Sarga 72

Verse 1

अपश्यंस्तु ततस्तत्र पितरं पितुरालये ।जगाम भरतो द्रष्टुं मातरं मातुरालये ॥१॥

ରାଜନିବାସରେ ପିତାଙ୍କୁ ନଦେଖି, ଭରତ ମାତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ମାତୃନିବାସକୁ ଗଲେ।

Verse 2

अनुप्राप्तं तु तं दृष्ट्वा कैकेयी प्रोषितं सुतम् ।उत्पपात तदा हृष्टा त्यक्त्वा सौवर्णमासनम् ॥२॥

ଦୂରେ ପଠାଯାଇଥିବା ଏବଂ ଏବେ ଫେରିଆସିଥିବା ନିଜ ପୁତ୍ରକୁ ଦେଖି କୈକେୟୀ ହର୍ଷିତ ହୋଇ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଆସନ ଛାଡ଼ି ସେତେବେଳେ ଉଠିପଡ଼ିଲେ।

Verse 3

स प्रविश्यैव धर्मात्मा स्वगृहं श्रीविवर्जितम् ।भरतः प्रतिजग्राह जनन्याश्चरणौ शुभौ ॥३॥

ଧର୍ମାତ୍ମା ଭରତ ନିଜ ଗୃହରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ତାହାକୁ ପୂର୍ବ ଶ୍ରୀ-ବୈଭବରୁ ବିହୀନ ଦେଖିଲେ; ସେ ଜନନୀଙ୍କ ଶୁଭ ଚରଣ ଧରି ପ୍ରଣାମ କଲେ।

Verse 4

सा तं मूर्धन्युपाघ्राय परिष्वज्य यशस्विनम् ।अङ्के भरतमारोप्य प्रष्टुं समुपचक्रमे ॥४॥

ସେ ଯଶସ୍ବୀ ଭରତଙ୍କ ମସ୍ତକରେ ଚୁମ୍ବନ କରି ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ; ତାଙ୍କୁ ନିଜ ଅଙ୍କରେ ବସାଇ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।

Verse 5

अद्य ते कतिचिद्रात्र्य श्च्युतस्याऽर्यकवेश्मनः ।अपि नाध्वश्रमशशीघ्रं रथेनापततस्तव ॥५॥

ଆଜି ତୁମେ ଆର୍ୟକଙ୍କ (ମହାପିତାମହଙ୍କ) ଗୃହରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ କେତେ ରାତ୍ରି ଅତିତ କଲ? ଏବଂ ରଥରେ ଶୀଘ୍ର ଆସିବା ଯାତ୍ରା ତୁମକୁ ପଥଶ୍ରମରେ କ୍ଲାନ୍ତ କରିନାହିଁ ତ?

Verse 6

आर्यकस्ते सुकुशली युधाजिन्मातुलस्तव ।प्रवासाच्च सुखं पुत्र सर्वं मे वक्तुमर्हसि ॥६॥

ତୁମ ଆର୍ୟକ (ପୂଜ୍ୟ ପିତାମହ) ସୁକୁଶଳ ତୋ? ଏବଂ ତୁମ ମାତୁଳ ଯୁଧାଜିତ୍ ମଧ୍ୟ କୁଶଳ ତୋ? ପୁତ୍ର, ପ୍ରବାସରେ ସୁଖ ଥିଲା କି? ସବୁ କଥା ମୋତେ କହ।

Verse 7

एवं पृष्टस्तु कैकेय्या प्रियं पार्थिवनन्दनः ।आचष्ट भरत स्सर्वं मात्रे राजीवलोचनः ॥७॥

କୈକେୟୀ ପ୍ରେମରେ ପଚାରିଲେ, ରାଜାଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ସ୍ୱରୂପ କମଳନୟନ ଭରତ ମାତାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ କଥା କହିଦେଲେ।

Verse 8

अद्य मे सप्तमी रात्रिश्च्युतस्याऽर्यकवेश्मनः ।अम्बायाः कुशली तात युधाजिन्मातुलश्च मे ॥८॥

ଆଜି ଆର୍ୟ ପିତାମହଙ୍କ ଗୃହରୁ ବିଦାୟ ନେଇଥିବାର ସପ୍ତମ ରାତ୍ରି। ମୋର ମାତାମହ କୁଶଳ, ଏବଂ ମୋର ମାତୁଳ ଯୁଧାଜିତ ମଧ୍ୟ କୁଶଳ, ପିତା।

Verse 9

यन्मे धनं च रत्नं च ददौ राजा परन्तपः ।परिश्रान्तं पथ्यभवत्ततोऽहं पूर्वमागतः ॥९॥

ଶତ୍ରୁଦମନ ପରନ୍ତପ ରାଜା ଯେ ଧନ ଓ ରତ୍ନ ମୋତେ ଦେଇଥିଲେ, ପଥର ପରିଶ୍ରମରେ ସେସବୁ ଖର୍ଚ୍ଚ ହୋଇଗଲା; ତେଣୁ ମୁଁ ସମସ୍ତଙ୍କଠାରୁ ପୂର୍ବେ ଆସିପହଞ୍ଚିଲି।

Verse 10

राजवाक्यहरैर्दूतैस्त्वर्यमाणोऽहमागतः ।यदहं प्रष्टुमिच्छामि तदम्बा वक्तुमर्हति ॥१०॥

ରାଜବାକ୍ୟ ବହନ କରିଥିବା ଦୂତମାନେ ମୋତେ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ କରିଥିବାରୁ ମୁଁ ଆସିପହଞ୍ଚିଛି; ଅମ୍ବା, ମୁଁ ଯାହା ପଚାରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି, ତାହାର ଉତ୍ତର ଦେବା ଆପଣଙ୍କୁ ଯୋଗ୍ୟ।

Verse 11

शून्योऽयं शयनीयस्ते पर्यङ्को हेमभूषितः ।न चायमिक्ष्वाकुजनः प्रहृष्टः प्रतिभाति मा ॥११॥

ହେମଭୂଷିତ ତୋର ଏହି ଶୟନଯୋଗ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଆଜି ଶୂନ୍ୟ ପଡ଼ିଛି; ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁକୁଳର ପରିଚାରକମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ପ୍ରହର୍ଷିତ ଦେଖାଯାଉନାହାନ୍ତି।

Verse 12

राजा भवति भूयिष्ठमिहाम्बाया निवेशने ।तमहं नाद्य पश्यामि द्रष्टुमिच्छन्निहाऽगतः ॥१२॥

ମୋ ମାତାଙ୍କ ନିବାସରେ ରାଜା ସର୍ବାଧିକ ସମୟ ରହନ୍ତି; ତଥାପି ଆଜି ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖୁନାହିଁ—ଦର୍ଶନ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ଏଠାକୁ ଆସିଛି।

Verse 13

पितुर्ग्रहीष्ये चरणौ तं ममाऽख्याहि पृच्छतः ।आहोस्विदम्ब ज्येष्ठायाः कौसल्याया निवेशने ॥१३॥

ମୁଁ ପିତାଙ୍କ ଚରଣ ଧରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି—ମୁଁ ପଚାରୁଛି, ସେ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି କୁହ। ମା, ସେ କି ଜ୍ୟେଷ୍ଠା କୌସଲ୍ୟାଙ୍କ ନିବାସରେ ଅଛନ୍ତି?

Verse 14

तं प्रत्युवाच कैकेयी प्रियवद्घोरमप्रियम् ।अजानन्तं प्रजानन्ती राज्यलोभेन मोहिता ॥१४॥

ତେବେ କୈକେୟୀ ପ୍ରିୟବଚନ ପରି କହିଲେ ମଧ୍ୟ ଭୟଙ୍କର ଓ ଅପ୍ରିୟ ସମ୍ବାଦ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ; ସତ୍ୟ ଜାଣିଥିବା ସେ, ଅଜାଣ ଭରତଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟଲୋଭର ମୋହରେ ମୁଗ୍ଧ ହୋଇ ଏପରି ପ୍ରତ୍ୟୁତ୍ତର ଦେଲେ।

Verse 15

या गतिस्सर्वभूतानां तां गतिं ते पिता गतः ।राजा महत्मा तेजस्वी यायजूकस्सतां गतिः ॥१५॥

ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଯେ ଗତିକୁ ପାଆନ୍ତି, ସେହି ଗତିକୁ ତୋର ପିତା ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି। ମହାତ୍ମା, ତେଜସ୍ୱୀ, ଯଜ୍ଞପରାୟଣ ସେ ରାଜା ସଜ୍ଜନମାନଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ଥିଲେ।

Verse 16

तच्छ्रुत्वा भरतो वाक्यं धर्माभिजनवाञ्चुचिः ।पपात सहसा भूमौ पितृशोकबलार्दितः ॥१६॥

ସେହି କଥା ଶୁଣି ଧର୍ମବଂଶଜ, ସ୍ୱଭାବେ ଶୁଦ୍ଧ ଭରତ ପିତୃଶୋକର ପ୍ରଚଣ୍ଡ ବଳେ ପୀଡିତ ହୋଇ ସହସା ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ।

Verse 17

हा हतोऽस्मीति कृपणां दीनां वाचमुदीरयन् ।निपपात महाबाहुर्बाहू विक्षिप्य वीर्यवान् ॥१७॥

“ହା! ମୁଁ ନଷ୍ଟ ହେଲି!” ବୋଲି କରୁଣ, ଦୀନ ବାଣୀ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ମହାବାହୁ ପରାକ୍ରମୀ ଭରତ ବାହୁ ଛାଡ଼ି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲେ।

Verse 18

ततश्शोकेन संवीतः पितुर्मरणदुःखितः ।विललाप महातेजा भ्रान्ताकुलितचेतनः ॥१८॥

ତାପରେ ପିତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ, ଶୋକରେ ଆବୃତ ମହାତେଜସ୍ୱୀ ଭରତ ଭ୍ରାନ୍ତ ଓ ବ୍ୟାକୁଳ ଚିତ୍ତରେ ବିଲାପ କଲେ।

Verse 19

एतत्सुरुचिरं भाति पितुर्मे शयनं पुरा ।शशिनेवामलं रात्रौ गगनं तोयदात्यये ॥१९॥

ମୋ ପିତାଙ୍କର ଏହି ଶୟନ ପୂର୍ବେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ଭାବେ ଭାସୁଥିଲା—ବର୍ଷାମେଘ ହଟିଗଲା ପରେ ରାତିରେ ଚନ୍ଦ୍ରାଲୋକରେ ନିର୍ମଳ ଆକାଶ ଯେପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ।

Verse 20

तदिदं न विभात्यद्य विहीनं तेन धीमता ।व्योमेव शशिना हीनमप्च्छुष्क इव सागरः ॥२०॥

ଆଜି ସେ ଧୀମାନ୍ ରାଜା ବିହୀନ ହେବାରୁ ଏହା ଆର ଶୋଭା ପାଉନାହିଁ—ଚନ୍ଦ୍ରହୀନ ଆକାଶ ପରି, ଜଳ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଥିବା ସାଗର ପରି।

Verse 21

बाष्पमुत्सृज्य् कण्ठेन स्वात्मना परमपीडितः ।आच्छाद्य वदनं श्रीमद्वस्त्रेण जयतां वरः ॥२१॥

ସ୍ୱୟଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୀଡିତ ଜୟଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭରତ କଣ୍ଠରୁ ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇ, ଶ୍ରୀମତ୍ ବସ୍ତ୍ରରେ ନିଜ ସୁନ୍ଦର ମୁଖ ଆଛାଦିଲେ।

Verses 22-23

तमार्तं देवसङ्काशं समीक्ष्य पतितं भुवि ।निकृत्तमिव सालस्य स्कन्धं परशुना वने ॥२२॥मत्तमातङ्गसङ्काशं चन्द्रार्कसदृशं भुवः ।उत्थापयित्वा शोकार्तं वचनं चेदमब्रवीत् ॥२३॥

ବନରେ କୁଠାରଦ୍ୱାରା କଟା ଯାଇଥିବା ସାଲ ବୃକ୍ଷର କାଣ୍ଡ ପରି ଭୂମିରେ ପତିତ ସେହି ଦେବତୁଲ୍ୟ ଭରତଙ୍କୁ ଦୁଃଖର୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି, କୈକେୟୀ ମଦମତ୍ତ ମହାହସ୍ତୀ ଓ ଭୂମିରେ ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦୃଶ ନିଜ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଉଠାଇ ଏହି ବଚନ କହିଲେ।

Verse 24

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ किं शेषे राजपुत्र महायशः ।त्वद्विधा नहि शोचन्ति सन्त स्सदसि सम्मताः ॥२४॥

“ଉଠ, ଉଠ—ମହାୟଶସ୍ବୀ ରାଜପୁତ୍ର, ଏଭଳି କାହିଁକି ପଡ଼ିଛ? ସଭାରେ ସଜ୍ଜନମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମତ ତୁମ ପରି ଲୋକ ଏପରି ଶୋକ କରନ୍ତି ନାହିଁ।”

Verse 25

दानयज्ञाधिकारा हि शीलश्रुतिवचोऽनुगा ।बुद्धिस्ते बुद्धिसम्पन्न प्रभेवार्कस्य मन्दिरे ॥२५॥

ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ! ଶୀଳ, ଶ୍ରୁତି-ଶିକ୍ଷା ଓ ସଦ୍ବଚନକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ତୁମ ବୁଦ୍ଧି ତୁମକୁ ଦାନ ଓ ଯଜ୍ଞର ଅଧିକାରୀ କରେ; ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ନିଜ ଧାମରେ ଯେପରି ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ, ସେପରି ତୁମେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେବ।

Verse 26

स रुदित्वा चिरं कालं भूमौ विपरिवृत्य च ।जननीं प्रत्युवाचेदं शोकैर्बहुभिरावृतः ॥२६॥

ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରୁଦନ କରି ଏବଂ ଭୂମିରେ ଲୋଟିପୋଟି ହୋଇ, ଅନେକ ଶୋକରେ ଆବୃତ ଭରତ ଜନନୀଙ୍କୁ ପ୍ରତି ଏହିପରି କହିଲେ।

Verse 27

अभिषेक्ष्यति रामं नु राजा यज्ञं नु यक्ष्यते ।इत्यहं कृतसङ्कल्पो हृष्टो यात्रामयासिषम् ॥२७॥

‘ରାଜା ସମ୍ଭବତଃ ରାମଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କରିବେ—କିମ୍ବା ସମ୍ଭବତଃ ଯଜ୍ଞ କରିବେ’ ଏହିଭାବେ ଭାବି, ମୁଁ ଦୃଢ ସଙ୍କଳ୍ପ କରି ହର୍ଷିତ ହୃଦୟରେ ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ କଲି।

Verse 28

तदिदं ह्यन्यथा भूतं व्यवदीर्णं मनो मम ।पितरं यो न पश्यामि नित्यं प्रियहिते रतम् ॥२८॥

କିନ୍ତୁ ଏହା ସବୁ ଅନ୍ୟଥା ହୋଇଗଲା; ମୋ ମନ ଭାଙ୍ଗି ଚୁର୍ଣ୍ଣବିଚୁର୍ଣ୍ଣ ହେଉଛି—କାରଣ ଯେ ନିତ୍ୟ ମୋ ପ୍ରିୟ ଓ ହିତରେ ରତ ଥିବା ପିତାଙ୍କୁ ଏବେ ମୁଁ ଦେଖୁନାହିଁ।

Verse 29

अम्ब केनात्यगाद्राजा व्याघिना मय्यनागते ।धन्या रामादयस्सर्वे यैः पिता संस्कृत स्स्वयम् ॥२९॥

ମାଆ, ମୁଁ ଫେରି ଆସିବା ପୂର୍ବରୁ ରାଜା କେଉଁ ବ୍ୟାଧିରେ ପରଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ? ଧନ୍ୟ ରାମାଦି ସମସ୍ତେ; ଯେମାନେ ସ୍ୱୟଂ ମୋ ପିତାଙ୍କର ଅନ୍ତ୍ୟେଷ୍ଟି ସଂସ୍କାର କରିଥିଲେ।

Verse 30

न नूनं मां महाराजः प्राप्तं जानाति कीर्तिमान् ।उपजिघ्रेद्धि मूर्ध्नि तात स्सन्नम्य सत्वरम् ॥३०॥

ନିଶ୍ଚୟ କୀର୍ତ୍ତିମାନ ମହାରାଜ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ ଯେ ମୁଁ ପହଞ୍ଚିଛି; ନହେଲେ ପିତା ତୁରନ୍ତ ନମି ମୋ ମୁଣ୍ଡକୁ ଚୁମ୍ବନ କରିଥାନ୍ତେ।

Verse 31

क्व स पाणिस्सुखस्पर्शस्तातस्याक्लिष्टकर्मणः ।येन मां रजसा ध्वस्तमभीक्ष्णं परिमार्जति ॥३१॥

କେଉଁଠି ଅଛି ମୋ ପିତାଙ୍କର ସେ ହାତ—ସ୍ପର୍ଶରେ ସୁଖଦ, କର୍ମରେ ଅକ୍ଳିଷ୍ଟ—ଯାହାଦ୍ୱାରା ସେ ଧୂଳିରେ ଢାକା ମୋତେ ପୁନଃପୁନଃ ପରିମାର୍ଜନ କରୁଥିଲେ?

Verse 32

यो मे भ्राता पिता बन्धुर्यस्य दासोऽस्मि धीमतः ।तस्य मां शीघ्रमाख्याहि रामस्याक्लिष्टकर्मणः ॥३२॥

ଯେ ରାମ—ଅକ୍ଳିଷ୍ଟକର୍ମା—ମୋ ପାଇଁ ଭ୍ରାତା, ପିତା ଓ ବନ୍ଧୁ ସମାନ; ସେ ଧୀମାନଙ୍କର ମୁଁ ଦାସ। ତାଙ୍କୁ ମୋ ଆଗମନ ଶୀଘ୍ର ଜଣାଇଦିଅ।

Verse 33

पिता हि भवति ज्येष्ठो धर्ममार्यस्य जानतः ।तस्य पादौ ग्रहीष्यामि स हीदानीं गतिर्मम ॥३३॥

ଆର୍ୟଧର୍ମ ଜାଣୁଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭାଇ ପିତା ସମାନ ହୁଏ। ମୁଁ ତାଙ୍କର ପାଦ ଧରିବି; ଏବେ ସେଇ ମୋର ଏକମାତ୍ର ଗତି।

Verse 34

धर्मविद्धर्मनित्यश्च सत्यसन्धो दृढव्रतः ।आर्यः किमब्रवीद्राजा पिता मे सत्यविक्रमः ॥३४॥

ଧର୍ମବିଦ୍, ଧର୍ମରେ ନିତ୍ୟସ୍ଥିର, ସତ୍ୟସଙ୍କଳ୍ପୀ ଓ ଦୃଢବ୍ରତୀ—ସତ୍ୟହିଁ ଯାହାର ପରାକ୍ରମ—ମୋ ପିତା ସେ ଆର୍ୟ ରାଜା ଶେଷରେ କ’ଣ କହିଥିଲେ?

Verse 35

पश्चिमं साधु सन्देशमिच्छामि श्रोतुमात्मनः ।इति पृष्टा यथातत्त्वं कैकेयी वाक्यमब्रवीत् ॥३५॥

“ମୋ ପାଇଁ ପିତାଙ୍କର ଶେଷ ଓ ଯଥୋଚିତ ସନ୍ଦେଶ ଶୁଣିବାକୁ ମୁଁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି।” ଏଭଳି ପଚାରାଯାଇ, କୈକେୟୀ ଯଥାତଥ୍ୟ ଭାବେ କଥା କହିଲେ।

Verse 36

रामेति राजा विलपन् हा सीते लक्ष्मणेति च ।स महात्मा परं लोकं गतो गतिमतां वरः ॥३६॥

“ହା ରାମ! ହାୟ ସୀତେ! ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ!” ବୋଲି ବିଳାପ କରୁଥିବା ସେ ମହାତ୍ମା ରାଜା—ଉତ୍ତମ ଗତି ପ୍ରାପ୍ତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ପରଲୋକକୁ ଗଲେ।

Verse 37

इमां तु पश्चिमां वाचं व्याजहार पिता तव ।कालधर्मपरिक्षिप्तः पाशैरिव महागजः ॥३७॥

କିନ୍ତୁ କାଳଧର୍ମରେ ଆବୃତ—ଦୋରିର ପାଶରେ ବନ୍ଧା ମହାଗଜ ପରି—ତୁମ ପିତା ଏହି ଶେଷ ବାଣୀ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ।

Verse 38

सिद्धार्थास्ते नरा राममागतं सह सीतया ।लक्ष्मणं च महाबाहुं द्रक्ष्यन्ति पुनरागतम् ॥३८॥

“ସୀତା ସହିତ ପୁନରାଗତ ରାମଙ୍କୁ ଓ ମହାବାହୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ପୁଣି ଫେରିଆସିଥିବା ଦେଖିଲେ, ସେ ଲୋକମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସିଦ୍ଧ ହେବ।”

Verse 39

तच्छ्रुत्वा विषसादैव द्वितीयाप्रियशंसनात् ।विषण्णवदनो भूत्वा भूयः पप्रच्छ मातरम् ॥३९॥

ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖଦ ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି ଭରତ ଅଧିକ ବିଷାଦଗ୍ରସ୍ତ ହେଲେ; ମୁଖ ମଲିନ କରି ପୁନର୍ବାର ମାତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ।

Verse 40

क्व चेदानीं स धर्मात्मा कौसल्यानन्दवर्धनः ।लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया च समं गतः ॥४०॥

ଏବେ ସେ ଧର୍ମାତ୍ମା—କୌସଲ୍ୟାଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ବଢ଼ାଇବାଳା—ଭ୍ରାତା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ଏବଂ ସୀତା ସହିତ କେଉଁଠି ଗଲେ?

Verse 41

तथा पृष्टा यथातत्त्वमाख्यातुमुपचक्रमे ।मातास्य सुमहद्वाक्यं विप्रियं प्रियशङ्कया ॥४१॥

ଏପରି ପଚାରାଯାଇ, ତାଙ୍କର ମାତା ଯଥାତଥ୍ୟ ଭାବେ କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ; ସେ ପ୍ରିୟ ସମ୍ବାଦ ଆଶା କରୁଥିବେ ବୋଲି ଭୟ କରି, ଅପ୍ରିୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଗୁରୁତର ବାକ୍ୟ କହିଲେ।

Verse 42

स हि राजसुतः पुत्र चीरवासा महावनम् ।दण्डकान्सह वैदेह्या लक्ष्मणानुचरो गतः ॥४२॥

ହେ ପୁତ୍ର, ସେ ରାଜପୁତ୍ର ଚୀରବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ମହାବନ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ବୈଦେହୀ ସହିତ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅନୁଚର ହୋଇ ଗଲେ।

Verse 43

तच्छ्रुत्वा भरतस्त्रस्तो भ्रातुश्चारित्रशङ्कया ।स्वस्य वंशस्य महात्म्यात्प्रष्टुं समुपचक्रमे ॥४३॥

ତାହା ଶୁଣି ଭରତ ଭୀତ ହେଲେ—ଭ୍ରାତାଙ୍କ ଆଚରଣ ବିଷୟରେ ଶଙ୍କାଭୟରେ; ନିଜ ବଂଶର ମହିମା ସ୍ମରି ଅଧିକ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।

Verse 44

कच्चिन्न ब्राह्मणधनं हृतं रामेण कस्यचित् ।कच्चिन्नाढ्यो दरिद्रो वा तेनापापो विहिंसितः ॥४४॥

ରାମ କାହାରୋ ବ୍ରାହ୍ମଣଧନ ହରଣ କରିନାହାନ୍ତି ତ? ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ନିର୍ଦୋଷ—ଧନୀ କି ଦରିଦ୍ର—ହିଂସିତ ହୋଇନାହିଁ ତ?

Verse 45

कच्चिन्न परदारान्वा राजपुत्रोऽभिमन्यते ।कस्मात्स दण्डकारण्ये भ्रूणहेव विवासितः ॥४५॥

ରାଜପୁତ୍ର ପରସ୍ତ୍ରୀକୁ କାମନା କରିନାହାନ୍ତି ତ? ତେବେ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ତାଙ୍କୁ ଭ୍ରୂଣହନ୍ତା ପରି କାହିଁକି ନିର୍ବାସିତ କରାଗଲା?

Verse 46

अथास्य चपला माता तत्स्वकर्म यथातथम् ।तेनैव स्त्रीस्वभावेन व्याहर्तुमुपचक्रमे ॥४६॥

ତାପରେ ତାଙ୍କର ଚଞ୍ଚଳ ମାତା, ସେହି ସ୍ତ୍ରୀସ୍ୱଭାବ ଅନୁସାରେ, ନିଜ କର୍ମକୁ ଯେପରି ଘଟିଥିଲା ସେପରି କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।

Verse 47

एवमुक्ता तु कैकेयी भरतेन महात्मना ।उवाच वचनं हृष्टा मूढा पण्डितमानिनी ॥४७॥

ମହାତ୍ମା ଭରତ ଏଭଳି କହିଲେ ପରେ, ହର୍ଷିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମୂଢା ଓ ନିଜକୁ ପଣ୍ଡିତା ଭାବୁଥିବା କୈକେୟୀ ଏହି ବଚନ କହିଲା।

Verse 48

न ब्राह्मणधनं किञ्चिद्धृतं रामेण कस्यचित् ।कश्चिन्नाढ्यो दरिद्रो तेनापापो विहिंसितः ।न रामः परदारांश्च चक्षुर्भ्यामपि पश्यति ॥४८॥

ରାମ କାହାରି ବ୍ରାହ୍ମଣଧନ ଅଣୁମାତ୍ର ମଧ୍ୟ ହରଣ କରିନାହାନ୍ତି; ଧନୀ କି ଦରିଦ୍ର—କୌଣସି ନିର୍ଦୋଷକୁ ସେ ପାପରୂପେ ହିଂସା କରିନାହାନ୍ତି। ଏବଂ ରାମ ପରସ୍ତ୍ରୀକୁ ଚକ୍ଷୁଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 49

मया तु पुत्र श्रुत्वैव रामस्यैवाभिषेचनम् ।याचितस्ते पिता राज्यं रामस्य च विवासनम् ॥४९॥

କିନ୍ତୁ ପୁତ୍ର, ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକର କଥା ଶୁଣିବା ସହିତସହିତ ମୁଁ ତୋ ପିତାଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲି—ରାଜ୍ୟ ତୋତେ ଦିଅନ୍ତୁ ଏବଂ ରାମଙ୍କୁ ବନବାସକୁ ପଠାନ୍ତୁ।

Verse 50

स स्ववृत्तिं समास्थाय पिता ते तत्तऽथाकरोत् ।रामश्च सह सौमित्रिः प्रेषितस्सह सीतया ॥५०॥

ତୋ ପିତା ନିଜ ପ୍ରତିଜ୍ଞାବଦ୍ଧ ମାର୍ଗକୁ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଧରି ସେହିପରି କଲେ; ଏବଂ ରାମ ସୌମିତ୍ରି (ଲକ୍ଷ୍ମଣ) ଓ ସୀତା ସହିତ ପ୍ରେଷିତ ହେଲେ।

Verse 51

तमपश्यन्प्रियंपुत्रं महीपालो महायशाः ।पुत्रशोकपरिद्यूनः पञ्चत्वमुपपेदिवान् ॥५१॥

ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ରକୁ ଦେଖିପାରିନଥିବା ସେ ମହାଯଶସ୍ବୀ ମହୀପାଳ, ପୁତ୍ରଶୋକରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇ ‘ପଞ୍ଚତ୍ୱ’କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ—ଅର୍ଥାତ୍ ପରଲୋକଗତ ହେଲେ।

Verse 52

त्वयात्विदानीं धर्मज्ञ राजत्वमवलम्ब्यताम् ।त्वत्कृते हि मया सर्वमिदमेवं विधं कृतम् ॥५२॥

ଏହେତୁ ଏବେ, ହେ ଧର୍ମଜ୍ଞ, ରାଜତ୍ୱକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଗ୍ରହଣ କର; ତୋର ନିମିତ୍ତରେ ହିଁ ମୁଁ ଏହି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଏଭଳି କରିଛି।

Verse 53

मा शोकं मा च सन्तापं धैर्यमाश्रय पुत्रक ।त्वदधीना हि नगरी राज्यं चैतदनामयम् ॥५३॥

ଶୋକ କରନି, ସନ୍ତାପ ମଧ୍ୟ କରନି, ପୁତ୍ର; ଧୈର୍ୟକୁ ଆଶ୍ରୟ କର। ଏହି ନଗରୀ ଓ ଏହି ନିରାମୟ ରାଜ୍ୟ ସବୁ ତୋର ଅଧୀନରେ ଅଛି।

Verse 54

तत्पुत्र शीघ्रं विधिना विधिज्ञैर्वसिष्ठमुख्यै स्सहितो द्विजेन्द्रैः ।सङ्काल्य राजानमदीनसत्त्वमात्मानमुर्व्यामभिषेचयस्व ॥५४॥

ଏହେତୁ, ହେ ପୁତ୍ର! ବସିଷ୍ଠପ୍ରମୁଖ ବିଧିଜ୍ଞ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜେନ୍ଦ୍ରମାନଙ୍କ ସହିତ, ବିଧିଅନୁସାରେ ଶୀଘ୍ର ରାଜାଙ୍କ ଅନ୍ତ୍ୟେଷ୍ଟି କର୍ମ ସମ୍ପାଦନ କର; ଏବଂ ସାହସ ଅବନତ ନ କରି, ଏହି ପୃଥିବୀରେ ନିଜକୁ ରାଜାଭିଷେକ କରା।