Sarga 14
सत्यपाशः — Kaikeyi’s Demand and the Noose of the King’s Promise
अयोध्याकाण्ड
अयोध्याकांडातील चौदाव्या सर्गात कैकेयी आणि दशरथ यांच्यातील संवादातून राज्याभिषेकाचा संकटकाळ अधिक तीव्र होतो; हा संवाद धर्मबद्ध करारासारखा उभा राहतो. शोकाने विव्हळ, मूर्च्छितप्राय राजाला पाहून कैकेयी वचन दिलेला वर पूर्ण करण्याचा हट्ट धरते आणि राजा मागे हटला तर आत्मविनाश करीन अशी धमकी देते. इंद्राच्या सत्यपाशात अडकलेल्या बलिप्रमाणे दशरथ प्रतिज्ञेच्या बंधनात अडकलेला दाखविला आहे; धर्मबाध्यता व शोक यांमुळे त्याचे तन-मन अस्थिर होते. दशरथ कठोर शब्दांनी कैकेयीचा धिक्कार करतो आणि स्वतःच्या अंत्यकर्मांचाही विचार करू लागतो. रामाच्या अभिषेकाला अडथळा आणाल तर माझी सलिलक्रिया करू नका, असे तो कैकेयी व तिच्या पुत्राला बजावतो. तेवढ्यात प्रभात होतो आणि अभिषेकाची विधी-यंत्रणा पुढे सरकते—गुरु वसिष्ठ सर्व मांगलिक साहित्य घेऊन राजवाड्यात येतात; अयोध्येचे रस्ते धुतलेले, पुष्पमालांनी सजलेले, चंदन-धूपाच्या सुवासाने दरवळणारे असे उत्सवी रूप धारण करतात. आतील आपत्तीची कल्पना नसलेला सुमंत्र प्रातःप्रबोधनाच्या रूढ स्तुतिवाक्यांनी राजाचे गुणगान करतो; त्याने दशरथाचा शोक पुन्हा उफाळतो. मग कैकेयी सुमंत्राला रामाला बोलावण्यासाठी पाठवते आणि राजाला केवळ आनंदाच्या उत्कंठेमुळे झोपेने थकलेला असे भासवते—अशा रीतीने कथा रामासमोर मागणीचे प्रत्यक्ष आव्हान येण्याकडे वळते।
Shlokas
Verse 1
पुत्रशोकार्दितं पापा विसंज्ञं पतितं भुवि।विवेष्टमानमुद्वीक्ष्य सैक्ष्वाकमिदमब्रवीत्।।।।
पुत्रशोकाने व्याकुळ होऊन भूमीवर पडलेला, बेशुद्ध होऊन तडफडणारा इक्ष्वाकुवंशी राजा पाहून ती पापी स्त्री असे बोलली।
Verse 2
पापं कृत्वैव किमिदं मम संश्रुत्य संश्रवम्।शेषे क्षितितले सन्नः स्थित्यां स्थातुं त्वमर्हसि।।।।
हे काय—जणू तू काही पाप केले आहेस! मी वर-प्रतिज्ञेचे उत्तर सांगितल्यावर तू उदास होऊन भूमीवर का पडला आहेस? तुला आपल्या राजोचित स्थितीत दृढ उभे राहणे शोभते।
Verse 3
आहु स्सत्यं हि परमं धर्मं धर्मविदो जनाः।सत्यमाश्रित्य हि मया त्वं च धर्मं प्रबोधितः।।।।
धर्म जाणणारे म्हणतात—सत्य हाच परम धर्म; सत्याचा आधार घेऊन मी तुलाही तुझ्या धर्माचे बोध केले आहे।
Verse 4
संश्रुत्य शैब्यश्श्येनाय स्वां तनुं जगतीपतिः।प्रदाय पक्षिणे राज न्जगाम गतिमुत्तमाम्।।।।
हे राजन्! पृथ्वीपति शैब्याने वचन पाळून घारीसाठी आपलेच शरीर त्या पक्ष्यास अर्पण केले आणि त्यामुळे तो परम गतीस प्राप्त झाला.
Verse 5
तथा ह्यलर्कस्तेजस्वी ब्राह्मणे वेदपारगे।याचमाने स्वके नेत्रे उद्धृत्याविमना ददौ।।।।
तसेच तेजस्वी राजा अलर्काने—वेदपारंगत ब्राह्मणाने स्वतःची नेत्रे मागितल्यावर—आपलीच नेत्रे उपटून, निश्चल मनाने, दान केली।
Verse 6
सरितां तु पतिस्स्वल्पां मर्यादां सत्यमन्वितः।सत्यानुरोधात्समये स्वां वेलां नातिवर्तते।।।।
नद्यांचा अधिपती समुद्रही, मर्यादा जरी अल्प भासली तरी, सत्यनिष्ठ होऊन समय आला की सत्याच्या अनुरोधाने आपल्या वेलेला कधीही ओलांडत नाही।
Verse 7
सत्यमेकपदं ब्रह्म सत्ये धर्मः प्रतिष्टितः।सत्यमेवाक्षया वेदा सत्येनैवाप्यते स्परम्।।।।
सत्य हे एकाच पदात ब्रह्म आहे; सत्यावरच धर्म प्रतिष्ठित आहे। सत्यच अक्षय वेद आहे; आणि सत्यानेच परम पद प्राप्त होते।
Verse 8
सत्यं समनुवर्तस्व यदि धर्मे धृता मतिः।सफलस्स वरो मेऽस्तु वरदो ह्यसि सत्तम।।।।
जर तुझी बुद्धी धर्मात स्थिर असेल, तर सत्याचे अनुसरण कर. माझा वर सफल होवो; कारण हे सत्तम, तू वरदाता आहेस।
Verse 9
धर्मस्यैहाभिकामार्थं मम चैवाभिचोदनात्।प्रव्राजय सुतं रामं त्रिःखलु त्वां ब्रवीम्यहम्।।।।
या प्रसंगी धर्मसिद्धीसाठी आणि माझ्या आग्रहाने, तुझा पुत्र राम याला वनवासास पाठव; मी तुला हे खरोखर तीनदा सांगते।
Verse 10
समयं च ममार्येमं यदि त्वं न करिष्यसि।अग्रतस्ते परित्यक्ता परित्यक्ष्यामि जीवितम्।।।।
हे आर्य! हा माझा ठरलेला करार आहे; तू तो पूर्ण केला नाहीस, तर तुझ्याच समोर परित्यक्ता होऊन मी प्राणत्याग करीन.
Verse 11
एवं प्रचोदितो राजा कैकेय्या निर्विशङ्कया।नाशकत्पाशमुन्मोक्तुं बलिरिन्द्रकृतं यथा।।।।
अशा रीतीने निःशंक कैकेयीने प्रवृत्त केल्यावर राजा आपल्या प्रतिज्ञेच्या पाशातून सुटू शकला नाही—जसा इंद्राने रचलेल्या बंधनात अडकलेला बळी.
Verse 12
उद्भ्रान्तहृदयश्चापि विवर्णवदनोऽभवत्।स धुर्योवैपरिस्पन्दन्युगचक्रान्तरं यथा।।।।
त्याचे हृदय उद्विग्न होऊन धडधडू लागले आणि मुख फिकट झाले; जुव्यात जुडलेल्या धुर्या जनावराप्रमाणे, जू व चाकांच्या मधोमध अस्वस्थपणे थरथरणारा, तो कंपित व अस्थिर झाला।
Verse 13
विह्वलाभ्यां च नेत्राभ्यामपश्यन्निव भूपतिः।कृच्छ्राद्धैर्येण संस्तभ्य कैकेयीमिदमब्रवीत्।।।।
व्याकुळ नेत्रांनी जणू काही दिसत नसल्याप्रमाणे भूपतीने, मोठ्या कष्टाने धैर्य सावरून, कैकेयीला हे वचन सांगितले।
Verse 14
यस्ते मन्त्रकृतः पाणिरग्नौ पापे मया धृतः।तं त्यजामि स्वजं चैव तव पुत्रं त्वया सह।।।।
हे पापिणी! मंत्रसाक्षी पवित्र अग्नीसमोर मी तुझा जो हात धरला होता—तो बंध आज मी तोडतो; आणि तुलाही तसेच माझ्यापासून जन्मलेल्या तुझ्या पुत्रालाही त्यागतो।
Verse 15
प्रयाता रजनी देवि सूर्यस्योदयनंप्रति।अभिषेकं गुरुजनस्त्वरयिष्यति मां ध्रुवम्।।।।
देवी! रात्रि सरली आहे, सूर्य उदयास येत आहे; गुरुजन व वृद्धजन निश्चयच मला अभिषेकासाठी त्वरेने पुढे जाण्यास प्रवृत्त करतील।
Verse 16
रामाभिषेकसंभारैस्तदर्थमुपकल्पितैः।रामः कारयितव्यो मे मृतस्य सलिलक्रियाम्।।।।
रामाच्या अभिषेकासाठी जी सामग्री सिद्ध केली आहे, त्याच सामग्रीने—मी मृत झाल्यावर—रामालाच माझ्यासाठी सलिलक्रिया (जलांजली) करावी लागेल।
Verse 17
त्वया सपुत्रया नैव कर्तव्या सलिलक्रिया।व्याहन्ताऽस्यशुभाचारे यदि रामाभिषेचनम्।।।।
हे दुष्टाचारी स्त्री! तू जर रामाच्या अभिषेकाला अडथळा आणशील, तर माझ्या देहान्तानंतर तू पुत्रासह माझ्यासाठी जलक्रिया (तर्पण) कधीही करू नकोस।
Verse 18
न च शक्तोऽस्म्यहं द्रष्टुं दृष्ट्वा पूर्वं तथासुखम्।हतहर्षं निरानन्दं पुनर्जनमवाङ्मुखम्।।।।
पूर्वी मी प्रजेला अशी आनंदित पाहिले आहे; आता त्यांना पुन्हा हर्षहीन, निरानंद, मान खाली घालून पाहणे मला शक्य नाही।
Verse 19
तां तथा ब्रुवतस्तस्य भूमिपस्य महात्मनः।प्रभाता शर्वरी पुण्या चन्द्रनक्षत्रशालिनी।।।।
तो महात्मा राजाने तिला असे बोलत असतानाच, चंद्र-नक्षत्रांनी शोभणारी पुण्य रात्रि सरून प्रभात झाले।
Verse 20
ततः पापसमाचारा कैकेयी पार्थिवं पुनः।उवाच परुषं वाक्यं वाक्यज्ञा रोषमूर्छिता।।।।
त्यानंतर पापसमाचारी, वाणीमध्ये निपुण व क्रोधाने व्याकुळ झालेली कैकेयीने पुन्हा राजाला कठोर वचन बोलले।
Verse 21
किमिदं भाषसे राजन्वाक्यं गररुजोपमम्।आनाययितुमक्लिष्टं पुत्रं राममिहार्हसि।।।।
हे राजन्, विषवेदनासारखे दाहक वचन तू का बोलतोस? तू अक्लिष्ट पुत्र रामाला येथे बोलावणे योग्य आहे।
Verse 22
स्थाप्य राज्ये मम सुतं कृत्वा रामं वनेचरम्।निस्सपत्नां च मां कृत्वा कृतकृत्यो भविष्यसि।।।।
माझ्या पुत्राला राज्यावर स्थापून, रामाला वनवासी करून, आणि मला निःसपत्ना करूनच तू कृतकृत्य होशील।
Verse 23
स नुन्न इव तीक्ष्णेन प्रतोदेन हयोत्तमः।राजा प्रचोदितोऽभीक्ष्णं कैकेयीमिदमब्रवीत्।।।।
तीक्ष्ण प्रतोदाने टोचलेल्या उत्तम घोड्यासारखा, कैकेयीने वारंवार प्रवृत्त केलेला राजा तिला हे वचन बोलला।
Verse 24
धर्मबन्धेन बध्दोऽस्मि नष्टा च मम चेतना।ज्येष्ठं पुत्रं प्रियं रामं द्रष्टुमिच्छामि धार्मिकम्।।।।
मी धर्मबंधनाने बांधलेलो आहे आणि माझी चेतनाही जणू नष्ट झाली आहे। मला माझा प्रिय ज्येष्ठ पुत्र, धर्मात्मा राम पाहावयाचा आहे।
Verse 25
ततः प्रभातां रजनीमुदिते च दिवाकरे।पुण्ये नक्षत्रयोगे च मुहूर्ते च समाहिते।।।।वसिष्ठो गुणसम्पन्न श्शिष्यै परिवृतस्तदा।उपगृह्याशु सम्भारान्प्रविवेश पुरोत्तमम्।।।।
त्यानंतर रात्रि सरून सूर्य उदयास आला तेव्हा—पुण्य नक्षत्रयोग व समाहित शुभ मुहूर्तात—गुणसंपन्न वसिष्ठ ऋषी शिष्यांनी वेढलेले, आवश्यक पूजासंभारा त्वरेने घेऊन उत्तम अंतःपुरात प्रविष्ट झाले।
Verse 26
ततः प्रभातां रजनीमुदिते च दिवाकरे।पुण्ये नक्षत्रयोगे च मुहूर्ते च समाहिते।।2.14.25।।वसिष्ठो गुणसम्पन्न श्शिष्यै परिवृतस्तदा। उपगृह्याशु सम्भारान्प्रविवेश पुरोत्तमम्।।2.14.26।।
त्यानंतर रात्रि सरून सूर्य उदयास आला तेव्हा—पुण्य नक्षत्रयोग व समाहित शुभ मुहूर्तात—गुणसंपन्न वसिष्ठ ऋषी शिष्यांनी वेढलेले, आवश्यक पूजासंभारा त्वरेने घेऊन उत्तम अंतःपुरात प्रविष्ट झाले।
Verse 27
सिक्तसम्मार्जितपथां पताकोत्तम भूषिताम्।विचित्रकुसुमाकीर्णां नानास्रग्भिर्विराजिताम्।।।।संहृष्टमनुजोपेतां समृद्धविपणापणाम्।महोत्सवसमाकीर्णां राघवार्थे समुत्सुकाम्।।।।चन्दनागरुधूपैश्च सर्वतः प्रतिधूपिताम्।तां पुरीं समतिक्रम्य पुरन्दरपुरोपमाम्।।।।।ददर्शान्तःपुरश्रेष्ठं नानाद्विजगणायुतम्।पौरजानपदाकीर्णं ब्राह्मणैरुपशोभितम्।।।।यज्ञविद्भि स्सुसम्पूर्णं सदस्यैः परमद्विजैः।
त्यांनी नगर पाहिले—ज्याचे रस्ते पाणी शिंपडून झाडून स्वच्छ केलेले, उत्तम ध्वज-पताकांनी भूषित, विविध रंगांच्या फुलांनी भरलेले आणि नानाविध हारांनी शोभणारे होते।
Verse 28
सिक्तसम्मार्जितपथां पताकोत्तम भूषिताम्।विचित्रकुसुमाकीर्णां नानास्रग्भिर्विराजिताम्।।2.14.27।।संहृष्टमनुजोपेतां समृद्धविपणापणाम्। महोत्सवसमाकीर्णां राघवार्थे समुत्सुकाम्।।2.14.28।।चन्दनागरुधूपैश्च सर्वतः प्रतिधूपिताम्। तां पुरीं समतिक्रम्य पुरन्दरपुरोपमाम्।।।2.14.29।।ददर्शान्तःपुरश्रेष्ठं नानाद्विजगणायुतम्।पौरजानपदाकीर्णं ब्राह्मणैरुपशोभितम्।।2.14.30।। यज्ञविद्भि स्सुसम्पूर्णं सदस्यैः परमद्विजैः।
ते नगर आनंदित जनसमुदायाने भरलेले, समृद्ध बाजारपेठांनी संपन्न, महान उत्सवांनी गजबजलेले आणि राघव (राम) यांच्यासाठी उत्कंठित असे दिसले।
Verse 29
सिक्तसम्मार्जितपथां पताकोत्तम भूषिताम्।विचित्रकुसुमाकीर्णां नानास्रग्भिर्विराजिताम्।।2.14.27।।संहृष्टमनुजोपेतां समृद्धविपणापणाम्। महोत्सवसमाकीर्णां राघवार्थे समुत्सुकाम्।।2.14.28।।चन्दनागरुधूपैश्च सर्वतः प्रतिधूपिताम्। तां पुरीं समतिक्रम्य पुरन्दरपुरोपमाम्।।।2.14.29।।ददर्शान्तःपुरश्रेष्ठं नानाद्विजगणायुतम्।पौरजानपदाकीर्णं ब्राह्मणैरुपशोभितम्।।2.14.30।। यज्ञविद्भि स्सुसम्पूर्णं सदस्यैः परमद्विजैः।
चंदन व अगुरु-धूपाने सर्वत्र सुगंधित, इंद्राच्या अमरावतीसारखी ती पुरी ओलांडून ते पुढे गेले।
Verse 30
सिक्तसम्मार्जितपथां पताकोत्तम भूषिताम्।विचित्रकुसुमाकीर्णां नानास्रग्भिर्विराजिताम्।।2.14.27।।संहृष्टमनुजोपेतां समृद्धविपणापणाम्। महोत्सवसमाकीर्णां राघवार्थे समुत्सुकाम्।।2.14.28।।चन्दनागरुधूपैश्च सर्वतः प्रतिधूपिताम्। तां पुरीं समतिक्रम्य पुरन्दरपुरोपमाम्।।।2.14.29।।ददर्शान्तःपुरश्रेष्ठं नानाद्विजगणायुतम्।पौरजानपदाकीर्णं ब्राह्मणैरुपशोभितम्।।2.14.30।। यज्ञविद्भि स्सुसम्पूर्णं सदस्यैः परमद्विजैः।
त्यांनी अंतःपुरातील श्रेष्ठ विभाग पाहिला—अनेक द्विजसमूहांनी युक्त, नगरवासी व जनपदवासी यांनी गजबजलेला, ब्राह्मणांनी शोभित; यज्ञविधी जाणणारे, श्रेष्ठ द्विज वृद्ध व सभासदांनी परिपूर्ण।
Verse 31
तदन्तःपुरमासाद्य व्यतिचक्राम तं जनम्।।।।वसिष्ठः परमप्रीतः परमर्षिर्विवेश च।
अंतःपुराजवळ येऊन परमर्षी वसिष्ठ अत्यंत प्रसन्न होऊन त्या जनसमुदायातून वाट काढीत आत प्रवेशले।
Verse 32
सत्वपश्यद्विनिष्क्रान्तं सुमन्त्रं नाम सारथिम्।।।।द्वारे मनुजसिंहस्य सचिवं प्रियदर्शनम्।
तेव्हा त्यांनी मनुजसिंह दशरथाच्या द्वारी बाहेर येत असलेला सुमंत्र नावाचा सारथी—सुंदर दर्शन असलेला सचिव—पाहिला।
Verse 33
तमुवाच महातेजा स्सूतपुत्रं विशारदम्।।वसिष्ठः क्षिप्रमाचक्ष्व नृपतेर्मामिहागतम्।
महातेजस्वी वसिष्ठ त्या कुशल सूतपुत्रास म्हणाले— “त्वरित जाऊन राजाला येथे माझ्या आगमनाची वार्ता कळव।”
Verse 34
इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।।।औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्।सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।।।क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः।अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।।।चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्।वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।।।श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः।हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।।।केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः।सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।।।सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः।आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।।।पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह।एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।।।अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।
येथे गंगाजलाने भरलेले कलश आहेत आणि समुद्रांहून आणलेल्या जलाने भरलेली सुवर्णपात्रेही आहेत. अभिषेकासाठी औदुंबर-लाकडाचे शुभ आसन आले आहे. सर्व प्रकारची बीजे, सुगंध-द्रव्ये व नानाविध रत्ने; मध, दही, तूप, लाज, कुश, फुले व दूध; आठ सुंदर कन्या आणि मदोन्मत्त श्रेष्ठ हत्ती; चार घोड्यांनी युक्त श्रीमंत रथ, तलवार व उत्तम धनुष्य; वाहकांसह पालखी आणि पूर्णचंद्रासारखे छत्र; दोन शुभ्र चामरे आणि सुवर्णमय अभिषेक-पात्र; सुवर्णहाराने अलंकृत पांढरा ककुद्मान वृषभ; चार मोठ्या दातांचा सिंह आणि महाबली श्रेष्ठ अश्व; सिंहासन, वाघचर्म आणि समिधांनी प्रज्वलित हवनाग्नी। सर्व प्रकारच्या वाद्यांचे समूह, अलंकृत वेश्या व सुसज्ज स्त्रिया; आचार्य, ब्राह्मण, गायी आणि पुण्य मृग-पक्षी; नगर-जन, जनपदातील श्रेष्ठ आणि गणांसह वैश्य-श्रेष्ठ— हे व इतर अनेक मधुरभाषी जन राजांसह श्रीरामाच्या अभिषेकासाठी येथे उभे आहेत।
Verse 35
इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।।औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्।सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।2.14.35।।क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः। अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।2.14.36।।चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्। वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।2.14.37।।श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः। हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।2.14.38।।केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः। सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।2.14.39।।सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः। आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।2.14.40।।पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह। एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।2.14.41।।अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।
अभिषेकासाठी उदुंबरकाष्ठाचे मंगल पीठ आणले आहे. तसेच सर्व प्रकारची बीजे, सुगंधी द्रव्ये आणि विविध रत्नेही एकत्र केली आहेत.
Verse 36
इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।।औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्।सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।2.14.35।।क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः। अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।2.14.36।।चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्। वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।2.14.37।।श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः। हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।2.14.38।।केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः। सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।2.14.39।।सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः। आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।2.14.40।।पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह। एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।2.14.41।।अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।
मधु, दही, तूप, लाजे, दर्भ, फुले आणि दूध सिद्ध आहे; तसेच आठ सुंदर कन्या आणि एक उत्तम मदोन्मत्त हत्तीही आणला आहे.
Verse 37
इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।।औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्।सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।2.14.35।।क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः। अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।2.14.36।।चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्। वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।2.14.37।।श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः। हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।2.14.38।।केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः। सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।2.14.39।।सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः। आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।2.14.40।।पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह। एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।2.14.41।।अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।
चार घोड्यांनी जुंपलेला श्रीमंत रथ सिद्ध आहे; तलवार आणि उत्तम धनुष्यही. वाहकांसह पालखी आणि चंद्रासारखे शुभ्र छत्रही तयार आहे.
Verse 38
इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।।औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्।सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।2.14.35।।क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः। अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।2.14.36।।चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्। वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।2.14.37।।श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः। हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।2.14.38।।केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः। सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।2.14.39।।सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः। आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।2.14.40।।पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह। एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।2.14.41।।अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।
दोन शुभ्र चामर आहेत आणि सुवर्णमय भृंगारही आहे. सुवर्णहाराने अलंकृत, कूबड असलेला पांढुरका वृषभही आणला आहे.
Verse 39
इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।।औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्।सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।2.14.35।।क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः। अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।2.14.36।।चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्। वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।2.14.37।।श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः। हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।2.14.38।।केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः। सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।2.14.39।।सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः। आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।2.14.40।।पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह। एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।2.14.41।।अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।
चार मोठ्या दातांचा केसरी सिंह उपस्थित आहे आणि श्रेष्ठ जातीचा महाबली अश्वही. सिंहासन, व्याघ्रचर्म आणि उत्तमरीत्या प्रज्वलित पवित्र अग्नीही सिद्ध आहे.
Verse 40
इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।।औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्।सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।2.14.35।।क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः। अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।2.14.36।।चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्। वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।2.14.37।।श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः। हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।2.14.38।।केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः। सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।2.14.39।।सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः। आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।2.14.40।।पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह। एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।2.14.41।।अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।
सर्व प्रकारच्या वाद्यवृंदांचे समूह उपस्थित आहेत; वेश्या व अलंकृत स्त्रियाही आहेत. आचार्य, ब्राह्मण, गायी तसेच शुभ मृग-पक्षीही तेथे जमले आहेत.
Verse 41
इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।।औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्।सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।2.14.35।।क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः। अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।2.14.36।।चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्। वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।2.14.37।।श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः। हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।2.14.38।।केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः। सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।2.14.39।।सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः। आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।2.14.40।।पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह। एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।2.14.41।।अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।
श्रेष्ठ नगरवासी व जनपदवासी, तसेच व्यापारी आपल्या गणांसह—हे आणि इतर अनेक मधुर वचन बोलत आणले जात आहेत. ते सर्व राजांसह रामाच्या अभिषेकासाठी एकत्र उभे आहेत.
Verse 42
त्वरयस्व महाराजं यथा समुदितेऽहनि।।।।पुष्ये नक्षत्रयोगे च रामो राज्यमवाप्नुयात्।
महाराज, त्वरा करा, जेणेकरून दिवस उगवताच—पुष्य नक्षत्रयोगात—राम राज्य प्राप्त करो.
Verse 43
इति तस्य वच श्श्रुत्वा सूतपुत्रो महात्मनः।।।।स्तुवन्नृपतिशार्दूलं प्रविवेश निवेशनम्।
महात्म्याचे हे वचन ऐकून, सूतपुत्र सुमंत्र राजशार्दूल त्या नृपतीची स्तुती करीत राजनिवासात प्रविष्ट झाला.
Verse 44
तं तु पूर्वोदितं वृध्दं द्वारस्था राज सम्मतम्।।।।न शेकुरभिसंरोध्दुं राज्ञः प्रियचिकीर्षवः।
राजाच्या प्रियकार्याची इच्छा धरणारे द्वारपालही पूर्वीच आलेल्या, वृद्ध व राजास मान्य अशा सुमंत्राला अडवू शकले नाहीत।
Verse 45
स समीपस्थितो राज्ञस्तामवस्थामजज्ञिवान्।।।।वाग्भिः परमतुष्टाभिरभिष्टोतुं प्रचक्रमे।
तो राजाजवळ जाऊनही राजाची ती अंतःस्थिती ओळखू शकला नाही; आणि अत्यंत तुष्टिकर वचनांनी स्तुती करू लागला।
Verse 46
तत स्सूतो यथाकालं पार्थिवस्य निवेशने।।।।सुमन्त्रः प्राञ्जलिर्भूत्वा तुष्टाव जगतीपतिम्।
मग सूत सुमंत्र योग्य वेळी राजाच्या निवासात प्रवेश करून, हात जोडून जगतीपतीची स्तुती करू लागला।
Verse 47
यथा नन्दति तेजस्वी सागरो भास्करोदये।।।।प्रीतः प्रीतेन मनसा तथाऽनन्दघन स्स्वतः।
जसा तेजस्वी सागर सूर्योदयाला आनंदित होतो, तसाच स्वभावतः आनंदघन सुमंत्र प्रसन्न मनाने हर्षित झाला।
Verse 48
इन्द्रमस्यां तु वेलायामभितुष्टाव मातलिः।।।।सोऽजयद्दानवान्सर्वांस्तथा त्वां बोधयाम्यहम्।
याच वेळी मातली सर्व दानवांचा विजेता इंद्र याची स्तुती करतो; त्याच प्रकारे मीही तुम्हाला जागृत करीत आहे।
Verse 49
वेदास्सहाङ्गविद्याश्च यथाह्यात्मभुवं विभुम्।।।ब्रह्माणं बोधयन्त्यद्य तथा त्वां बोधयाम्यहम्।
जसे आज वेद—वेदाङ्गविद्यांसह—स्वयंभू, विभु ब्रह्मदेवाला जागवितात, तसेच मीही तुला जागवितो।
Verse 50
आदित्यस्सह चन्द्रेण यथा भूतधरां शुभाम्।।।।बोधयत्यद्य पृथिवीं तथा त्वां बोधयाम्यहम्।
जसे आज सूर्य चंद्रासह सर्वभूतधारिणी शुभ पृथ्वीला जागवितो, तसेच मी तुला जागवितो।
Verse 51
उत्तिष्ठाशु महाराज कृतकौतुकमङ्गलः।।।।विराजमानो वपुषा मेरोरिव दिवाकरः।
लवकर उठा, हे महाराज! मंगलमय कौतुक-विधींनी अलंकृत होऊन, मेरूवरील दिवाकराप्रमाणे आपल्या तेजस्वी देहाने उजळून निघ।
Verse 52
सोमसूर्यौ च काकुत्स्थ शिववैश्रवणावपि।।।।वरुणश्चाग्निरिन्द्रश्च विजयं प्रदिशन्तु ते।
हे काकुत्स्थकुलभूषण! सोम व सूर्य, शिव व वैश्रवण, तसेच वरुण, अग्नी व इंद्र—हे सर्व तुला विजय प्रदान करो।
Verse 53
गता भगवती रात्रिः कृतं कृत्यमिदं तव।।।।बुद्ध्यस्व नृपशार्दूल कुरु कार्यमनन्तरम्।उदतिष्ठत रामस्य समग्रमभिषेचनम्।।।।
भगवती रात्रि निघून गेली; आतापर्यंत तुझे जे कर्तव्य होते ते कृतकृत्य झाले आहे॥
Verse 54
गता भगवती रात्रिः कृतं कृत्यमिदं तव।।2.14.53।।बुद्ध्यस्व नृपशार्दूल कुरु कार्यमनन्तरम्। उदतिष्ठत रामस्य समग्रमभिषेचनम्।।2.14.54।।
हे नृपशार्दूल! संकल्पाने जागे होऊन पुढील कार्य कर; रामाच्या अभिषेकाची सर्व तयारी पूर्ण झाली आहे॥
Verse 55
पौरजानापदैश्चापि नैगमैश्च कृताञ्जलिः।स्वयं वशिष्ठो भगवान्ब्राह्मणै स्सह तिष्ठति।।।।
नगरवासी, जनपदवासी आणि वैश्यजनही हात जोडून उभे आहेत; स्वयं पूज्य भगवान् वसिष्ठ ब्राह्मणांसह तेथेच थांबले आहेत॥
Verse 56
क्षिप्रमाज्ञाप्यतां राजन्राघवस्याभिषेचनम्।यथा ह्यपालाः पशवो यथा सेना ह्यनायका।।।।यथा चन्द्रं विना रात्रिर्यथा गावो विना वृषम्।एवं हि भविता राष्ट्रं यत्र राजा न दृश्यते।।।।
हे राजन्! राघवाच्या अभिषेकाची आज्ञा त्वरित द्यावी; कारण राखणदाराविना पशू आणि नायकाविना सेना अव्यवस्थित होते॥
Verse 57
क्षिप्रमाज्ञाप्यतां राजन्राघवस्याभिषेचनम्। यथा ह्यपालाः पशवो यथा सेना ह्यनायका।।2.14.56।।यथा चन्द्रं विना रात्रिर्यथा गावो विना वृषम्। एवं हि भविता राष्ट्रं यत्र राजा न दृश्यते।।2.14.57।।
जशी चंद्राविना रात्रि आणि वृषभाविना गायी शोभाहीन, तशी ज्या ठिकाणी राजा दिसत नाही ते राष्ट्र शून्यप्राय होते॥
Verse 58
इति तस्य वच श्शृत्वा सान्त्वपूर्वमिवार्थवत्।अभ्यकीर्यत शोकेन भूय एव महीपतिः।।।।
त्याचे अर्थपूर्ण, जणू सान्त्वनापूर्वक उच्चारलेले वचन ऐकून तो महीपती राजा पुन्हा शोकाने पूर्णपणे व्याकुळ झाला।
Verse 59
तत स्सराजा तं सूतं सन्नहर्ष स्सुतं प्रति।शोकरक्तेक्षण श्श्रीमानुद्वीक्ष्योवाच धार्मिकः।।।।वाक्यैस्तु खलु मर्माणि मम भूयो निकृन्तसि।
त्यानंतर धर्मात्मा, श्रीमान राजा—पुत्राविषयी हर्षशून्य, शोकाने रक्त झालेले डोळे असलेला—सूताकडे वर पाहून म्हणाला: “खरेच, तुझ्या वचनांनी तू माझी मर्मस्थाने पुन्हा पुन्हा छिन्नभिन्न करीत आहेस।”
Verse 60
सुमन्त्रः करुणं श्रुत्वा दृष्ट्वा दीनं च पार्थिवम्।प्रगृहीताञ्जलिः किञ्चित्तस्माद्देशादपाक्रमत्।।।।
राजाचे करुण वचन ऐकून आणि त्याला दीन अवस्थेत पाहून, सुमंत्राने हात जोडून त्या ठिकाणाहून थोडेसे मागे सरकले।
Verse 61
यदा वक्तुं स्वयं दैन्यान्न शशाक महीपतिः।।।।तदा सुमन्त्रं मन्त्रज्ञा कैकेयी प्रत्युवाच ह।
जेव्हा दैन्यामुळे महीपती राजा स्वतः बोलू शकला नाही, तेव्हा मंत्रज्ञा कैकेयीने सुमंत्राला प्रत्युत्तर दिले।
Verse 62
सुमन्त्र राजा रजनीं रामहर्षसमुत्सुकः।।।।प्रजागरपरिश्रान्तो निद्राया वशमुपेयिवान्।
हे सुमंत्र! रामाच्या अभिषेकाच्या हर्षाने उत्सुक झालेला राजा रात्रभर जागा होता; जागरणाने थकून आता तो निद्रेच्या आधीन झाला आहे।
Verse 63
तद्गच्छ त्वरितं सूत राजपुत्रं यशस्विनम्।।।।राममानय भद्रं ते नात्र कार्या विचारणा।
म्हणून, हे सारथ्या! त्वरेने जा आणि यशस्वी राजपुत्र रामाला येथे घेऊन ये. तुझे कल्याण होवो; यात विचार-विलंब करू नकोस।
Verse 64
स मन्यमानः कल्याणं हृदयेन ननन्द च।।।।निर्जगाम च सम्प्रीत्या त्वरितो राजशासनात्।
हृदयात मंगळकार्य होणार असे मानून तो आनंदित झाला; आणि राजाज्ञा मिळताच अत्यंत प्रीतिने त्वरित निघून गेला।
Verse 65
सुमन्त्रश्चिन्तयामास त्वरितं चोदितस्तया।।।।व्यक्तं रामोऽभिषेकार्थमिहायास्यति धर्मवित्।
तिने त्वरेने प्रवृत्त केल्यावर सुमंत्र विचार करू लागला—“निश्चितच धर्मज्ञ राम अभिषेकासाठी येथे येतील।”
Verse 66
इति सूतो मतिं कृत्वा हर्षेण महताऽऽवृतः।।।।निर्जगाम महाबाहो राघवस्य दिदृक्षया।
असा निश्चय करून तो सारथी महान हर्षाने भरून गेला; आणि महाबाहु राघवाचे दर्शन घ्यावे या इच्छेने बाहेर निघाला।
Verse 67
सागरह्रदसङ्काशात्सुमन्त्रोऽन्तःपुराच्छुभात्।।।।निष्क्रम्य जनसम्बाधं ददर्श द्वारमग्रतः।
सुमंत्र शुभ अंतःपुरातून—सागरह्रदासारख्या गभीर—बाहेर येऊन जनसमुदायाने गजबजलेले द्वार समोर पाहू लागला।
Verse 68
ततः पुरस्तात्सहसा विनिर्गतो महीपतीन्द्वारगतो विलोकयन्।ददर्श पौरान्विविधान्महाधना नुपस्थितान्द्वारमुपेत्य विष्ठितान्।।।।
मग तो तो झपाट्याने पुढे निघून द्वाराशी पोहोचला; आजूबाजूला पाहताच त्याला द्वाराजवळ आधीच आलेले, द्वारापाशी येऊन उभे असलेले राजे आणि विविध प्रकारचे महाधनी नगरवासी दिसले।
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether Daśaratha may retract a promised boon when its fulfillment destroys his dearest intention (Rāma’s coronation). The sarga frames the promise as a binding ‘pāśa’ (noose) of satya-dharma, making withdrawal ethically illegitimate despite catastrophic personal consequences.
The chapter teaches that truth and vow-keeping are treated as foundational to dharma and political legitimacy; even the ocean is metaphorically constrained by its boundary in obedience to truth (2.14.6–7). The narrative also warns how rhetorical coercion can weaponize dharma-language to compel outcomes.
Ayodhyā is presented as a ritually prepared civic space—streets sprinkled and decorated, markets thriving, incense and sandal fragrance pervasive—while the coronation is timed to the Pushya-star conjunction. Ritual materials (Ganga water, udumbara seat, throne, fans, umbrella, fire, kuśa grass) function as cultural markers of royal consecration.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.