତି ଜନାଉଛ।
Verse 17
उपस्पृशंस्त्रिषवणं मधुमूलफलाशनः।नायोध्यायैन राज्याय स्पृहयेऽद्य त्वया सह।।।।
ତ୍ରିସବଣ ଉପସ୍ପର୍ଶ (ସ୍ନାନ-ଆଚମନ) କରି, ମଧୁ, ମୂଳ ଓ ଫଳ ଭୋଜନ କରି—ଆଜି ତୁମ ସହିତ ଥାଇ ମୁଁ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ନୁହେଁ, ରାଜ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ଆକାଙ୍କ୍ଷା କରୁନି।
Verse 18
इमांहि रम्यां मृगयूथशालिनीं निपीततोयां गजसिंहवानरैः।सुपुष्पितां पुष्पभरैरलङ्कृतां नसोऽस्ति य स्स्यान्न गतक्लम स्सुखी।।।।
ଏହି ରମ୍ୟା ମନୋହର ମନ୍ଦାକିନୀ ମୃଗଯୂଥରେ ଶୋଭିତ; ତାହାର ଜଳ ହାତୀ, ସିଂହ ଓ ବାନରମାନେ ପାନ କରିଛନ୍ତି। ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୁଷ୍ପିତ ବୃକ୍ଷରୁ ପଡ଼ିଥିବା ପୁଷ୍ପଭାରରେ ଅଲଙ୍କୃତ ଏହାକୁ ଦେଖି କାହାର କ୍ଲମ ନ ହଟିବ, କିଏ ସୁଖୀ ନ ହେବ?
Verse 19
इतीव रामो बहुसङ्गतं वचः प्रियासहाय स्सरितं प्रति ब्रुवन्।चचार रम्यं नयनाञ्जनप्रभं स चित्रकूटं रघुवंशवर्धनः।।।।
ଏପରି—ବହୁ ଓ ଯଥାଯଥ ବଚନରେ—ନଦୀ ବିଷୟରେ କହୁଥିବା, ପ୍ରିୟାସହିତ ରଘୁବଂଶବର୍ଧକ ଶ୍ରୀରାମ ଅଞ୍ଜନସଦୃଶ ଶ୍ୟାମପ୍ରଭା ଥିବା ରମ୍ୟ ଚିତ୍ରକୂଟରେ ବିହାର କଲେ।
Frequently Asked Questions
Rather than a conflict, the pivotal action is Rāma’s deliberate revaluation of exile: he invites Sītā into the Mandākinī and explicitly states he does not yearn for Ayodhyā or kingship, converting displacement into chosen dharmic steadiness.
The sarga teaches that inner fulfilment arises from disciplined living, sacred routine, and harmonious companionship; political power is shown as secondary when the mind is stabilized by dharma, tapas-aligned communities, and reverent engagement with nature.
Citrakūṭa and the Mandākinī form the primary sacred landscape, linked by comparison to Ayodhyā and the Sarayū; cultural markers include triṣavaṇa bathing, ascetic immersion, and Sun worship (Āditya-upasthāna), mapping the river as a living tīrtha.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.