Sarga 3

Verse 1

तेषामञ्जलिपद्मानि प्रगृहीतानि सर्वशः ।प्रतिगृह्याब्रवीद्राजा तेभ्यः प्रियहितं वचः ॥१॥

त्यांनी सर्व बाजूंनी श्रद्धेने उचललेली कमलासारखी अंजली स्वीकारून राजाने त्यांना प्रिय व हितकारक वचन सांगितले।

Verse 2

अहोऽस्मि परमप्रीतः प्रभावश्चातुलो मम ।यन्मे ज्येष्ठं प्रियं पुत्रं यौवराज्यस्थमिच्छथ ॥२॥

अहो! मी परम प्रसन्न आहे; माझा प्रभावही अतुल झाला आहे—कारण तुम्ही माझ्या प्रिय ज्येष्ठ पुत्रास युवराजपदी प्रतिष्ठित करावयास इच्छिता।

Verse 3

इति प्रत्यर्च्य तान्राजा ब्राह्मणानिदमब्रवीत् ।वसिष्ठं वामदेवं च तेषामेवोपशृण्वताम् ॥३॥

अशा रीतीने त्या ब्राह्मणांचा यथोचित सत्कार करून राजा हे वचन बोलला—ते ऐकत असतानाच—आणि वसिष्ठ व वामदेव यांनाही उद्देशून।

Verse 4

चैत्रश्श्रीमानयं मासः पुण्यः पुष्पितकाननः ।यौवराज्याय रामस्य सर्वमेवोपकल्प्यताम् ॥४॥राज्ञस्तूपरते वाक्ये जनघोषो महानभूत् ।

‘हा श्रीमान चैत्रमास पवित्र आहे, फुललेल्या उपवनांनी शोभित आहे. रामाच्या युवराज्याभिषेकासाठी सर्व काही सिद्ध करा.’ राजाचे वचन संपताच जनतेकडून महान जयघोष उसळला।

Verse 5

शनैस्तस्मिन्प्रशान्ते च जनघोषे जनाधिपः ॥५॥वसिष्ठं मुनिशार्दूलं राजा वचनमब्रवीत् ।

लोकांचा तो गोंधळ हळूहळू शांत झाल्यावर, नराधिपती राजाने तपस्व्यांतील व्याघ्रसम वसिष्ठांना हे वचन सांगितले।

Verse 6

अभिषेकाय रामस्य यत्कर्म सपरिच्छदम् ॥६॥तदद्य भगवन् सर्वमाज्ञापयितु मर्हसि ।

हे भगवन्! रामाच्या अभिषेकासाठी जे सर्व विधिकर्म व आवश्यक सामग्रीसहित आयोजन आहे, त्याबाबत आजच आपण सर्व आज्ञा द्यावी।

Verse 7

तच्छ्रुत्वा भूमिपालस्य वसिष्ठो द्विजसत्तमः ॥७॥आदिदेशाग्रतो राज्ञ स्स्थितान्युक्तान् कृताञ्जलीन् ।

राजाचे वचन ऐकून द्विजश्रेष्ठ वसिष्ठांनी, राजासमोर हात जोडून उभ्या असलेल्या नियुक्त जनांना आदेश दिला।

Verses 8-11

सुवर्णादीनि रत्नानि बलीन् सर्वौषधीरपि ॥८॥शुक्लमाल्यांश्च लाजांश्च पृथक्च मधुसर्पिषी ।अहतानि च वासांसि रथं सर्वायुधान्यपि ॥९॥चतुरङ्गबलं चैव गजं च शुभलक्षणम् ।चामरव्यजने श्वेते ध्वजं छत्रं च पाण्डुरम् ॥१०॥शतं च शातकुम्भानां कुम्भानाग्निवर्चसाम् ।हिरण्यशृङ्गमृषभं समग्रं व्याघ्रचर्म च ॥११॥उपस्थापयत प्रातरग्न्यगारं महीपतेः ।

सुवर्णादी रत्ने, बलिद्रव्य व सर्व औषधी; श्वेत माळा, लाजे आणि मधु व सर्पी (तूप) वेगवेगळे; नवे, न वापरलेले वस्त्र, रथ व सर्व प्रकारची आयुधे; चतुरंगिणी सेना आणि शुभलक्षणी गज; पांढरे चामर-व्यजने, ध्वज व पांडुर छत्र; अग्नितेजाने दीप्त शंभर सुवर्णकुंभ; सुवर्णशृंग असलेला वृषभ व संपूर्ण व्याघ्रचर्म—हे सर्व उद्या सकाळी राजाच्या अग्न्यागारात उपस्थित करा।

Verses 12-13

यच्चान्यत्किञ्चिदेष्टव्यं तत्सर्वमुपकल्प्यताम् ॥१२॥अन्तःपुरस्य द्वाराणि सर्वस्य नगरस्य च ।चन्दनस्रग्भिरर्च्यन्तां धूपैश्च घ्राणहारिभिः ॥१३॥

आणखी जे काही—अगदी लहानसेही—उपयुक्त रीतीने मिळवावे लागेल, ते सर्व सज्ज करावे। अंतःपुराची दारे तसेच संपूर्ण नगराची दारे चंदन व पुष्पमाळांनी पूजून अलंकृत करावीत, आणि सुगंधी धूपानेही।

Verse 14

प्रशस्तमन्नं गुणवद्दधिक्षीरोपसेचनम् ।द्विजानां शतसाहस्रे यत्प्रकाममलं भवेत् ॥१४॥

उत्तम अन्न सिद्ध करावे—दही व दूधाने समृद्ध असा श्रेष्ठ भात—जो एक लक्ष द्विजांस पुरेसा ठरो, आणि ते मनसोक्त भोजन करून तृप्त व्हावेत।

Verse 15

सत्कृत्य द्विजमुख्यानां श्वःप्रभाते प्रदीयताम् ।घृतं दधि च लाजाश्च दक्षिणाश्चापि पुष्कलाः ॥१५॥

द्विजमुख्यांचा यथाविधी सत्कार करून उद्या प्रभाती त्यांना तूप, दही, लाजे (भाजलेले धान्य) आणि भरपूर दक्षिणा द्यावी।

Verse 16

सूर्येऽभ्युदितमात्रे श्वो भविता स्वस्तिवाचनम् ।ब्राह्मणाश्च निमन्त्र्यन्तां कल्प्यन्तामासनानि च ॥१६॥

उद्या सूर्य उगवताच स्वस्तिवाचन होईल; ब्राह्मणांना निमंत्रण द्यावे आणि त्यांच्यासाठी आसने सज्ज करावीत।

Verse 17

आबध्यन्तां पताकाश्च राजमार्गश्च सिंच्यताम् ।सर्वे च तालावचरा गणिकाश्च स्वलङ्कृताः ॥१७॥कक्ष्यां द्वितीयामासाद्य तिष्ठन्तु नृपवेश्मनः ।

ध्वज-पताका बांधाव्यात आणि राजमार्गावर पाणी शिंपडावे। सर्व नट-कलावंत व गणिका सुशोभित होऊन राजवाड्याच्या दुसऱ्या कक्षेत जाऊन तेथेच उभ्या राहोत।

Verse 18

देवायतनचैत्येषुसान्नभक्षा स्सदक्षिणाः ॥१८॥उपस्थापयितव्या स्स्युर्माल्ययोग्याः पृथक्पृथक् ।

देवालय व चैत्यस्थानी अन्न-भक्ष्य व दक्षिणेसह, माळा अर्पणास योग्य असे सेवक वेगवेगळे उभे करावेत।

Verse 19

दीर्घासिबद्धा योधाश्च सन्नद्धा मृष्टवाससः ॥१९॥महाराजाङ्गणं सर्वे प्रविशन्तु महोदयम् ।

दीर्घ खड्ग बांधलेले, पूर्ण सन्नद्ध व स्वच्छ वस्त्रधारी असे सर्व योद्धे महाप्रतापी महाराजांच्या परम शोभायमान अंगणात प्रवेश करो।

Verse 20

एवं व्यादिश्य विप्रौ तौ क्रियास्तत्र सुनिष्ठितौ ॥२०॥चक्रतुश्चैव यच्छेषं पार्थिवाय निवेद्य च ।

अशा रीतीने तेथे विधींचे निर्देश देऊन, दृढनिष्ठ असे ते दोघे ब्राह्मण उरलेले कर्मही पूर्ण करून, ते सर्व पार्थिव राजास निवेदन करू लागले।

Verse 21

कृतमित्येव चाब्रूतां अभिगम्य जगत्पतिम् ॥२१॥यथोक्तवचनं प्रीतौ हर्षयुक्तौ द्विजर्षभौ ।

जगत्पतीसमान त्या पार्थिवाजवळ जाऊन, त्याच्या वचनाप्रमाणे प्रसन्न व हर्षयुक्त असे ते दोघे द्विजश्रेष्ठ म्हणाले—“कृत झाले आहे।”

Verse 22

ततस्सुमन्त्रं द्युतिमान्राजा वचनमब्रवीत् ।रामः कृतात्मा भवता शीघ्रमानीयतामिति ॥२२॥

त्यानंतर तेजस्वी राजाने सुमंत्रास म्हटले—“तू शीघ्रच कृतात्मा रामाला येथे आण।”

Verse 23

स तथेति प्रतिज्ञाय सुमन्त्रो राजशासनात् ॥२३॥रामं तत्रानयाञ्चक्रे रथेन रथिनां वरम् ।

रथिनांमध्ये श्रेष्ठ सुमंत्राने “तथेच” असे म्हणत प्रतिज्ञा केली आणि राजाज्ञेने रथातून रामाला तेथे आणले।

Verses 24-25

अथ तत्र समासीना स्तदा दशरथं नृपम् ॥२४॥प्राच्योदीच्याः प्रतीच्याश्च दाक्षिणात्याश्च भूमिपाः ।म्लेच्छाश्चार्याश्च ये चान्ये वनशैलान्तवासिनः ॥२५॥उपासाञ्चक्रिरे सर्वे तं देवा इव वासवम् ।

तेव्हा तेथे आसनस्थ झालेले पूर्व-उत्तर-पश्चिम-दक्षिणेकडील भूमिपती—म्लेच्छ व आर्य राजे तसेच वन-शैलसीमांतवासी अन्य नरेश—सर्वांनी देव जसे वासव इंद्राची उपासना करतात तसेच राजा दशरथास नम्रतेने वंदन केले।

Verse 26

तेषां मध्ये स राजर्षिर्मरुतामिव वासवः ॥२६॥प्रासादस्थो रथगतं ददर्शायान्तमात्मजम् ।

त्यांच्या मध्यभागी तो राजर्षी, जसा मरुतांमध्ये वासव इंद्र, प्रासादात उभा राहून रथावर बसलेला आपला पुत्र येताना पाहू लागला।

Verses 27-29

गन्धर्वराजप्रतिमं लोके विख्यातपौरुषम् ॥२७॥दीर्घबाहुं महासत्त्वं मत्तमातङ्गगामिनम् ।चन्द्रकान्ताननं राममतीव प्रियदर्शनम् ॥२८॥रूपौदार्यगुणैः पुंसां दृष्टिचित्तापहारिणम् ।घर्माभितप्ताः पर्जन्यं ह्लादयन्तमिव प्रजाः ॥२९॥न ततर्प समायान्तं पश्यमानो नराधिपः ।

राम गंधर्वराजासारखा भासे; जगात पराक्रमाने विख्यात. दीर्घबाहु, महासत्त्ववान, मदोन्मत्त गजराजासारख्या गाम्भीर्यपूर्ण चालीनं चालणारा; चंद्रकांतासारख्या तेजस्वी मुखाचा व अत्यंत प्रियदर्शन. रूप, औदार्य व गुणांनी तो पुरुषांची दृष्टी व चित्त हरून घेत असे; जसा घर्माने तापलेल्या प्रजेला पर्जन्य आनंद देतो, तसा तो प्रजेला हर्षित करी. तो जवळ येताना पाहूनही नराधिप राजा तृप्त झाला नाही।

Verse 30

अवतार्य सुमन्त्रस्तं राघवं स्यन्दनोत्तमात् ॥३०॥पितुस्समीपं गच्छन्तं प्राञ्जलिः पृष्ठतोऽन्वगात् ।

सुमंत्राने राघवाला उत्तम रथातून उतरविले. मग राम पित्याच्या सान्निध्याकडे जात असता, सुमंत्र हात जोडून मागोमाग चालला.

Verse 31

स तं कैलासशृङ्गाभं प्रासादं नरपुङ्गवः ॥३१॥आरुरोह नृपं द्रष्टुं सह सूतेन राघवः ।

मग नरश्रेष्ठ राघव कैलासशिखरासारख्या उंच त्या प्रासादावर, राजाचे दर्शन घेण्यासाठी, आपल्या सूतासह चढून गेला.

Verse 32

स प्राञ्जलिरभिप्रेत्य प्रणतः पितुरन्तिके ॥३२॥नाम स्वं श्रावयन्रामो ववन्दे चरणौ पितुः ।

राम कर जोडून पुढे गेला, पित्याजवळ जाऊन दंडवत् प्रणाम केला; नम्रतेने आपले नाव निवेदून पित्याच्या चरणांना वंदन केले।

Verse 33

तं दृष्ट्वा प्रणतं पार्श्वे कृताञ्जलिपुटं नृपः ॥३३॥गृह्याञ्जलौ समाकृष्य सस्वजे प्रियमात्मजम् ।

जवळच हात जोडून प्रणाम करणाऱ्या प्रिय पुत्राला पाहून राजाने त्याचे जोडलेले हात धरून त्याला जवळ ओढले आणि प्रेमाने आलिंगन दिले।

Verse 34

तस्मै चाभ्युदितं दिव्यं मणिकाञ्चनभूषितम् ॥३४॥दिदेश राजा रुचिरं रामाय परमासनम् ।

मग राजाने रामासाठी मणी व सुवर्णाने भूषित, दिव्य व उंच, अत्यंत रम्य असे श्रेष्ठ आसन मांडण्याची आज्ञा दिली।

Verse 35

तदासनवरं प्राप्य व्यदीपयत राघवः ॥३५॥स्वयैव प्रभया मेरुमुदये विमलो रविः ।

त्या श्रेष्ठ आसनावर विराजमान होताच राघव तेजस्वी झाला; जसा उदयकाळचा निर्मळ सूर्य आपल्या प्रभेने मेरुपर्वत उजळून टाकतो।

Verse 36

तेन विभ्राजता तत्र सा सभाऽभिव्यरोचत ॥३६॥विमलग्रहनक्षत्रा शारदी द्यौरिवेन्दुना ।

तो तेथे तो तेजस्वीपणे उजळताच ती सभा अधिकच शोभून दिसली—जशी निर्मळ शरद्‌ऋतूतील आकाशगंगा, ग्रह-नक्षत्रांनी उजळलेली, चंद्राच्या प्रकाशाने झळाळते।

Verse 37

तं पश्यमानो नृपतिस्तुतोष प्रियमात्मजम् ॥३७॥अलङ्कृतमिवात्मानमादर्शतलसंस्थितम् ।

प्रिय आत्मजाला पाहून नृपती अत्यंत संतुष्ट झाला—जणू आरशाच्या पृष्ठावर दिसणारे आपलेच अलंकृत रूप पाहत आहे असे।

Verse 38

स तं सस्मितमाभाष्य पुत्रं पुत्रवतां वरः ॥३८॥उवाचेदं वचो राजा देवेन्द्रमिव काश्यपः ।

पुत्रवतांमध्ये श्रेष्ठ असा राजा स्मितहास्याने पुत्रास संबोधून हे वचन बोलला—जसा कश्यप देवेंद्रास बोलतो।

Verse 39

ज्येष्ठायामसि मे पत्न्यां सदृश्यां सदृशस्सुतः ॥३९॥उत्पन्नस्त्वं गुणश्रेष्ठो मम रामात्मजः प्रियः ।

हे रामा! माझ्या ज्येष्ठ पत्नीपासून—जी स्वतःही सर्वथा योग्य आहे—तू योग्य पुत्र म्हणून जन्माला आलास। तू गुणश्रेष्ठ आहेस आणि माझा प्रिय आत्मज आहेस।

Verse 40

यतस्त्वया प्रजाश्चेमा स्स्वगुणैरनुरञ्जिताः ॥४०॥तस्मात्त्वं पुष्ययोगेन यौवराज्यमवाप्नुहि ।

तुझ्या स्वगुणांनीच या सर्व प्रजांचे मन तू प्रसन्न केले आहेस; म्हणून पुष्य-नक्षत्राच्या योगात तू युवराज्यपद प्राप्त कर.

Verse 41

कामतस्त्वं प्रकृत्यैव विनीतो गुणवानसि ॥४१॥गुणवत्यपि तु स्नेहात्पुत्र वक्ष्यामि ते हितम् ।

तू स्वभावतःच विनयशील व गुणवान आहेस, आणि इच्छेनेही शिष्टाचार पाळतोस; तरीही, पुत्रा, स्नेहामुळे तुझ्या हिताचे मी सांगतो.

Verse 42

भूयो विनयमास्थाय भव नित्यं जितेन्द्रियः ॥४२॥कामक्रोधसमुत्थानि त्यजेथा व्यसनानि च ।

अधिक विनय धारण कर आणि सदैव इंद्रियजयी राहा; काम-क्रोधातून उत्पन्न होणारे दोष व व्यसनेही त्याग कर.

Verse 43

परोक्षया वर्तमानो वृत्त्या प्रत्यक्षया तथा ॥४३॥अमात्यप्रभृतीस्सर्वाःप्रकृतीश्चानुरञ्जय ।

त्यांच्या अनुपस्थितीतही आणि समोरही, आपल्या आचरणाने—अमात्यादी सर्व वर्ग व समस्त प्रजेला संतुष्ट व अनुरक्त ठेव.

Verses 44-45

कोष्ठागारायुधागारैःकृत्वा सन्निचयान्बहून् ॥४४॥तुष्टानुरक्तप्रकृतिर्यः पालयति मेदिनीम् ।तस्यनन्दन्ति मित्राणि लब्ध्वाऽमृतमिवामराः ॥४५॥तस्मात्त्वमपि चात्मानं नियम्यैवं समाचर ।

जो धान्यकोठारांत व आयुधागारांत विपुल साठे करून, प्रजेला संतुष्ट व अनुरक्त ठेवून भूमीचे पालन करतो—त्याचे मित्र अमृत मिळालेल्या देवांप्रमाणे आनंदित होतात. म्हणून तूही स्वतःला संयमित करून असेच आचरण कर।

Verse 46

तच्छ्रुत्वा सुहृदस्तस्य रामस्य प्रियकारिणः ॥४६॥त्वरिताः शीघ्रमभ्येत्य कौसल्यायै न्यवेदयन् ।

ते ऐकून रामाचे प्रिय करणारे सुहृद त्वरितपणे धावून कौसल्येकडे आले आणि तिला तो वृत्तांत निवेदिला।

Verse 47

सा हिरण्यं च गाश्चैव रत्नानि विविधानि च ॥४७॥व्यादिदेश प्रियाख्येभ्यः कौसल्या प्रमदोत्तमा ।

स्त्रियांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या कौसल्येने प्रिय वार्ता आणणाऱ्या दूतांना सुवर्ण, गायी आणि विविध रत्ने देण्याची आज्ञा केली।

Verse 48

अथाऽभिवाद्य राजानं रथमारुह्य राघवः ॥४८॥ययौ स्वं द्युतिमद्वेश्म जनौघैः प्रतिपूजितः ।

मग राघवाने राजाला अभिवादन करून रथावर आरूढ झाला; लोकसमुदायांनी पूजित होत तो आपल्या तेजस्वी भवनाकडे गेला।

Verse 49

ते चापि पौरा नृपतेर्वचस्तच्छृत्वा तथा लाभमिवेष्टमाशु ।नरेन्द्रमामन्त्र्य गृहाणि गत्वादेवान्समानर्चुरतिप्रहृष्टाः ॥

पौरजनांनीही नृपतीचे ते वचन ऐकून ते इष्ट लाभ मिळाल्यासारखे मानले. नरेन्द्राची रजा घेऊन ते त्वरेने घरी गेले आणि अतिशय आनंदाने देवांची पूजा-अर्चा केली।