Sarga 84
गुहस्य सन्देहः, गङ्गातीर-रक्षा, भरतस्य सत्कारः (Guha’s Suspicion, Securing the Ganga Bank, and Hospitality to Bharata)
अयोध्याकाण्ड
अयोध्याकांडातील ८४व्या सर्गात गंगातीरावर तणावपूर्ण प्रसंग उभा राहतो. निषादराज गुहाला नदीकाठी ध्वजांनी सजलेली भरताची सेना तळ ठोकून बसलेली दिसताच प्रथम संशय येतो—ही शक्ती वनवासात असलेल्या रामासाठी धोका तर नाही ना? तो रणनीतीची भीती व्यक्त करतो—भरत रामाला बांधायला किंवा मारायला आला आहे काय, की नदीकाठच्या लोकांना दडपायला? या शंकेपोटी गुह संरक्षणाची व्यवस्था करतो—मच्छीमार व नदीरक्षकांना आपापल्या ठिकाणी सज्ज ठेवतो आणि पूर्ण सुसज्ज खलाशांसह पाचशे होड्या तत्काळ तयार ठेवण्याची आज्ञा देतो. त्याचा निर्णय अटीनुसार स्पष्ट आहे: भरत रामाविषयी दुर्भावनेने आलेला नाही हे सिद्ध झाले, तर सेना त्याच दिवशी सुरक्षितपणे नदी पार करू शकेल. नंतर परिस्थिती स्पष्ट होताच गुह भरताकडे भेटवस्तू घेऊन जातो—मासे, मांस व मद्य—आणि नम्रतेने आपल्या सेवकगृहात मुक्काम करण्याची विनंती करतो; आपला प्रदेश अधीन मानून आदरातिथ्य करतो. सुमंत्र मध्यस्थ म्हणून गुहाला रामाचा वृद्ध मित्र व दंडकारण्याचा जाणकार असे ओळखून देतो आणि भरताला त्याला भेट देण्याचा सल्ला देतो. अशा रीतीने संशयाचे रूपांतर मैत्रीत होते आणि गंगेचा मार्ग धर्म्य कराराने सुरक्षित व नियंत्रित होतो।
Shlokas
Verse 1
ततो निविष्टां ध्वजिनीं गङ्गामन्वाश्रितां नदीम्।निषादराजो दृष्ट्वैव ज्ञातीन्सन्त्वरितोऽऽब्रवीत्।।।।
मग गंगातीराला लागून ध्वजांसह छावणी केलेली सेना पाहून निषादराज गुह त्वरित आपल्या ज्ञातिबंधूंना जाऊन म्हणाला.
Verse 2
महतीयमितस्सेना सागराभा प्रदृश्यते।नास्यान्तमधिगच्छामि मनसापि विचिन्तयन्।।।।
इकडची ही सेना सागरासारखी विशाल दिसते; मनानेही विचार केला तरी तिचा अंत मला कळत नाही।
Verse 3
यथा तु खलु दुर्बुद्धिर्भरत स्स्वयमागतः।स एष हि महाकायः कोविदारध्वजो रथे।।।।
असे वाटते की दुर्बुद्धी भरत स्वतःच आला आहे; पाहा, रथावर कोविदार-वृक्षचिन्ह असलेला तो विशाल ध्वज दिसत आहे।
Verse 4
बन्धयिष्यति वा दाशानथवाऽस्मान्वधिष्यति।अथ दाशरथिं रामं पित्रा राज्याद्विवासितम्।।।।सम्पन्नां श्रियमन्विच्छन्स्तस्य राज्ञ स्सुदुर्लभाम्।भरतः कैकयीपुत्रो हन्तुं समधिगच्छति।।।।
तो काय मच्छीमारांना दोरांनी बांधणार आहे, की आम्हालाच ठार मारणार आहे? की पित्याने राज्यातून वनवासास पाठविलेल्या दाशरथी रामावर आघात करण्यास आला आहे?
Verse 5
बन्धयिष्यति वा दाशानथवाऽस्मान्वधिष्यति।अथ दाशरथिं रामं पित्रा राज्याद्विवासितम्।।2.84.4।।सम्पन्नां श्रियमन्विच्छन्स्तस्य राज्ञ स्सुदुर्लभाम्।भरतः कैकयीपुत्रो हन्तुं समधिगच्छति।।2.84.5।।
त्या राजाची सुदुर्लभ व संपन्न राजलक्ष्मी मिळविण्याच्या इच्छेने, कैकेयीपुत्र भरत काय रामवधाचा संकल्प करून पुढे येत आहे?
Verse 6
भर्ताचैव सखाचैव रामो दाशरथिर्मम।तस्यार्थकामास्सन्नद्धा गङ्गाऽनूपे प्रतिष्ठत।।।।
दशरथपुत्र राम माझे स्वामीही आहेत आणि मित्रही आहेत। म्हणून त्यांच्या हितासाठी सज्ज होऊन गंगेच्या तीरप्रदेशी ठाण मांडून उभे राहा।
Verse 7
तिष्ठन्तु सर्वे दाशाश्च गङ्गामन्वाश्रिता नदीम्।बलयुक्ता नदीरक्षा मांसमूलफलाशनाः।।।।
मांस, मूळ व फळ खाऊन जगणारे, बलवान नदीरक्षक असे सर्व मच्छीमार गंगानदीच्या काठाकाठाने आश्रय घेऊन तिथेच ठाम उभे राहोत।
Verse 8
नावां शतानां पञ्चानां कैवर्तानां शतं शतम्।सन्नद्धानां तथा यूनां तिष्ठन्त्वित्यभ्यचोदयत्।।।।
त्याने आज्ञा दिली—“पाचशे होड्या सज्ज ठेवा; आणि प्रत्येक होडीत शंभर-शंभर तरुण केवट पूर्ण शस्त्रसज्ज होऊन तत्पर उभे राहोत.”
Verse 9
यदाऽऽदुष्टस्तु भरतो रामस्येह भविष्यति।सेयं स्वस्तिमती सेना गङ्गामद्य तरिष्यति।।।।
जर येथे भरत रामाविषयी दुष्टभावाचा नसेल, तर ही कल्याणकारी सेना आजच सुरक्षितपणे गंगा पार करील।
Verse 10
इत्युक्त्वोपायनं गृह्य मत्स्यमांसमधूनि च।अभिचक्राम भरतं निषादाधिपतिर्गुहः।।।।
असे बोलून निषादाधिपती गुह मच्छी, मांस व मद्य इत्यादी उपहार घेऊन भरताला भेटावयास निघाला.
Verse 11
तमायान्तं तु सम्प्रेक्ष्य सूतपुत्रः प्रतापवान्।भरतायाऽचचक्षेऽथ विनयज्ञो विनीतवत्।।।।
तो येताना पाहून प्रतापवान सूतपुत्र सुमंत्र—विनय जाणणारा—विनीतपणे भरताला त्याची वार्ता सांगू लागला.
Verse 12
एष ज्ञातिसहस्रेण स्थपतिः परिवारितः।कुशलो दण्डकारण्ये वृद्धो भ्रातुश्च ते सखा।।।।
हा तो तोच प्रमुख पुरुष, जो हजारो नातलगांनी वेढलेला आहे—दंडकारण्यात कुशल, वयोवृद्ध, आणि तुझ्या भावाचाही सखा।
Verse 13
तस्मात्पश्यतु काकुत्स्थ त्वां निषादाधिपो गुहः।असंशयं विजानीते यत्र तौ रामलक्ष्मणौ।।।।
म्हणून, हे काकुत्स्थकुलभूषण, निषादाधिपती गुह तुला भेटो; राम-लक्ष्मण जिथे आहेत ते तो निःसंशय जाणतो।
Verse 14
एतत्तु वचनं श्रुत्वा सुमन्त्राद्भरत श्शुभम्।उवाच वचनं शीघ्रं गुहः पश्यतु मामिति।।।।
सुमंत्राकडून हे शुभ वचन ऐकून भरत त्वरित म्हणाला—“गुहाने लगेच मला भेटावे।”
Verse 15
लब्ध्वाऽभ्यनुज्ञां संहृष्टो ज्ञातिभिः परिवारितः।आगम्य भरतं प्रह्वो गुहो वचनमब्रवीत्।।।।
अनुमती मिळताच आनंदित गुह नातलगांसह भरताजवळ आला; नम्रपणे वाकून त्याने वचन उच्चारले।
Verse 16
निष्कुटश्चैव देशोऽयं वञ्चिताश्चापि ते वयम्।निवेदयामस्ते सर्वे स्वके दासकुले वस।।।।
हा प्रदेश जणू तुझाच खास उपवन आहे, आणि आम्हीही तुझे अधीन सेवक आहोत। आम्ही सर्व विनवितो—तुझ्या दासाच्या घरी निवास कर।
Verse 17
अस्ति मूलं फलञ्चैव निषादैस्समुपाहृतम्।आर्द्रं च मांसं शुष्कं च वन्यं चोच्चावचं महत्।।।।
निषादांनी कंदमुळे व फळे गोळा करून आणली आहेत; ताजे व सुकविलेले मांसही आहे, तसेच वनातील अनेक प्रकारचे विपुल अन्नसामग्रीही आहे।
Verse 18
आशंसे स्वाशिता सेना वत्स्यतीमां विभावरीम्।अर्चितो विविधैः कामै श्श्व स्ससैन्यो गमिष्यसि।।।।
मला आशा आहे की तुमची सेना तृप्त होऊन ही रात्र येथेच काढील; विविध सत्कार व सुखसोयी मिळाल्यावर तुम्ही उद्या सैन्यासह प्रस्थान कराल।
Frequently Asked Questions
Guha faces a dharma-laden security dilemma: protect Rāma’s interests and his own river community while avoiding unjust hostility toward Bharata; he responds with conditional defense—prepare boats and guards—until Bharata’s intent is verified.
The episode models prudent ethics: vigilance is compatible with goodwill when guided by evidence, mediation, and respect for legitimate bonds; hospitality becomes a civic instrument that transforms potential conflict into ordered passage.
The Gaṅgā bank (anūpa) is treated as a strategic corridor controlled by boatmen (dāśa/kaivarta) and local polities (Niṣādas), while Dandaka is referenced as the forest-region Guha knows—mapping routes relevant to Rāma and Lakṣmaṇa’s whereabouts.
Ask anything about Sarga 84 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.