Sarga 21

Verse 1

तथा तु विलपन्तीं तां कौसल्यां राममातरम्।उवाच लक्ष्मणो दीनस्तत्कालसदृशं वचः।।2.21.1।।

ଏପରି ରାମମାତା କୌସଲ୍ୟା ବିଲାପ କରୁଥିବାବେଳେ, ନିଜେ ମଧ୍ୟ ଦୀନ ହୋଇଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସେଇ କ୍ଷଣକୁ ଯୋଗ୍ୟ ଶବ୍ଦରେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 2

न रोचते ममाप्येतदार्ये यद्राघवो वनम्।त्यक्त्वा राज्यश्रियं गच्छेत् स्त्रिया वाक्यवशं गतः।।2.21.2।।

ହେ ଆର୍ଯ୍ୟେ! ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଏହା ରୋଚେ ନାହିଁ—ରାଘବ ରାଜ୍ୟଶ୍ରୀକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ବନକୁ ଯାଉନ୍ତୁ, କେବଳ ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀର ବଚନବଶ ହୋଇ।

Verse 3

विपरीतश्च वृद्धश्च विषयैश्च प्रधर्षितः।नृपः किमिव न ब्रूयाच्चोद्यमानस्समन्मथः।।2.21.3।।

ବିବେକ ବିପରୀତ ହୋଇ, ବୃଦ୍ଧ ହୋଇ, ବିଷୟସୁଖରେ ପୀଡିତ—କାମବଶ ଏବଂ (କୈକେୟୀ ଦ୍ୱାରା) ଉତ୍ତେଜିତ ରାଜା କଣ ନ କହିବ?

Verse 4

नास्यापराधं पश्यामि नापि दोषं तथाविधम्।येन निर्वास्यते राष्ट्राद्वनवासाय राघवः।।2.21.4।।

ରାଘବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ କୌଣସି ଅପରାଧ ଦେଖୁନି, ନା ଏମିତି କୌଣସି ଦୋଷ; ଯାହାଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟରୁ ନିର୍ବାସିତ କରି ବନବାସକୁ ପଠାଇବା ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ହୁଏ।

Verse 5

न तं पश्याम्यहं लोके परोक्षमपि यो नरः।स्वमित्रोऽपि निरस्तोऽपि योऽस्य दोषमुदाहरेत्।।2.21.5।।

ମୁଁ ଏହି ଲୋକରେ ଏମିତି କାହାକୁ ଦେଖୁନି—ଶତ୍ରୁ ହେଉ କି ପରାଜିତ ଲୋକ—ଯେ ତାଙ୍କର ଦୋଷକୁ ପିଛୁରେ ମଧ୍ୟ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବ; ନିଜ ମିତ୍ର ହୋଇ ତ୍ୟାଜିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।

Verse 6

देवकल्पमृजुं दान्तं रिपूणामपि वत्सलम्।अवेक्षमाणः को धर्मं त्यजेत्पुत्रमकारणात्।।2.21.6।।

ଦେବସଦୃଶ, ଋଜୁ, ଦାନ୍ତ (ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ନିଗ୍ରହୀ) ଏବଂ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରିୟ ଏମିତି ପୁତ୍ରକୁ—ଧର୍ମକୁ ଅବହେଳା କରି—ଅକାରଣ କିଏ ତ୍ୟାଗ କରିପାରିବ?

Verse 7

तदिदं वचनं राज्ञःपुनर्बाल्यमुपेयुषः।पुत्रः को हृदये कुर्याद्राजवृत्तमनुस्मरन्।।2.21.7।।

ରାଜଧର୍ମକୁ ସ୍ମରଣ କରୁଥିବା କେଉଁ ପୁତ୍ର ହୃଦୟରେ ଧାରଣ କରିପାରିବ—ରାଜାଙ୍କ ଏହି ବଚନ, ଯେ ମନେ ହୁଏ ପୁଣି ଶିଶୁଭାବକୁ ଫେରିଗଲେ?

Verse 8

यावदेव न जानाति कश्चिदर्थमिमं नरः।तावदेव मया सार्धमात्मस्थं कुरु शासनम्।।2.21.8।।

ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କେହି ଏହି ବିଷୟ ଜାଣିନାହାନ୍ତି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋ ସହାୟତା ସହିତ, ଏହି ଶାସନକୁ ନିଜ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ରଖି ଅଧିକାର ଗ୍ରହଣ କର।

Verse 9

मया पार्श्वे सधनुषा तव गुप्तस्य राघव।क स्समर्थोऽधिकं कर्तुं कृतान्तस्येव तिष्ठतः।।2.21.9।।

ହେ ରାଘବ, ତୁମେ ଗୁପ୍ତ ରହିବାବେଳେ ଧନୁଷ ହାତରେ ନେଇ ମୁଁ ତୁମ ପାଖେ ପାହାରା ଦେଇ ଦଢ଼ ହୋଇ ରହିଲେ—କୃତାନ୍ତ ସମ ତୁମେ ଦଢ଼ ଥିବାବେଳେ ତୁମ ବିରୋଧରେ ଅଧିକ କରିବାକୁ କିଏ ସମର୍ଥ?

Verse 10

निर्मनुष्यामिमां कृत्स्नामयोध्यां मनुजर्षभ। करिष्यामि शरैस्तीक्ष्णैर्यदि स्थास्यति विप्रिये।।2.21.10।।

ହେ ମନୁଜଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଯଦି ଏହି ସମଗ୍ର ଅଯୋଧ୍ୟା ବିପ୍ରୀତ ଭାବେ ତୁମ ବିରୋଧରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେବ, ତେବେ ମୋର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶରଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଏହି ସମଗ୍ର ନଗରୀକୁ ନିର୍ମନୁଷ୍ୟ କରିଦେବି।

Verse 11

भरतस्याथ पक्ष्यो वा यो वाऽस्य हितमिच्छति।सर्वानेतान्वधिष्यामि मृदुर्हि परिभूयते।।2.21.11।।

ଭରତଙ୍କ ପକ୍ଷରେ ଥିବା ଯେ କେହି ହେଉ, କିମ୍ବା ଯେ କେହି ତାଙ୍କ ହିତ ଚାହେ—ସେମାନଙ୍କୁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୁଁ ବଧ କରିଦେବି; କାରଣ ମୃଦୁ ସ୍ୱଭାବୀ ଲୋକ ଅବମାନରେ ପଦଦଳିତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 12

प्रोत्साहितोऽयं कैकेय्या स दुष्टो यदि नः पिता।अमित्रभूतो निस्सङ्गं वध्यतां बध्यतामपि।।2.21.12।।

କୈକେୟୀଙ୍କ ଉତ୍ସାହନରେ ଆମ ପିତା ଯଦି ସତ୍ୟସତ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟ ହୋଇ ଆମର ଶତ୍ରୁ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି, ତେବେ ଆତ୍ମୀୟତାର ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ି ତାଙ୍କୁ ରୋକିବା—ବାନ୍ଧିବା, କାରାଗାରେ ରଖିବା, ଆବଶ୍ୟକ ହେଲେ ବଧ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 13

गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः।उत्पथं प्रतिपन्नस्य कार्यं भवति शासनम्।।2.21.13।।

ଗୁରୁ ମଧ୍ୟ ଯଦି ଅହଙ୍କାରରେ ମତ୍ତ ହୋଇ, କାର୍ଯ୍ୟ-ଅକାର୍ଯ୍ୟ ଚିହ୍ନିନପାରି, କୁପଥ ଧରିଥାନ୍ତି, ତେବେ ତାଙ୍କୁ ସଠିକ୍ ପଥେ ଆଣିବା ଆବଶ୍ୟକ; ଏମିତି ଅବସ୍ଥାରେ ଶାସନ-ଶିଷ୍ଟାଚାର ଦେବା ଧର୍ମକର୍ତ୍ତବ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 14

बलमेष किमाश्रित्य हेतुं वापुरुषर्षभ।दातुमिच्छति कैकेय्यै राज्यं स्थितमिदं तव।।2.21.14।।

ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, କେଉଁ ବଳକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି—କିମ୍ବା କେଉଁ ହେତୁରେ—ଏହି ରାଜା ତୁମର ଅଧିକାରରେ ସ୍ଥିତ ଏହି ରାଜ୍ୟକୁ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଦେବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛନ୍ତି?

Verse 15

त्वया चैव मया चैव कृत्वा वैरमनुत्तमम्।काऽस्य शक्तिश्श्रियं दातुं भरतायारिशासन।।2.21.15।।

ହେ ଅରିଶାସନ, ତୁମେ ଓ ମୁଁ—ଦୁହେଁ—ଅତ୍ୟୁତ୍ତମ ବୈର ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଦେବା ପରେ, ଭରତଙ୍କୁ ରାଜଲକ୍ଷ୍ମୀ ଦେବାକୁ ତାଙ୍କର କେଉଁ ଶକ୍ତି ଅଛି?

Verse 16

अनुरक्तोऽस्मि भावेन भ्रातरं देवि तत्त्वतः। सत्येन धनुषा चैव दत्तेनेष्टेन ते शपे।।2.21.16।।

ହେ ଦେବୀ ମାତା, ଭାବରେ ମୁଁ ସତ୍ୟସତ୍ୟ ମୋ ଭାଇ ପ୍ରତି ଅନୁରକ୍ତ। ମୋ ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ମୋ ଧନୁଷ ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ତୁମ ପାଇଁ ଅର୍ପିତ ଦାନ-ଯଜ୍ଞର ପୁଣ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ତୁମକୁ ଶପଥ କରୁଛି।

Verse 17

दीप्तमग्निमरण्यं वा यदि रामः प्रवेक्ष्यति।प्रविष्टं तत्र मां देवि त्वं पूर्वमवधारय।।2.21.17।।

ହେ ଦେବୀ ମାତା, ଏହା ପୂର୍ବରୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଧାରଣ କର: ଯଦି ରାମ ଦୀପ୍ତ ଅଗ୍ନିରେ କିମ୍ବା ଅରଣ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରିବେ, ମୁଁ ପ୍ରଥମେ ସେଠାରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବି।

Verse 18

हरामि वीर्याद्दुःखं ते तम स्सूर्य इवोदितः।देवी पश्यतु मे वीर्यं राघवश्चैव पश्यतु।।2.21.18।।

ଉଦିତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେପରି ତମସାକୁ ହଟାଏ, ସେପରି ମୋର ବୀର୍ୟରେ ମୁଁ ତୁମ ଦୁଃଖ ହରିନେବି। ହେ ଦେବୀ ମାତା, ମୋର ପରାକ୍ରମ ତୁମେ ଦେଖ; ରାଘବ ମଧ୍ୟ ଦେଖୁନ୍ତୁ।

Verse 19

एतत्तु वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणस्य महात्मनः।उवाच रामं कौशल्या रुदन्ती शोकलालसा।।2.21.19।।

ମହାତ୍ମା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଏହି ବଚନ ଶୁଣି, ଶୋକରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ କାନ୍ଦୁଥିବା କୌଶଲ୍ୟା ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 20

भ्रातुस्ते वदतः पुत्र लक्ष्मणस्य श्रुतं त्वया।यदत्रानन्तरं कार्यं कुरुष्व यदि रोचते।।2.21.20।।

ପୁତ୍ର, ତୋର ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଯାହା କହିଛନ୍ତି, ତୁମେ ଶୁଣିଛ। ଯଦି ତୁମକୁ ଭଲ ଲାଗେ, ତେବେ ଏହି ବିଷୟରେ ପରେ ଯାହା କରିବା ଉଚିତ ବୋଲି ଭାବ, ସେହିପରି କର।

Verse 21

न चाधर्म्यं वच श्रुत्वा सपत्न्या मम भाषितम्।विहाय शोकसन्तप्तां गन्तुमर्हसि मामितः।।2.21.21।।

ମୋର ସପତ୍ନୀ (କୈକେୟୀ) କହିଥିବା ଅଧର୍ମୀ ବଚନ ଶୁଣି ସୁଦ୍ଧା, ଶୋକରେ ଦଗ୍ଧ ମୋତେ ଏଠାରେ ଛାଡ଼ି ତୁମେ ଏଠାରୁ ଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 22

धर्मज्ञ यदि धर्मिष्ठो धर्मं चरितुमिच्छसि।शुश्रूष मामिहस्थस्त्वं चर धर्ममनुत्तमम्।।2.21.22।।

ହେ ଧର୍ମଜ୍ଞ! ଯଦି ତୁମେ ସତ୍ୟରେ ଧର୍ମିଷ୍ଠ ହୋଇ ଧର୍ମ ଆଚରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କର, ତେବେ ଏଠି ରହି ମୋର ଶୁଶ୍ରୂଷା କର; ସେଇ ଅନୁତ୍ତମ ଧର୍ମ ଆଚରଣ କର।

Verse 23

शुश्रूषुर्जननीं पुत्र स्वगृहे नियतो वसन्।परेण तपसा युक्तः काश्यपस्त्रिदिवं गतः।।2.21.23।।

ହେ ପୁତ୍ର! ନିଜ ଘରେ ନିୟମରେ ବସି ମାତାଙ୍କୁ ଶୁଶ୍ରୂଷା କରୁଥିବା କାଶ୍ୟପ—ପରମ ତପସ୍ୟାରେ ଯୁକ୍ତ—ତ୍ରିଦିବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।

Verse 24

यथैव राजा पूज्यस्ते गौरवेण तथाऽस्म्यहम्।त्वां नाहमनुजानामि न गन्तव्यमितो वनम्।।2.21.24।।

ଯେପରି ରାଜା ତୁମ ପାଇଁ ଗୌରବରେ ପୂଜ୍ୟ, ସେପରି ମୁଁ ମଧ୍ୟ। ମୁଁ ତୁମକୁ ଅନୁମତି ଦେଉନାହିଁ; ଏଠାରୁ ବନକୁ ଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 25

त्वद्वियोगान्न मे कार्यं जीवितेन सुखेन वा।त्वया सह मम श्रेयस्तृणानामपि भक्षणम्।।2.21.25।।

ତୁମ ବିୟୋଗରେ ମୋ ପାଇଁ ଜୀବନ କିମ୍ବା ସୁଖର କୌଣସି ଅର୍ଥ ନାହିଁ। ତୁମ ସହିତ ରହିବା—ତୃଣ ମଧ୍ୟ ଭକ୍ଷଣ କରିବାକୁ ପଡ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ—ମୋର ଶ୍ରେୟ।

Verse 26

यदि त्वं यास्यसि वनं त्यक्त्वा मां शोकलालसाम्।अहं प्रायमिहासिष्ये न हि शक्ष्यामि जीवितुम्।।2.21.26।।

ଯଦି ତୁମେ ବନକୁ ଯାଇ ଶୋକାକୁଳ ମୋତେ ଛାଡ଼ିଦେବ, ତେବେ ମୁଁ ଏଠି ପ୍ରାୟୋପବେଶ (ମୃତ୍ୟୁପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉପବାସ) କରିବି; କାରଣ ମୁଁ ସତ୍ୟରେ ବଞ୍ଚିପାରିବି ନାହିଁ।

Verse 27

ततस्त्वं प्राप्स्यसे पुत्र निरयं लोकविश्रुतम्।ब्रह्महत्यामिवाधर्मात्समुद्र स्सरितां पतिः।।2.21.27।।

ତାପରେ, ପୁତ୍ର, ତୁମେ ଲୋକପ୍ରସିଦ୍ଧ ନରକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ; ଯେପରି ଅଧର୍ମରେ ନଦୀମାନଙ୍କ ପତି ସମୁଦ୍ର ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାସମ ପାପ ଅର୍ଜନ କଲା।

Verse 28

विलपन्तीं तथा दीनां कौसल्यां जननीं ततः।उवाच रामो धर्मात्मा वचनं धर्मसंहितम्।।2.21.28।।

ତାପରେ, ଏପରି ଦୀନଭାବେ ବିଲାପ କରୁଥିବା ମାତା କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଧର୍ମାତ୍ମା ରାମ ଧର୍ମସଂହିତ ବଚନ କହିଲେ।

Verse 29

नास्ति शक्तिः पितुर्वाक्यं समतिक्रमितुं मम।प्रसादये त्वां शिरसा गन्तुमिच्छाम्यहं वनम्।।2.21.29।।

ପିତାଙ୍କ ବଚନକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବାର ଶକ୍ତି ମୋର ନାହିଁ। ଶିର ନମାଇ ମୁଁ ତୁମକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରୁଛି; ମୁଁ ବନକୁ ଯିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି।

Verse 30

ऋषिणा च पितुर्वाक्यं कुर्वता व्रतचारिणा।गौर्हता जानता धर्मं कण्डुनाऽपि विपश्चिता।।2.21.30।।

ପିତାଙ୍କ ବଚନ ପାଳନ କରିବା ପାଇଁ, ବ୍ରତଚାରୀ ଏବଂ ଧର୍ମଜ୍ଞ ବିଦ୍ୱାନ ଋଷି କଣ୍ଡୁ ମଧ୍ୟ ଗୋହତ୍ୟା କରିଥିଲେ।

Verse 31

अस्माकं च कुले पूर्वं सगरस्याज्ञया पितुः।खनद्भिस्सागरैर्भूमिमवाप्तस्सुमहान्वधः।।2.21.31।।

ଆମ ନିଜ ବଂଶରେ ପୂର୍ବେ, ପିତା ସଗରଙ୍କ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ପୃଥିବୀ ଖୋଦୁଥିବା ସଗରପୁତ୍ରମାନେ ଅତି ଭୟଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।

Verse 32

जामद्ग्न्येन रामेण रेणुका जननी स्वयम्।कृत्ता परशुनाऽरण्ये पितुर्वचनकारिणा।।2.21.32।।

ଜାମଦଗ୍ନ୍ୟ ରାମ (ପରଶୁରାମ) ପିତାଙ୍କ ବଚନ ପାଳନ କରି, ଅରଣ୍ୟରେ ପରଶୁଦ୍ୱାରା ନିଜ ଜନନୀ ରେଣୁକାଙ୍କୁ କାଟିଦେଲେ।

Verse 33

एतैरन्यैश्च बहुभिर्देवि देवसमैः कृतम्।पितुर्वचनमक्लीबं करिष्यामि पितुर्हितम्।।2.21.33।।

ହେ ଦେବି, ଏମାନେ ଓ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ଦେବସମ ପୁରୁଷ ପିତାଙ୍କ ନିର୍ଭୀକ ବଚନକୁ ପୂରଣ କରିଛନ୍ତି; ତେଣୁ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ପିତୃହିତାର୍ଥେ ପିତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାକୁ ସିଦ୍ଧ କରିବି।

Verse 34

न खल्वेतन्मयैकेन क्रियते पितृशासनम्।एतैरपि कृतं देवि ये मया तव कीर्तिताः।।2.21.34।।

ହେ ଦେବି, ପିତୃଶାସନ ପାଳନ କେବଳ ମୁଁ ଏକା ନୁହେଁ; ଯେମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ତୁମକୁ କୀର୍ତ୍ତନ କରିଛି ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହା କରିଛନ୍ତି।

Verse 35

नाहं धर्ममपूर्वं ते प्रतिकूलं प्रवर्तये।पूर्वैरयमभिप्रेतो गतो मार्गोऽनुगम्यते।।2.21.35।।

ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ପରମ୍ପରାବିରୋଧୀ କୌଣସି ନୂତନ ଧର୍ମ ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ କରୁନାହିଁ; ପୂର୍ବଜମାନେ ଅଭିପ୍ରେତ କରି ଚାଲିଥିବା ଏହି ପଥକୁ ମୁଁ ଅନୁସରଣ କରୁଛି।

Verse 36

तदेतत्तु मया कार्यं क्रियते भुवि नान्यथा।पितुर्हि वचनं कुर्वन्न कश्चिन्नाम हीयते।।2.21.36।।

ଏହିହେତୁ ଏହାହି ମୋର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ; ଏହି ପୃଥିବୀରେ ମୁଁ ଏହାକୁ ଅନ୍ୟଥା କରିବି ନାହିଁ। ପିତାଙ୍କ ବଚନ ପାଳନ କରୁଥିବା କେହି ନିଶ୍ଚୟ ଧର୍ମରୁ ଚ୍ୟୁତ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 37

तामेवमुक्त्वा जननीं लक्ष्मणं पुनरब्रवीत्।वाक्यं वाक्यविदां श्रेष्ठश्श्रेष्ठस्सर्वधनुष्मताम्।।2.21.37।।

ଏପରି କହି ଜନନୀଙ୍କୁ, ବାକ୍ୟବିଦ୍ୟାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଧନୁର୍ଧରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ ରାମ ପୁନର୍ବାର ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।

Verse 38

तव लक्ष्मण जानामि मयि स्नेहमनुत्तमम्।विक्रमं चैव सत्त्वं च तेजश्च सुदुरासदम्।।2.21.38।।

ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୋ ପ୍ରତି ତୋର ଅନୁତ୍ତମ ସ୍ନେହକୁ ମୁଁ ଜାଣେ; ତୋର ପରାକ୍ରମ, ସତ୍ତ୍ୱବଳ ଏବଂ ଅଦମ୍ୟ ତେଜକୁ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଜାଣେ।

Verse 39

मम मातुर्महद्दुःखमतुलं शुभलक्षण।अभिप्रायमविज्ञाय सत्यस्य च शमस्य च।।2.21.39।।

ହେ ଶୁଭଲକ୍ଷଣ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସତ୍ୟ ଓ ଶମର ଯଥାର୍ଥ ଅଭିପ୍ରାୟ ନ ବୁଝିଥିବାରୁ ମୋ ମାତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ମହାନ ଓ ଅତୁଳ।

Verse 40

धर्मो हि परमो लोके धर्मे सत्यं प्रतिष्ठितम्।धर्मसंश्रितमेतच्च पितुर्वचनमुत्तमम्।।2.21.40।।

ଧର୍ମ ହିଁ ଏହି ଲୋକରେ ପରମ; ସତ୍ୟ ଧର୍ମରେ ଦୃଢ଼ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ମୋ ପିତାଙ୍କର ଏହି ଉତ୍ତମ ଆଜ୍ଞା ମଧ୍ୟ ଧର୍ମାଶ୍ରିତ।

Verse 41

संश्रुत्य च पितुर्वाक्यं मातुर्वा ब्राह्मणस्य वा।न कर्तव्यं वृथा वीर धर्ममाश्रित्य तिष्ठता।।2.21.41।।

ପିତାଙ୍କୁ କିମ୍ବା ମାତାଙ୍କୁ ଅଥବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଏକଥର ବଚନ ଦେଇଶୁଣିଲେ—ହେ ବୀର—ଧର୍ମକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଦୃଢ଼ ଥିବା ଲୋକ ସେ ପ୍ରତିଜ୍ଞାକୁ ବ୍ୟର୍ଥ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

Verse 42

सोऽहं न शक्ष्यामि पितुर्नियोगमतिवर्तितुम्।पितुर्हिवचनाद्वीर कैकेय्याऽहं प्रचोदितः।।2.21.42।।

ଏହିପରି ମୁଁ ପିତାଙ୍କ ନିୟୋଗକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବି ନାହିଁ। ହେ ବୀର, ପିତାଙ୍କ ବଚନର କାରଣରୁ ହିଁ କୈକେୟୀ ମୋତେ (ବନବାସ ପାଇଁ) ପ୍ରଚୋଦିତ କରିଛି।

Verse 43

तदेतां विसृजानार्यां क्षत्रधर्माश्रितां मतिम्।धर्ममाश्रय मा तैक्ष्ण्यं मद्बुद्धिरनुगम्यताम्।।2.21.43।।

ତେଣୁ କ୍ଷତ୍ରଧର୍ମ ବୋଲି ଦେଖାଯାଉଥିବା ଏହି ଅନାର୍ୟ ମତିକୁ ତ୍ୟାଗ କର। ଧର୍ମକୁ ଆଶ୍ରୟ କର; କଠୋର ହିଂସାକୁ ମୁହଁ ଦିଅ ନାହିଁ। ମୋ ବୁଦ୍ଧିକୁ ଅନୁସରଣ କର।

Verse 44

तमेवमुत्त्वा सौहार्दाद्भ्रातरं लक्ष्मणाग्रजः।उवाच भूयः कौसल्यां प्राञ्जलिश्शिरसानतः।।2.21.44।।

ଏଭଳି ସୌହାର୍ଦ୍ୟରେ ଭ୍ରାତାଙ୍କୁ କହି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଅଗ୍ରଜ ଶ୍ରୀରାମ ପୁନର୍ବାର କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ—କରଯୋଡ଼ି, ଶିର ନମାଇ।

Verse 45

अनुमन्यस्व मां देवि गमिष्यन्तमितो वनम्।शापिताऽसि मम प्राणैः कुरु स्वस्त्ययनानि मे।।2.21.45।।

ହେ ଦେବୀ ମାତା, ମୋତେ ଅନୁମତି ଦିଅ; ମୁଁ ଏଠାରୁ ବନକୁ ଯିବାକୁ ନିଷ୍କ୍ରମଣ କରୁଛି। ମୋ ପ୍ରାଣର ଶପଥରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ବାନ୍ଧୁଛି—ମୋ କୁଶଳ ପାଇଁ ମଙ୍ଗଳକ୍ରିୟା ଓ ଆଶୀର୍ବାଦ କର।

Verse 46

तीर्णप्रतिज्ञश्च वनात्पुनरेष्याम्यहं पुरीम्।ययातिरिव राजर्षिःपुरा हित्वा पुनर्दिवम्।।2.21.46।।

ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣ କରି ମୁଁ ବନରୁ ପୁନର୍ବାର ନଗରୀକୁ ଫେରିଆସିବି—ପୁରାତନ ରାଜର୍ଷି ଯୟାତି ପରି, ସ୍ୱର୍ଗରୁ ପତିତ ହୋଇ ପୁନଃ ସ୍ୱର୍ଗ ଲାଭ କରିଥିଲେ।

Verse 47

शोकस्सन्धार्यतां मात र्हृदये साधु मा शुचः।वनवासादिहैष्यामि पुनः कृत्वा पितुर्वचः।।2.21.47।।

ମାତା, ଶୋକକୁ ହୃଦୟରେ ଧୈର୍ଯ୍ୟରେ ଧାରଣ କର; ଶୋକ କରନି। ପିତାଙ୍କ ବଚନ ପାଳନ କରି ବନବାସ ସମାପ୍ତ କରି ମୁଁ ପୁନଃ ଏଠାକୁ ଆସିବି।

Verse 48

त्वया मया च वैदेह्या लक्ष्मणेन सुमित्रया।पितुर्नियोगे स्थातव्यमेष धर्मस्सनातनः।।2.21.48।।

ତୁମେ, ମୁଁ, ବୈଦେହୀ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୁମିତ୍ରା—ଆମେ ସମସ୍ତେ ପିତାଙ୍କ ନିୟୋଗରେ ଅଟୁଟ ରହିବା ଉଚିତ; ଏହିଏ ସନାତନ ଧର୍ମ।

Verse 49

अम्ब संहृत्य सम्भारान् दुःखं हृदि निगृह्य च।वनवासकृता बुद्धिर्मम धर्म्याऽनु वर्त्यताम्।।2.21.49।।

ମା, ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରସ୍ତୁତି ସଂହର କର; ହୃଦୟର ଦୁଃଖକୁ ଅନ୍ତରେ ନିଗ୍ରହ କର। ବନବାସକୁ ନିଶ୍ଚିତ ମୋର ଧର୍ମ୍ୟ ସଙ୍କଳ୍ପକୁ ଧର୍ମମାର୍ଗ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରି ଅନୁସରଣ କରାଯାଉ।

Verse 50

एतद्वचस्तस्य निशम्य मातासुधर्म्यमव्यग्रमविक्लबं च।मृतेव संज्ञां प्रतिलभ्य देवी समीक्ष्य रामं पुनरित्युवाच।।2.21.50।।

ତାଙ୍କର ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଅବ୍ୟଗ୍ର ଓ ଅବିକ୍ଳବ ବଚନ ଶୁଣି, ଦେବୀମାତା ଯେନେ ମୃତ୍ୟୁରୁ ସଞ୍ଜ୍ଞା ଫେରିପାଇଲେ; ରାମଙ୍କୁ ସ୍ଥିର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖି ପୁନର୍ବାର କହିଲେ।

Verse 51

यथैव ते पुत्र पिता तथाऽहं गुरु स्स्वधर्मेण सुहृत्तया च।न त्वाऽनुजानामि न मां विहायसुदुःखितामर्हसि गन्तुमेवम्।।2.21.51।।

ପୁତ୍ର, ତୋ ପାଇଁ ପିତା ଯେପରି, ସେପରି ମୁଁ ମଧ୍ୟ—ସ୍ୱଧର୍ମରେ ଗୁରୁ ଓ ସୁହୃଦତାରେ ସ୍ନେହିନୀ। ମୁଁ ତୋତେ ଅନୁମତି ଦେଉନାହିଁ; ମୋତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତା କରି ଏଭଳି ଯିବା ତୋ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।

Verse 52

किं जीवितेनेह विना त्वया मेलोकेन वा किं स्वधयाऽमृतेन।श्रेयो मुहूर्तं तव सन्निधानं ममेह कृत्स्नादपि जीवलोकात्।।2.21.52।।

ତୋ ବିନା ଏଠି ମୋର ଜୀବନର କି ଉପକାର? ସ୍ୱର୍ଗରେ କି, ପିତୃତର୍ପଣର ସ୍ୱଧାରେ କି, ଅମୃତରେ ମଧ୍ୟ କି ଲାଭ? ମୋ ପାଇଁ ତୋର ସନ୍ନିଧିର ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ, ତୋ ବିନା ଏହି ସମଗ୍ର ଜୀବଲୋକଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।

Verse 53

नरैरिवोल्काभिरपोह्यमानोमहागजोऽध्वानमनुप्रविष्टः।भूयः प्रजज्वाल विलापमेवं निशम्य रामः करुणं जनन्याः।।2.21.53।।

ମାତାଙ୍କର ଏହି କରୁଣ ବିଲାପ ଶୁଣି ରାମ ପୁନଃପୁନଃ ଅଧିକ ଅନ୍ତରେ ଜ୍ୱଳିଉଠିଲେ—ଯେପରି ମାର୍ଗରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ମହାଗଜକୁ ଲୋକେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଉଲ୍କା ଧରି ଅପସାରଣ କରନ୍ତି।

Verse 54

स मातरं चैव विसंज्ञकल्पा मार्तं च सौमित्रिमभिप्रतप्तम्।धर्मे स्थितो धर्म्यमुवाच वाक्यं यथा स एवार्हति तत्र वक्तुम्।।2.21.54।।

ଧର୍ମରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, ଶୋକରେ ପ୍ରାୟ ମୂର୍ଛିତ ମାତାଙ୍କୁ ଓ ବ୍ୟଥାରେ ଦଗ୍ଧ ସୌମିତ୍ରି (ଲକ୍ଷ୍ମଣ)ଙ୍କୁ ଧର୍ମ୍ୟ ଓ ଯଥୋଚିତ ବଚନ କହିଲେ; ସେ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଯେପରି କହିବା ଉଚିତ, ସେପରି କହିବାକୁ ସେ ଏକା ଯୋଗ୍ୟ ଥିଲେ।

Verse 55

अहं हि ते लक्ष्मण नित्यमेव जानामि भक्तिं च पराक्रमं च।मम त्वभिप्रायमसन्निरीक्ष्य मात्रा सहाभ्यर्दसि मां सुदुःखम्।।2.21.55।।

ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୋର ଭକ୍ତି ଓ ପରାକ୍ରମକୁ ମୁଁ ସଦା ଜାଣିଛି; କିନ୍ତୁ ମୋର ଅଭିପ୍ରାୟକୁ ଭଲଭାବେ ନ ଦେଖି, ତୁମେ ମାତାଙ୍କ ସହ ମିଶି ମୋତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖ ଦେଉଛ।

Verse 56

धर्मार्थकामाः खलु तात लोके समीक्षिता धर्मफलोदयेषु।ते तत्र सर्वे स्युरसंशयं मे भार्येव वश्याऽभिमता सुपुत्रा।।2.21.56।।

ହେ ତାତ, ଏହି ଲୋକରେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମ—ଧର୍ମରୁ ଉଦିତ ଫଳର ଆଲୋକରେ ହିଁ ବିଚାରିତ ହୁଅନ୍ତି। ମୋର ଅଭିମତ ପଥରେ ଏ ତିନିଏ ନିଶ୍ଚୟ ଅଛନ୍ତି—ଭାର୍ଯ୍ୟାର ବଶ୍ୟ ଓ ନିଷ୍ଠାପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନୁସରଣ ପରି, ଏବଂ ସୁପୁତ୍ରରେ ଧନ୍ୟ ମାତାର ପ୍ରିୟତା ପରି।

Verse 57

यस्मिंस्तु सर्वे स्युरसन्निविष्टा धर्मो यत स्स्यात्तदुपक्रमेत।द्वेष्यो भवत्यर्थपरो हि लोके कामात्मता खल्वपि न प्रशस्ता।।2.21.57।।

କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠାରେ ଏ ତିନିଏ ଏକାସାଥି ଭଲଭାବେ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେଠାରେ ଯେ ପଥରେ ଧର୍ମ ସୁନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ, ସେହି ପଥ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ। କାରଣ ଏହି ଲୋକରେ ଅର୍ଥପର ଲୋକ ଦ୍ୱେଷ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ କାମାତ୍ମକ ଜୀବନ ମଧ୍ୟ ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସିତ ନୁହେଁ।

Verse 58

गुरुश्च राजा च पिता च वृद्धःक्रोधात्प्रहर्षाद्यदि वाऽपि कामात्।यद्व्यादिशेत्कार्यमवेक्ष्य धर्मंकस्तन्न कुर्यादनृशंसवृत्तिः।2.21.58।।

ଗୁରୁ, ରାଜା, ପିତା କିମ୍ବା ବୃଦ୍ଧ—କ୍ରୋଧରୁ, ହର୍ଷରୁ, କିମ୍ବା କାମରୁ ମଧ୍ୟ—ଧର୍ମକୁ ଦେଖି ଯେ କାର୍ଯ୍ୟ ଆଦେଶ କରନ୍ତି, ତାହା କରିବା ଉଚିତ; ଅନୃଶଂସ ବୃତ୍ତି ନଥିଲେ କିଏ ତାହା ନ କରିବ?

Verse 59

स वै न शक्नोमि पितुः प्रतिज्ञामिमामकर्तुं सकलां यथावत्।स ह्यावयोस्तात गुरुर्नियोगेदेव्याश्च भर्ता स गति स्सधर्मः।।2.21.59।।

ହେ ପ୍ରିୟ, ପିତାଙ୍କ ଏହି ପ୍ରତିଜ୍ଞାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଯଥାବତ୍ ପାଳନ ନ କରିବାକୁ ମୁଁ ସକ୍ଷମ ନୁହେଁ। ନିୟୋଗ ଦେବାରେ ସେ ଆମର ଗୁରୁ; ଦେବୀ (ମାତା) ପାଇଁ ସେ ଭର୍ତ୍ତା—ତାଙ୍କର ଶରଣ, ତାଙ୍କର ଗତି ଓ ତାଙ୍କର ଧର୍ମ।

Verse 60

तस्मिन्पुनर्जीवति धर्मराजे विशेषतस्स्वे पथि वर्तमाने।देवी मया सार्धमितोऽपगच्छेत्कथं स्विदन्या विधवेव नारी।।2.21.60।।

ଧର୍ମରାଜ ପିତା ଯେତେବେଳେ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବିତ, ଏବଂ ବିଶେଷତଃ ନିଜ ଧର୍ମପଥରେ ଅବିଚଳ, ସେତେବେଳେ ଦେବୀ ରାଣୀ ମୋ ସହ ଏଠାରୁ କିପରି ଯିବେ? ସେ କି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବିଧବା ନାରୀ ପରି ହେବେ?

Verse 61

सा माऽनुमन्यस्व वनं व्रजन्तंकुरुष्व न स्स्वस्त्ययनानि देवि।यथा समाप्ते पुनराव्रजेयं यथा हि सत्येन पुनर्ययातिः।।2.21.61।।

ହେ ମାତା, ମୁଁ ବନକୁ ଯାଉଛି; ଦେବୀ, ଦୟାକରି ମୋତେ ଅନୁମତି ଦିଅ। ମୋ ପାଇଁ ମଙ୍ଗଳ ଓ କଲ୍ୟାଣର ଆଶୀର୍ବାଦ-କ୍ରିୟା କର, ଯେପରି ଅବଧି ସମାପ୍ତ ହେଲେ ମୁଁ ପୁନର୍ବାର ଫେରିଆସିବି—ସତ୍ୟବଳରେ ଯୟାତି ଯେପରି ପୁନଃ ଫେରିଥିଲେ।

Verse 62

यशो ह्यहं केवलराज्यकारणान्न पृष्ठतः कर्तुमलं महोदयम्।अदीर्घकाले न तु देवि जीवितेवृणेऽवरामद्य महीमधर्मतः।।2.21.62।।

କେବଳ ରାଜ୍ୟର କାରଣରେ ଏହି ମହା ଯଶକୁ ମୁଁ ପଛକୁ ଠେଲିଦେବାକୁ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ। ଅଳ୍ପକାଳୀନ ଏହି ଜୀବନରେ, ହେ ମାତା, ଅଧର୍ମରେ ଆଜି ଏହି ଛୋଟ ଭୂମି ଲାଭ କରିବାକୁ ମୁଁ ବାଛେ ନାହିଁ।

Verse 63

प्रसादयन्नरवृषभ स्समातरं पराक्रमाज्जिगमिषुरेव दण्डकान्।अथानुजं भृशमनुशास्य दर्शनंचकार तां हृदि जननीं प्रदक्षिणम्।।2.21.63।।

ମାତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି, ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ—ପରାକ୍ରମରେ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ କରି—ତାପରେ ଅନୁଜକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ କଠୋର ଉପଦେଶ ଦେଲେ; ଏବଂ ହୃଦୟଭକ୍ତିରେ ଜନନୀଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କଲେ।