Sarga 15
अभिषेकसज्जा तथा सुमन्त्रस्य प्रेषणम् (Coronation Preparations and Sumantra’s Commission)
अयोध्याकाण्ड
या सर्गात श्रीरामाच्या युवराजाभिषेकासाठी अयोध्येतील सर्व सामग्री व नागरी सज्जता वर्णिली आहे. वेदपारंगत ब्राह्मण व राजपुरोहित अभिषेकमंडपात जागरण करून एकत्र येतात; मंत्री, सेनापती आणि श्रेणीप्रमुख आनंदाने जमातात. शुभ मुहूर्त—पुष्य नक्षत्र, कर्कट लग्न, आणि रामाच्या जन्मनक्षत्राशी सुसंगत—असा निश्चित होतो. गंगा–यमुना संगमासह नद्या, सरोवरे, विहिरी व समुद्र येथून पवित्र जल आणले जाते; कमलशोभित सुवर्ण-रौप्य पात्रे, मधु, दही, तूप, दूध, दर्भ, फुले; चामर, चंद्रासारखे शुभ्र छत्र, पांढरा वृषभ व अश्व, आणि राजारोहणासाठी महागज; अलंकृत आठ कन्या, वादक व स्तुतिगायक—सर्व सज्ज असतात। तरीही सूर्योदयानंतरही जमलेल्यांना राजा दशरथांचे दर्शन होत नाही. सुमंत्र अंतःपुरात जाऊन वंशाची स्तुती करतो, विजयासाठी देवतांचे आवाहन करतो आणि राजाने जागून सभेला दर्शन द्यावे अशी विनंती करतो. जागा असूनही व्याकुळ दशरथ विचारतो—कैकेयीच्या आज्ञेनुसार रामाला आणणे का झाले नाही—आणि सुमंत्राला पुन्हा रामाला बोलावण्याची आज्ञा देतो. सुमंत्र ध्वजांनी सजलेल्या रस्त्यांतून निघतो, नागरिकांच्या अभिषेकविषयक चर्चा ऐकत रामाच्या प्रासादापाशी पोहोचतो—ज्याचे वर्णन रत्नवैभवाने विस्तारलेले आहे. भेटवस्तू घेऊन आलेले नगरवासी व ग्रामवासी प्रासादात गर्दी करतात; अखेरीस सुमंत्र रामाच्या खासगी कक्षात प्रवेश करतो।
Shlokas
Verse 1
ते तु तां रजनीमुष्य ब्राह्मणा वेदपारगाः।उपतस्थुरुपस्थानं सह राजपुरोहिताः।।2.15.1।।
ती रात्रि जागून वेदपारंगत ब्राह्मण आणि राजपुरोहित सकाळी अभिषेक-मंडपातील उपस्थानस्थानी एकत्र जमले।
Verse 2
अमात्या बलमुख्याश्च मुख्या ये निगमस्य च।राघवस्याभिषेकार्थे प्रियमाणास्तु संगताः।।2.15.2।।
राघवाच्या अभिषेकासाठी मंत्री, सैन्याचे प्रमुख आणि नगर-निगमाचे मुख्य प्रतिनिधी आनंदाने भरून एकत्र जमले।
Verse 3
उदिते विमले सूर्ये पुष्ये चाभ्यागतेऽहनि।लग्ने कर्कटके प्राप्ते जन्म रामस्य च स्थिते।।2.15.3।।अभिषेकाय रामस्य द्विजेन्द्रैरुपकल्पितम्।
निर्मळ सूर्य उगवला, पुष्य नक्षत्राचा दिवस आला, आणि कर्कट लग्न—जे रामाच्या जन्मलग्नाशी अनुरूप होते—प्राप्त होताच, द्विजश्रेष्ठांनी रामाच्या अभिषेकाची सर्व तयारी केली।
Verse 4
काञ्चना जलकुम्भाश्च भद्रपीठं स्वलंकृतम्।।2.15,4।।रथः च सम्यगास्तीर्णो भास्वता व्याघ्रचर्मणा।
सुवर्ण जलकुंभ आणि सुशोभित भद्रपीठ सज्ज ठेवले होते; तसेच रथही तेजस्वी व्याघ्रचर्माने नीट आस्तरलेला होता।
Verse 5
गङ्गायमुनयोःपुण्यात्सङ्गमादाहृतं जलम्।।2.15.5।।याश्चान्या स्सरितः पुण्या ह्रदाः कूपा स्सरांसि च।प्राग्वाहाश्चोर्ध्ववाहाश्च तिर्यग्वाहा स्समाहिताः।।2.15.6।।ताभ्यश्चैवाहृतं तोयं समुद्रेभ्यश्च सर्वशः।
गंगा-यमुनेच्या पवित्र संगमातून जल आणले गेले. तसेच इतर पुण्य नद्या, ह्रद, कूप व सरोवरांतूनही—पूर्ववाहिनी, ऊर्ध्ववाहिनी व वक्रवाहिनी प्रवाहांसह—सर्व दिशांनी जल संकलित केले; आणि सर्व समुद्रांतूनही जल आणले गेले।
Verse 6
गङ्गायमुनयोःपुण्यात्सङ्गमादाहृतं जलम्।।2.15.5।।याश्चान्या स्सरितः पुण्या ह्रदाः कूपा स्सरांसि च।प्राग्वाहाश्चोर्ध्ववाहाश्च तिर्यग्वाहा स्समाहिताः।।2.15.6।।ताभ्यश्चैवाहृतं तोयं समुद्रेभ्यश्च सर्वशः।
लाजांनी युक्त, ताज्या हिरव्या पल्लवांनी झाकलेले सुवर्ण-रौप्य कलश—पद्म व उत्पलांनी शोभित—परम पवित्र अभिषेकजलाने काठोकाठ भरलेले, तेजस्वी भासत होते।
Verse 7
सलाजाः क्षीरिभिश्छन्ना घटाः काञ्चनराजताः।।2.15.7।।पद्मोत्पलयुता भान्ति पूर्णाः परमवारिणा।
लाजांनी युक्त, ताज्या हिरव्या पल्लवांनी झाकलेले सुवर्ण-रौप्य कलश—पद्म व उत्पलांनी शोभित—परम पवित्र अभिषेकजलाने काठोकाठ भरलेले, तेजस्वी भासत होते।
Verse 8
क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भा स्सुमनसः पयः।।2.15.8।।वेश्याश्चैव शुभाचारा स्सर्वाभरणभूषिताः।
मधु, दही, तूप, लाजे, दर्भ, सुमने (फुले) व दूध असे सर्व मांडून ठेवले; आणि शुभाचारिणी, सर्व अलंकारांनी भूषित वेश्याही सेवेसाठी उपस्थित होत्या।
Verse 9
चन्द्रांशुविकचप्रख्यं काञ्चनं रत्नभूषितम्।।2.15.9।।सज्जं तिष्ठति रामस्य वालव्यजनमुत्तमम्।
चंद्रकिरणांसारखे मृदु उजळ, रत्नांनी जडविलेल्या सुवर्णदांड्याचे उत्तम चामर रामासाठी सज्ज उभे होते।
Verse 10
चन्द्रमण्डलसङ्काशमातपत्रं च पाण्डुरम्।।2.15.10।।सज्जं द्युतिकरं श्रीमदभिषेकपुरस्कृतम्।
चंद्रमंडलासारखे उज्ज्वल, पांडुरवर्ण राजछत्र—दीप्तिमान व श्रीसमृद्ध—अभिषेक-मंडपाच्या अग्रभागी सज्ज ठेवले होते।
Verse 11
पाण्डुरश्च वृषस्सज्जः पाण्डुरोऽश्वश्च सुस्थितः।।2.15.11।।प्रसृतश्च गजःश्रीमानौपवाह्यः प्रतीक्षते।
पांडुरवर्ण वृषभ सज्ज उभा होता; पांडुरवर्ण अश्वही योग्य स्थानी सुस्थित होता; आणि मदस्रावयुक्त, राजारोहणास योग्य असा श्रीमान गजही सेवेत प्रतीक्षेत होता।
Verse 12
अष्टौ च कन्या माङ्गल्या स्सर्वाभरणभूषिताः।।2.15.12।।वादित्राणि च सर्वाणि वन्दिनश्च तथाऽपरे।
आठ मंगळमय कन्या सर्व अलंकारांनी भूषित होत्या; सर्व प्रकारची वाद्ये, तसेच वंदीजन व इतरही सज्ज होऊन उपस्थित होते।
Verse 13
इक्ष्वाकूणां यथा राज्ये संभ्रियेताभिषेचनम्।।2.15.13।।तथाजातीयमादाय राजपुत्राभिषेचनम्।ते राजवचनात्तत्र समवेतामहीपतिम्।।2.15.14।।अपश्यन्तोऽब्रुवन् को नु राज्ञो नः प्रतिवेदयेत्।न पश्यामश्च राजानमुदितश्च दिवाकरः।।2.15.15।।यौवराज्याभिषेकश्च सज्जो रामस्य धीमतः।
इक्ष्वाकुवंशाच्या राज्यात जसे परंपरेनुसार अभिषेकाची सामग्री गोळा केली जाते, तसेच राजपुत्राच्या अभिषेकासाठी योग्य द्रव्ये एकत्र आणली गेली। राजाच्या आज्ञेने तेथे जमलेले लोक भूमिपतीला न पाहता म्हणाले—“आमच्या आगमनाची वार्ता राजाला कोण कळवील? सूर्य उगवला आहे, तरी राजा दिसत नाही; आणि धीरबुद्धी रामाचा युवराज्याभिषेक पूर्णपणे सज्ज आहे।”
Verse 14
इक्ष्वाकूणां यथा राज्ये संभ्रियेताभिषेचनम्।।2.15.13।।तथाजातीयमादाय राजपुत्राभिषेचनम्।ते राजवचनात्तत्र समवेतामहीपतिम्।।2.15.14।।अपश्यन्तोऽब्रुवन् को नु राज्ञो नः प्रतिवेदयेत्।न पश्यामश्च राजानमुदितश्च दिवाकरः।।2.15.15।।यौवराज्याभिषेकश्च सज्जो रामस्य धीमतः।
इक्ष्वाकुवंशाच्या राज्यात जसे परंपरेनुसार अभिषेकाची सामग्री गोळा केली जाते, तसेच राजपुत्राच्या अभिषेकासाठी योग्य द्रव्ये एकत्र आणली गेली। राजाच्या आज्ञेने तेथे जमलेले लोक भूमिपतीला न पाहता म्हणाले—“आमच्या आगमनाची वार्ता राजाला कोण कळवील? सूर्य उगवला आहे, तरी राजा दिसत नाही; आणि धीरबुद्धी रामाचा युवराज्याभिषेक पूर्णपणे सज्ज आहे।”
Verse 15
इक्ष्वाकूणां यथा राज्ये संभ्रियेताभिषेचनम्।।2.15.13।।तथाजातीयमादाय राजपुत्राभिषेचनम्।ते राजवचनात्तत्र समवेतामहीपतिम्।।2.15.14।।अपश्यन्तोऽब्रुवन् को नु राज्ञो नः प्रतिवेदयेत्।न पश्यामश्च राजानमुदितश्च दिवाकरः।।2.15.15।।यौवराज्याभिषेकश्च सज्जो रामस्य धीमतः।
इक्ष्वाकुवंशाच्या राज्यात जसे परंपरेनुसार अभिषेकाची सामग्री गोळा केली जाते, तसेच राजपुत्राच्या अभिषेकासाठी योग्य द्रव्ये एकत्र आणली गेली। राजाच्या आज्ञेने तेथे जमलेले लोक भूमिपतीला न पाहता म्हणाले—“आमच्या आगमनाची वार्ता राजाला कोण कळवील? सूर्य उगवला आहे, तरी राजा दिसत नाही; आणि धीरबुद्धी रामाचा युवराज्याभिषेक पूर्णपणे सज्ज आहे।”
Verse 16
इति तेषु ब्रुवाणेषु सार्वभौमान् महीपतीन्।।2.15.16।।अब्रवीत्तानिदं सर्वान्सुमन्त्रो राजसत्कृतः।
असे ते सार्वभौम राजे बोलत असता, राजसत्कृत सुमंत्राने त्या सर्वांना उद्देशून हे वचन सांगितले।
Verse 17
रामं राज्ञो नियोगेन त्वरया प्रस्थितोऽस्म्यहम्।।2.15.17।।पूज्या राज्ञो भवन्तस्तु रामस्य च विशेषतः।
राजाच्या आज्ञेने मी त्वरेने रामाकडे निघालो आहे; आपण सर्व राजाचे पूज्य आहात आणि विशेषतः रामाचेही।
Verse 18
अयं पृच्छामि वचनात्सुखमायुष्मतामहम्।।2.15.18।।राज्ञः संप्रति बुद्धस्य यच्चागमनकारणम्।
आपल्या सांगण्यावरून मी आता जागृत झालेल्या राजांकडे आपले कुशल विचारीन, आणि बोलावण्याचे कारणही विचारीन।
Verse 19
इत्युक्त्वाऽन्तः पुरद्वारमाजगाम पुराणवित्।।2.15.19।।सदाऽसक्तं च तद्वेश्म सुमन्त्रः प्रविवेश ह।
असे बोलून परंपराविद् सुमंत्र अंतःपुराच्या द्वारी आला आणि नेहमी बंद ठेवलेल्या त्या राजवाड्याच्या भागात प्रवेश केला।
Verse 20
तुष्टावास्य तदा वंशं प्रविश्य स विशांपतेः।।2.15.20।।शयनीयं नरेन्द्रस्य तदाऽऽसाद्य व्यतिष्ठत।
तेव्हा तो विशांपतीच्या अंतःपुरात प्रवेश करून राजवंशाची स्तुती करू लागला; आणि नरेन्द्राच्या शयनगृहाजवळ येऊन तेथेच उभा राहिला।
Verse 21
सोऽत्यासाद्य तु तद्वेश्म तिरस्करणिमन्तरा।।2.15.21।।आशीर्भिर्गुणयुक्ताभि रभितुष्टाव राघवम्।
तो त्या कक्षाजवळ अगदी येऊन पडद्याआड उभा राहिला आणि गुणयुक्त आशीर्वादवचनांनी राघवाची स्तुती करू लागला।
Verse 22
सोमसूर्यौ च काकुत्स्थ शिववैश्रवणावपि।।2.15.22।।वरुणश्चाग्निरिन्द्रश्च विजयं प्रदिशन्तु ते।
हे काकुत्स्थ! सोम व सूर्य, तसेच शिव व वैश्रवण, आणि वरुण, अग्नि व इंद्र—हे सर्व तुला विजय प्रदान करो।
Verse 23
गता भगवती रात्रिरहः शिवमुपस्थितम्।।2.15.23।।बुद्ध्यस्व नृपशार्दूल कुरु कार्यमनन्तरम्।
भगवती रात्रि निघून गेली आहे, शुभ दिवस उपस्थित झाला आहे। हे नृपशार्दूल! जागे व्हा आणि त्वरित पुढील कार्य करा।
Verse 24
ब्राह्मणा बलमुख्याश्च नैगमाश्चागता नृप।।2.15.24।।दर्शनं तेऽभिकांक्षन्ते प्रतिबुध्यस्व राघव।
हे नृप! ब्राह्मण, प्रमुख सेनानायक आणि नैगम (व्यापारी) आले आहेत; ते तुमच्या दर्शनाची इच्छा करीत आहेत। हे राघव! जागे व्हा।
Verse 25
स्तुवन्तं तं तदा सूतं सुमन्त्रं मन्त्रकोविदम्।।2.15.25।।प्रतिबुध्य ततो राजा इदं वचनमब्रवीत्।
तेव्हा स्तुती करीत असलेल्या मंत्रकुशल सूत सुमंत्रास पाहून राजा जागा झाला आणि हे वचन बोलला।
Verse 26
राममानय सूतेति यदस्यभिहितोऽनया।।2.15.26।।किमिदं कारणं येन ममाज्ञा प्रतिहन्यते।
‘हे सूता, रामाला आण’—असे तिने तुला सांगितले होते। मग कोणत्या कारणाने माझी आज्ञा अडविली जात आहे?
Verse 27
न चैव संप्रसुप्तोऽहमानयेहाशु राघवम्।।2.15.27।।इति राजा दशरथ स्सूतं तत्रान्वशात्पुनः।
‘मी तर झोपलेलोही नव्हतो; राघवाला त्वरित इथे आण.’ असे म्हणून राजा दशरथाने तेथे सूताला पुन्हा आज्ञा केली।
Verse 28
स राजवचनं श्रुत्वा शिरसा प्रतिपूज्य तम्।।2.15.28।।निर्जगाम नृपावासान्मन्यमानः प्रियं महत्।
राजाचे वचन ऐकून त्याने मस्तक झुकवून त्यांचा सन्मान केला आणि हे अत्यंत प्रिय व महान कार्य आहे असे मानून राजवाड्यातून बाहेर पडला।
Verse 29
प्रसन्नो राजमार्गं च पताकाध्वजशोभितम्।।2.15.29।।हृष्टः प्रमुदित स्सूतो जगामाशु विलोकयन्।
प्रसन्न व हर्षित असा सूत ध्वज-पताकांनी शोभलेल्या राजमार्गाकडे पाहत शीघ्र पुढे गेला।
Verse 30
स सूतस्तत्र शुश्राव रामाधिकरणाः कथाः।।2.15.30।।अभिषेचनसंयुक्तास्सर्वलोकस्य हृष्टवत्।
तेथे सूताने हर्षोल्लसित लोकांमध्ये रामाविषयी, अभिषेकाशी संबंधित चर्चा ऐकल्या।
Verse 31
ततो ददर्श रुचिरं कैलासशिखरप्रभम्।।2.15.31।।रामवेश्म सुमन्त्रस्तु शक्रवेश्मसमप्रभम्।
मग सुमंत्राने रामाचे रमणीय भवन पाहिले—कैलासशिखरासारखे दीप्तिमान आणि शक्राच्या भवनासम तेजस्वी।
Verse 32
महाकवाटविहितं वितर्दिशतशोभितम्।।2.15.32।।काञ्चनप्रतिमैकाग्रं मणिविद्रुमतोरणम्। शारदाभ्रघनप्रख्यं दीप्तं मेरुगुहोपमम्।।2.15.33।।मणिभिर्वरमाल्यानां समुहद्भिरलंकृतम्।मुक्तामणिभिराकीर्णं चन्दनागरूधूपितम्।।2.15.34।।गन्धान्मनोज्ञान् विसृजद्दार्दुरं शिखरं यथा।सारसैश्च मयूरैश्च विनदद्भिर्विराजितम्।।2.15.35।।सुकृतेहामृगाकीर्णं सुकीर्णं भक्तिभिस्तथा।मनश्चक्षुश्च भूतानामाददत्तिग्मतेजसा।।2.15.36।।चन्द्रभास्करसङ्काशं कुबेरभवनोपमम्।महेन्द्रधामप्रतिमं नानापक्षिसमाकुलम्।।2.15.37।।मेरुशृङ्गसमं सूतो रामवेश्म ददर्श ह।उपस्थितैःसमाकीर्णं जनैरञ्जलिकारिभिः।।2.15.38।।उपादाय समाक्रान्तैस्तथा जानपदैर्जनैः।रामाभिषेकसुमुखैरुन्मुखैस्समलंकृतम्।।2.15.39।।महामेघसमप्रख्यमुदग्रं सुविभूषितम्।नानारत्नसमाकीर्णं कुब्जकैरातकावृतम्।।2.15.40।।
सुमंत्राने रामाचे भवन पाहिले—महाकवाटांनी सुरक्षित, शेकडो वितर्दिशांनी शोभित; सुवर्णप्रतिमांनी अलंकृत आणि मणि-विध्रुम तोरणांनी युक्त. शरद्ऋतूतील घन मेघांसारखे उज्ज्वल, मेरूच्या गुहेसारखे दीप्त; उत्तम हार-माळा व रत्नांनी सजलेले, मोत्यांनी भरलेले, चंदन व अगरुच्या धुपाने सुगंधित, दार्दुर शिखराप्रमाणे मनोहर सुवास पसरवीत होते। सारस व मयूरांच्या कलरवाने विराजमान, सूक्ष्म कोरीव काम व समृद्ध अलंकारांनी परिपूर्ण; तीक्ष्ण तेजाने सर्वांचे मन व नेत्र वेधून घेणारे। चंद्र-सूर्यासारखे प्रकाशमान, कुबेरभवनासारखे, महेंद्रधामासम, नानाविध पक्ष्यांनी गजबजलेले; मेरुशृंगासारखे उंच। अंजली जोडून उभ्या असलेल्या जनांनी व भेटवस्तू घेऊन आलेल्या देशजनांनी ते भरलेले; रामाभिषेकाच्या प्रतीक्षेत उन्मुख, प्रसन्नमुख लोकांनी सुशोभित। महा मेघासारखे उदग्र व अतिशय विभूषित, नानारत्नांनी परिपूर्ण, आणि कुब्ज व किरातांनीही वेढलेले होते।
Verse 33
महाकवाटविहितं वितर्दिशतशोभितम्।।2.15.32।।काञ्चनप्रतिमैकाग्रं मणिविद्रुमतोरणम्। शारदाभ्रघनप्रख्यं दीप्तं मेरुगुहोपमम्।।2.15.33।।मणिभिर्वरमाल्यानां समुहद्भिरलंकृतम्।मुक्तामणिभिराकीर्णं चन्दनागरूधूपितम्।।2.15.34।।गन्धान्मनोज्ञान् विसृजद्दार्दुरं शिखरं यथा।सारसैश्च मयूरैश्च विनदद्भिर्विराजितम्।।2.15.35।।सुकृतेहामृगाकीर्णं सुकीर्णं भक्तिभिस्तथा।मनश्चक्षुश्च भूतानामाददत्तिग्मतेजसा।।2.15.36।।चन्द्रभास्करसङ्काशं कुबेरभवनोपमम्।महेन्द्रधामप्रतिमं नानापक्षिसमाकुलम्।।2.15.37।।मेरुशृङ्गसमं सूतो रामवेश्म ददर्श ह।उपस्थितैःसमाकीर्णं जनैरञ्जलिकारिभिः।।2.15.38।।उपादाय समाक्रान्तैस्तथा जानपदैर्जनैः।रामाभिषेकसुमुखैरुन्मुखैस्समलंकृतम्।।2.15.39।।महामेघसमप्रख्यमुदग्रं सुविभूषितम्।नानारत्नसमाकीर्णं कुब्जकैरातकावृतम्।।2.15.40।।
सुमंत्राने रामाचे भवन पाहिले—महाकवाटांनी सुरक्षित, शेकडो वितर्दिशांनी शोभित; सुवर्णप्रतिमांनी अलंकृत आणि मणि-विध्रुम तोरणांनी युक्त. शरद्ऋतूतील घन मेघांसारखे उज्ज्वल, मेरूच्या गुहेसारखे दीप्त; उत्तम हार-माळा व रत्नांनी सजलेले, मोत्यांनी भरलेले, चंदन व अगरुच्या धुपाने सुगंधित, दार्दुर शिखराप्रमाणे मनोहर सुवास पसरवीत होते। सारस व मयूरांच्या कलरवाने विराजमान, सूक्ष्म कोरीव काम व समृद्ध अलंकारांनी परिपूर्ण; तीक्ष्ण तेजाने सर्वांचे मन व नेत्र वेधून घेणारे। चंद्र-सूर्यासारखे प्रकाशमान, कुबेरभवनासारखे, महेंद्रधामासम, नानाविध पक्ष्यांनी गजबजलेले; मेरुशृंगासारखे उंच। अंजली जोडून उभ्या असलेल्या जनांनी व भेटवस्तू घेऊन आलेल्या देशजनांनी ते भरलेले; रामाभिषेकाच्या प्रतीक्षेत उन्मुख, प्रसन्नमुख लोकांनी सुशोभित। महा मेघासारखे उदग्र व अतिशय विभूषित, नानारत्नांनी परिपूर्ण, आणि कुब्ज व किरातांनीही वेढलेले होते।
Verse 34
महाकवाटविहितं वितर्दिशतशोभितम्।।2.15.32।।काञ्चनप्रतिमैकाग्रं मणिविद्रुमतोरणम्। शारदाभ्रघनप्रख्यं दीप्तं मेरुगुहोपमम्।।2.15.33।।मणिभिर्वरमाल्यानां समुहद्भिरलंकृतम्।मुक्तामणिभिराकीर्णं चन्दनागरूधूपितम्।।2.15.34।।गन्धान्मनोज्ञान् विसृजद्दार्दुरं शिखरं यथा।सारसैश्च मयूरैश्च विनदद्भिर्विराजितम्।।2.15.35।।सुकृतेहामृगाकीर्णं सुकीर्णं भक्तिभिस्तथा।मनश्चक्षुश्च भूतानामाददत्तिग्मतेजसा।।2.15.36।।चन्द्रभास्करसङ्काशं कुबेरभवनोपमम्।महेन्द्रधामप्रतिमं नानापक्षिसमाकुलम्।।2.15.37।।मेरुशृङ्गसमं सूतो रामवेश्म ददर्श ह।उपस्थितैःसमाकीर्णं जनैरञ्जलिकारिभिः।।2.15.38।।उपादाय समाक्रान्तैस्तथा जानपदैर्जनैः।रामाभिषेकसुमुखैरुन्मुखैस्समलंकृतम्।।2.15.39।।महामेघसमप्रख्यमुदग्रं सुविभूषितम्।नानारत्नसमाकीर्णं कुब्जकैरातकावृतम्।।2.15.40।।
सुमंत्राने रामाचे भवन पाहिले—महाकवाटांनी सुरक्षित, शेकडो वितर्दिशांनी शोभित; सुवर्णप्रतिमांनी अलंकृत आणि मणि-विध्रुम तोरणांनी युक्त. शरद्ऋतूतील घन मेघांसारखे उज्ज्वल, मेरूच्या गुहेसारखे दीप्त; उत्तम हार-माळा व रत्नांनी सजलेले, मोत्यांनी भरलेले, चंदन व अगरुच्या धुपाने सुगंधित, दार्दुर शिखराप्रमाणे मनोहर सुवास पसरवीत होते। सारस व मयूरांच्या कलरवाने विराजमान, सूक्ष्म कोरीव काम व समृद्ध अलंकारांनी परिपूर्ण; तीक्ष्ण तेजाने सर्वांचे मन व नेत्र वेधून घेणारे। चंद्र-सूर्यासारखे प्रकाशमान, कुबेरभवनासारखे, महेंद्रधामासम, नानाविध पक्ष्यांनी गजबजलेले; मेरुशृंगासारखे उंच। अंजली जोडून उभ्या असलेल्या जनांनी व भेटवस्तू घेऊन आलेल्या देशजनांनी ते भरलेले; रामाभिषेकाच्या प्रतीक्षेत उन्मुख, प्रसन्नमुख लोकांनी सुशोभित। महा मेघासारखे उदग्र व अतिशय विभूषित, नानारत्नांनी परिपूर्ण, आणि कुब्ज व किरातांनीही वेढलेले होते।
Verse 35
महाकवाटविहितं वितर्दिशतशोभितम्।।2.15.32।।काञ्चनप्रतिमैकाग्रं मणिविद्रुमतोरणम्। शारदाभ्रघनप्रख्यं दीप्तं मेरुगुहोपमम्।।2.15.33।।मणिभिर्वरमाल्यानां समुहद्भिरलंकृतम्।मुक्तामणिभिराकीर्णं चन्दनागरूधूपितम्।।2.15.34।।गन्धान्मनोज्ञान् विसृजद्दार्दुरं शिखरं यथा।सारसैश्च मयूरैश्च विनदद्भिर्विराजितम्।।2.15.35।।सुकृतेहामृगाकीर्णं सुकीर्णं भक्तिभिस्तथा।मनश्चक्षुश्च भूतानामाददत्तिग्मतेजसा।।2.15.36।।चन्द्रभास्करसङ्काशं कुबेरभवनोपमम्।महेन्द्रधामप्रतिमं नानापक्षिसमाकुलम्।।2.15.37।।मेरुशृङ्गसमं सूतो रामवेश्म ददर्श ह।उपस्थितैःसमाकीर्णं जनैरञ्जलिकारिभिः।।2.15.38।।उपादाय समाक्रान्तैस्तथा जानपदैर्जनैः।रामाभिषेकसुमुखैरुन्मुखैस्समलंकृतम्।।2.15.39।।महामेघसमप्रख्यमुदग्रं सुविभूषितम्।नानारत्नसमाकीर्णं कुब्जकैरातकावृतम्।।2.15.40।।
सुमंत्राने रामाचे भवन पाहिले—महाकवाटांनी सुरक्षित, शेकडो वितर्दिशांनी शोभित; सुवर्णप्रतिमांनी अलंकृत आणि मणि-विध्रुम तोरणांनी युक्त. शरद्ऋतूतील घन मेघांसारखे उज्ज्वल, मेरूच्या गुहेसारखे दीप्त; उत्तम हार-माळा व रत्नांनी सजलेले, मोत्यांनी भरलेले, चंदन व अगरुच्या धुपाने सुगंधित, दार्दुर शिखराप्रमाणे मनोहर सुवास पसरवीत होते। सारस व मयूरांच्या कलरवाने विराजमान, सूक्ष्म कोरीव काम व समृद्ध अलंकारांनी परिपूर्ण; तीक्ष्ण तेजाने सर्वांचे मन व नेत्र वेधून घेणारे। चंद्र-सूर्यासारखे प्रकाशमान, कुबेरभवनासारखे, महेंद्रधामासम, नानाविध पक्ष्यांनी गजबजलेले; मेरुशृंगासारखे उंच। अंजली जोडून उभ्या असलेल्या जनांनी व भेटवस्तू घेऊन आलेल्या देशजनांनी ते भरलेले; रामाभिषेकाच्या प्रतीक्षेत उन्मुख, प्रसन्नमुख लोकांनी सुशोभित। महा मेघासारखे उदग्र व अतिशय विभूषित, नानारत्नांनी परिपूर्ण, आणि कुब्ज व किरातांनीही वेढलेले होते।
Verse 36
महाकवाटविहितं वितर्दिशतशोभितम्।।2.15.32।।काञ्चनप्रतिमैकाग्रं मणिविद्रुमतोरणम्। शारदाभ्रघनप्रख्यं दीप्तं मेरुगुहोपमम्।।2.15.33।।मणिभिर्वरमाल्यानां समुहद्भिरलंकृतम्।मुक्तामणिभिराकीर्णं चन्दनागरूधूपितम्।।2.15.34।।गन्धान्मनोज्ञान् विसृजद्दार्दुरं शिखरं यथा।सारसैश्च मयूरैश्च विनदद्भिर्विराजितम्।।2.15.35।।सुकृतेहामृगाकीर्णं सुकीर्णं भक्तिभिस्तथा।मनश्चक्षुश्च भूतानामाददत्तिग्मतेजसा।।2.15.36।।चन्द्रभास्करसङ्काशं कुबेरभवनोपमम्।महेन्द्रधामप्रतिमं नानापक्षिसमाकुलम्।।2.15.37।।मेरुशृङ्गसमं सूतो रामवेश्म ददर्श ह।उपस्थितैःसमाकीर्णं जनैरञ्जलिकारिभिः।।2.15.38।।उपादाय समाक्रान्तैस्तथा जानपदैर्जनैः।रामाभिषेकसुमुखैरुन्मुखैस्समलंकृतम्।।2.15.39।।महामेघसमप्रख्यमुदग्रं सुविभूषितम्।नानारत्नसमाकीर्णं कुब्जकैरातकावृतम्।।2.15.40।।
सुमंत्राने रामाचे भवन पाहिले—महाकवाटांनी सुरक्षित, शेकडो वितर्दिशांनी शोभित; सुवर्णप्रतिमांनी अलंकृत आणि मणि-विध्रुम तोरणांनी युक्त. शरद्ऋतूतील घन मेघांसारखे उज्ज्वल, मेरूच्या गुहेसारखे दीप्त; उत्तम हार-माळा व रत्नांनी सजलेले, मोत्यांनी भरलेले, चंदन व अगरुच्या धुपाने सुगंधित, दार्दुर शिखराप्रमाणे मनोहर सुवास पसरवीत होते। सारस व मयूरांच्या कलरवाने विराजमान, सूक्ष्म कोरीव काम व समृद्ध अलंकारांनी परिपूर्ण; तीक्ष्ण तेजाने सर्वांचे मन व नेत्र वेधून घेणारे। चंद्र-सूर्यासारखे प्रकाशमान, कुबेरभवनासारखे, महेंद्रधामासम, नानाविध पक्ष्यांनी गजबजलेले; मेरुशृंगासारखे उंच। अंजली जोडून उभ्या असलेल्या जनांनी व भेटवस्तू घेऊन आलेल्या देशजनांनी ते भरलेले; रामाभिषेकाच्या प्रतीक्षेत उन्मुख, प्रसन्नमुख लोकांनी सुशोभित। महा मेघासारखे उदग्र व अतिशय विभूषित, नानारत्नांनी परिपूर्ण, आणि कुब्ज व किरातांनीही वेढलेले होते।
Verse 37
महाकवाटविहितं वितर्दिशतशोभितम्।।2.15.32।।काञ्चनप्रतिमैकाग्रं मणिविद्रुमतोरणम्। शारदाभ्रघनप्रख्यं दीप्तं मेरुगुहोपमम्।।2.15.33।।मणिभिर्वरमाल्यानां समुहद्भिरलंकृतम्।मुक्तामणिभिराकीर्णं चन्दनागरूधूपितम्।।2.15.34।।गन्धान्मनोज्ञान् विसृजद्दार्दुरं शिखरं यथा।सारसैश्च मयूरैश्च विनदद्भिर्विराजितम्।।2.15.35।।सुकृतेहामृगाकीर्णं सुकीर्णं भक्तिभिस्तथा।मनश्चक्षुश्च भूतानामाददत्तिग्मतेजसा।।2.15.36।।चन्द्रभास्करसङ्काशं कुबेरभवनोपमम्।महेन्द्रधामप्रतिमं नानापक्षिसमाकुलम्।।2.15.37।।मेरुशृङ्गसमं सूतो रामवेश्म ददर्श ह।उपस्थितैःसमाकीर्णं जनैरञ्जलिकारिभिः।।2.15.38।।उपादाय समाक्रान्तैस्तथा जानपदैर्जनैः।रामाभिषेकसुमुखैरुन्मुखैस्समलंकृतम्।।2.15.39।।महामेघसमप्रख्यमुदग्रं सुविभूषितम्।नानारत्नसमाकीर्णं कुब्जकैरातकावृतम्।।2.15.40।।
सुमंत्राने रामाचे भवन पाहिले—महाकवाटांनी सुरक्षित, शेकडो वितर्दिशांनी शोभित; सुवर्णप्रतिमांनी अलंकृत आणि मणि-विध्रुम तोरणांनी युक्त. शरद्ऋतूतील घन मेघांसारखे उज्ज्वल, मेरूच्या गुहेसारखे दीप्त; उत्तम हार-माळा व रत्नांनी सजलेले, मोत्यांनी भरलेले, चंदन व अगरुच्या धुपाने सुगंधित, दार्दुर शिखराप्रमाणे मनोहर सुवास पसरवीत होते। सारस व मयूरांच्या कलरवाने विराजमान, सूक्ष्म कोरीव काम व समृद्ध अलंकारांनी परिपूर्ण; तीक्ष्ण तेजाने सर्वांचे मन व नेत्र वेधून घेणारे। चंद्र-सूर्यासारखे प्रकाशमान, कुबेरभवनासारखे, महेंद्रधामासम, नानाविध पक्ष्यांनी गजबजलेले; मेरुशृंगासारखे उंच। अंजली जोडून उभ्या असलेल्या जनांनी व भेटवस्तू घेऊन आलेल्या देशजनांनी ते भरलेले; रामाभिषेकाच्या प्रतीक्षेत उन्मुख, प्रसन्नमुख लोकांनी सुशोभित। महा मेघासारखे उदग्र व अतिशय विभूषित, नानारत्नांनी परिपूर्ण, आणि कुब्ज व किरातांनीही वेढलेले होते।
Verse 38
महाकवाटविहितं वितर्दिशतशोभितम्।।2.15.32।।काञ्चनप्रतिमैकाग्रं मणिविद्रुमतोरणम्। शारदाभ्रघनप्रख्यं दीप्तं मेरुगुहोपमम्।।2.15.33।।मणिभिर्वरमाल्यानां समुहद्भिरलंकृतम्।मुक्तामणिभिराकीर्णं चन्दनागरूधूपितम्।।2.15.34।।गन्धान्मनोज्ञान् विसृजद्दार्दुरं शिखरं यथा।सारसैश्च मयूरैश्च विनदद्भिर्विराजितम्।।2.15.35।।सुकृतेहामृगाकीर्णं सुकीर्णं भक्तिभिस्तथा।मनश्चक्षुश्च भूतानामाददत्तिग्मतेजसा।।2.15.36।।चन्द्रभास्करसङ्काशं कुबेरभवनोपमम्।महेन्द्रधामप्रतिमं नानापक्षिसमाकुलम्।।2.15.37।।मेरुशृङ्गसमं सूतो रामवेश्म ददर्श ह।उपस्थितैःसमाकीर्णं जनैरञ्जलिकारिभिः।।2.15.38।।उपादाय समाक्रान्तैस्तथा जानपदैर्जनैः।रामाभिषेकसुमुखैरुन्मुखैस्समलंकृतम्।।2.15.39।।महामेघसमप्रख्यमुदग्रं सुविभूषितम्।नानारत्नसमाकीर्णं कुब्जकैरातकावृतम्।।2.15.40।।
सुमंत्राने रामाचे भवन पाहिले—महाकवाटांनी सुरक्षित, शेकडो वितर्दिशांनी शोभित; सुवर्णप्रतिमांनी अलंकृत आणि मणि-विध्रुम तोरणांनी युक्त. शरद्ऋतूतील घन मेघांसारखे उज्ज्वल, मेरूच्या गुहेसारखे दीप्त; उत्तम हार-माळा व रत्नांनी सजलेले, मोत्यांनी भरलेले, चंदन व अगरुच्या धुपाने सुगंधित, दार्दुर शिखराप्रमाणे मनोहर सुवास पसरवीत होते। सारस व मयूरांच्या कलरवाने विराजमान, सूक्ष्म कोरीव काम व समृद्ध अलंकारांनी परिपूर्ण; तीक्ष्ण तेजाने सर्वांचे मन व नेत्र वेधून घेणारे। चंद्र-सूर्यासारखे प्रकाशमान, कुबेरभवनासारखे, महेंद्रधामासम, नानाविध पक्ष्यांनी गजबजलेले; मेरुशृंगासारखे उंच। अंजली जोडून उभ्या असलेल्या जनांनी व भेटवस्तू घेऊन आलेल्या देशजनांनी ते भरलेले; रामाभिषेकाच्या प्रतीक्षेत उन्मुख, प्रसन्नमुख लोकांनी सुशोभित। महा मेघासारखे उदग्र व अतिशय विभूषित, नानारत्नांनी परिपूर्ण, आणि कुब्ज व किरातांनीही वेढलेले होते।
Verse 39
महाकवाटविहितं वितर्दिशतशोभितम्।।2.15.32।।काञ्चनप्रतिमैकाग्रं मणिविद्रुमतोरणम्। शारदाभ्रघनप्रख्यं दीप्तं मेरुगुहोपमम्।।2.15.33।।मणिभिर्वरमाल्यानां समुहद्भिरलंकृतम्।मुक्तामणिभिराकीर्णं चन्दनागरूधूपितम्।।2.15.34।।गन्धान्मनोज्ञान् विसृजद्दार्दुरं शिखरं यथा।सारसैश्च मयूरैश्च विनदद्भिर्विराजितम्।।2.15.35।।सुकृतेहामृगाकीर्णं सुकीर्णं भक्तिभिस्तथा।मनश्चक्षुश्च भूतानामाददत्तिग्मतेजसा।।2.15.36।।चन्द्रभास्करसङ्काशं कुबेरभवनोपमम्।महेन्द्रधामप्रतिमं नानापक्षिसमाकुलम्।।2.15.37।।मेरुशृङ्गसमं सूतो रामवेश्म ददर्श ह।उपस्थितैःसमाकीर्णं जनैरञ्जलिकारिभिः।।2.15.38।।उपादाय समाक्रान्तैस्तथा जानपदैर्जनैः।रामाभिषेकसुमुखैरुन्मुखैस्समलंकृतम्।।2.15.39।।महामेघसमप्रख्यमुदग्रं सुविभूषितम्।नानारत्नसमाकीर्णं कुब्जकैरातकावृतम्।।2.15.40।।
सुमंत्राने रामाचे भवन पाहिले—महाकवाटांनी सुरक्षित, शेकडो वितर्दिशांनी शोभित; सुवर्णप्रतिमांनी अलंकृत आणि मणि-विध्रुम तोरणांनी युक्त. शरद्ऋतूतील घन मेघांसारखे उज्ज्वल, मेरूच्या गुहेसारखे दीप्त; उत्तम हार-माळा व रत्नांनी सजलेले, मोत्यांनी भरलेले, चंदन व अगरुच्या धुपाने सुगंधित, दार्दुर शिखराप्रमाणे मनोहर सुवास पसरवीत होते। सारस व मयूरांच्या कलरवाने विराजमान, सूक्ष्म कोरीव काम व समृद्ध अलंकारांनी परिपूर्ण; तीक्ष्ण तेजाने सर्वांचे मन व नेत्र वेधून घेणारे। चंद्र-सूर्यासारखे प्रकाशमान, कुबेरभवनासारखे, महेंद्रधामासम, नानाविध पक्ष्यांनी गजबजलेले; मेरुशृंगासारखे उंच। अंजली जोडून उभ्या असलेल्या जनांनी व भेटवस्तू घेऊन आलेल्या देशजनांनी ते भरलेले; रामाभिषेकाच्या प्रतीक्षेत उन्मुख, प्रसन्नमुख लोकांनी सुशोभित। महा मेघासारखे उदग्र व अतिशय विभूषित, नानारत्नांनी परिपूर्ण, आणि कुब्ज व किरातांनीही वेढलेले होते।
Verse 40
महाकवाटविहितं वितर्दिशतशोभितम्।।2.15.32।।काञ्चनप्रतिमैकाग्रं मणिविद्रुमतोरणम्। शारदाभ्रघनप्रख्यं दीप्तं मेरुगुहोपमम्।।2.15.33।।मणिभिर्वरमाल्यानां समुहद्भिरलंकृतम्।मुक्तामणिभिराकीर्णं चन्दनागरूधूपितम्।।2.15.34।।गन्धान्मनोज्ञान् विसृजद्दार्दुरं शिखरं यथा।सारसैश्च मयूरैश्च विनदद्भिर्विराजितम्।।2.15.35।।सुकृतेहामृगाकीर्णं सुकीर्णं भक्तिभिस्तथा।मनश्चक्षुश्च भूतानामाददत्तिग्मतेजसा।।2.15.36।।चन्द्रभास्करसङ्काशं कुबेरभवनोपमम्।महेन्द्रधामप्रतिमं नानापक्षिसमाकुलम्।।2.15.37।।मेरुशृङ्गसमं सूतो रामवेश्म ददर्श ह।उपस्थितैःसमाकीर्णं जनैरञ्जलिकारिभिः।।2.15.38।।उपादाय समाक्रान्तैस्तथा जानपदैर्जनैः।रामाभिषेकसुमुखैरुन्मुखैस्समलंकृतम्।।2.15.39।।महामेघसमप्रख्यमुदग्रं सुविभूषितम्।नानारत्नसमाकीर्णं कुब्जकैरातकावृतम्।।2.15.40।।
सुमंत्राने रामाचे भवन पाहिले—महाकवाटांनी सुरक्षित, शेकडो वितर्दिशांनी शोभित; सुवर्णप्रतिमांनी अलंकृत आणि मणि-विध्रुम तोरणांनी युक्त. शरद्ऋतूतील घन मेघांसारखे उज्ज्वल, मेरूच्या गुहेसारखे दीप्त; उत्तम हार-माळा व रत्नांनी सजलेले, मोत्यांनी भरलेले, चंदन व अगरुच्या धुपाने सुगंधित, दार्दुर शिखराप्रमाणे मनोहर सुवास पसरवीत होते। सारस व मयूरांच्या कलरवाने विराजमान, सूक्ष्म कोरीव काम व समृद्ध अलंकारांनी परिपूर्ण; तीक्ष्ण तेजाने सर्वांचे मन व नेत्र वेधून घेणारे। चंद्र-सूर्यासारखे प्रकाशमान, कुबेरभवनासारखे, महेंद्रधामासम, नानाविध पक्ष्यांनी गजबजलेले; मेरुशृंगासारखे उंच। अंजली जोडून उभ्या असलेल्या जनांनी व भेटवस्तू घेऊन आलेल्या देशजनांनी ते भरलेले; रामाभिषेकाच्या प्रतीक्षेत उन्मुख, प्रसन्नमुख लोकांनी सुशोभित। महा मेघासारखे उदग्र व अतिशय विभूषित, नानारत्नांनी परिपूर्ण, आणि कुब्ज व किरातांनीही वेढलेले होते।
Verse 41
स वाजियुक्तेन रथेन सारथिःनराकुलं राजकुलं विराजयन्।वरूथिना रामगृहाभिपातिना पुरस्य सर्वस्य मनांसि हर्षयन्।।2.15.41।।
तो सारथी घोड्यांनी युक्त, वरूथ (रक्षक-फलक) असलेल्या आणि रामगृहाकडे धावणाऱ्या रथावरून, नरसमूहाने भरलेल्या राजकुल-प्रांगणाला शोभा देत गेला; आणि संपूर्ण नगराची मने हर्षित करीत गेला।
Verse 42
ततस्समासाद्य महाधनं महत्प्रहृष्टरोमा स बभूब सारथिः। मृर्गैर्मयूरैश्च समाकुलोल्बणं गृहं वरार्हस्य शचीपतेरिव।।2.15.42।।
तेव्हा तो सारथी हर्षाने रोमांचित होऊन त्या अतिविशाल, महाधनसंपन्न निवासस्थानी पोहोचला. मृग व मयूरांनी गजबजलेले, शोभायमान व कोलाहलयुक्त ते गृह शचीपती इंद्राच्या प्रासादासारखे भासत होते.
Verse 43
स तत्र कैलासनिभास्स्वलंकृताःप्रविश्य कक्ष्यास्त्रिदशालयोपमाः।प्रियान्वरान् राममते स्थितान् बहून्व्यपोह्य शुद्धान्तमुपस्थितो रथी।।2.15.43।।
तो कैलासासारख्या उंच व सुंदर अलंकृत अशा कक्ष्यांत प्रवेशला; त्या त्रिदशांच्या निवासासारख्या भासत होत्या. रामनिष्ठ अनेक प्रिय व श्रेष्ठ जनांना मागे टाकून तो सारथी शुद्धान्तात (अंतःपुरात) जाऊन पोहोचला.
Verse 44
स तत्र शुश्राव च हर्षयुक्ताःरामाभिषेकार्थकृता जनानाम्।नरेन्द्रसूनोरभिमङ्गलार्थाःसर्वस्य लोकस्य गिरः प्रहृष्टः।।2.15.44।।
तेथे त्याने हर्षाने लोकांच्या आनंदित वाणी ऐकल्या—रामाच्या अभिषेकाच्या निमित्ताने आणि नरेन्द्रपुत्राच्या मंगल-कल्याणासाठी उच्चारलेल्या।
Verse 45
महेन्द्रसद्मप्रतिमं तु वेश्मरामस्य रम्यं मृगपक्षि जुष्टम्।ददर्श मेरोरिव श्रुङ्गमुच्चंविभ्राजमानं प्रभया सुमन्त्रः।।2.15.45।।
सुमंत्राने रामाचे रम्य निवासस्थान पाहिले—मृग व पक्ष्यांनी वसलेले, महेंद्राच्या सदनासारखे, आणि प्रभेने मेरूच्या उंच शिखराप्रमाणे तेजस्वी व उन्नत।
Verse 46
उपस्थितैरञ्जलिकारकैश्चसोपायनैर्जानपदैर्जनैश्च।कोट्या परार्धैश्च विमुक्तयानैःसमाकुलं द्वारपथं ददर्श।।2.15.46।।
त्याने द्वारापर्यंतचा मार्ग लोकांनीぎचぎच भरलेला पाहिला—गावकरी व नगरवासी असंख्य; कोणी वाहनातून उतरलेले, कोणी अंजली बांधून, तर कोणी भेटवस्तू घेऊन आलेले.
Verse 47
ततो महामेघमहीधराभं प्रभिन्नमत्यङ्कुशमत्यसह्यम्।रामौपवाह्यं रुचिरं ददर्शशत्रुञ्जयं नागमुदग्रकायम्।।2.15.47।।
त्यानंतर त्याने शत्रुञ्जय नावाचा तो रमणीय, महाकाय हत्ती पाहिला—महामेघ व पर्वतासारखा; कपाळातून मद झरत होता, अंकुशालाही न जुमानणारा, अत्यंत दुर्धर्ष, आणि श्रीरामांच्या आरोहणास योग्य।
Verse 48
स्वलङ्कृतान् साश्वरथान् सकुञ्जरानमात्य मुख्यांश्च ददर्श वल्लभान्।व्यपोह्य सूतस्सहितान् समन्ततःसमृद्धमन्तःपुरमाविवेश ह।।2.15.48।।
त्याने राजाला प्रिय असे प्रधान अमात्यही पाहिले—सुशोभित होऊन अश्व, रथ व हत्तींसह आलेले। मग सारथीने सभोवतालचा जमाव बाजूला सारत समृद्ध अंतःपुरात प्रवेश केला।
Verse 49
तदन्द्रिकूटाचलमेघसन्निभं महाविमानोपमवेश्मसंयुतम्।अवार्यमाणः प्रविवेश सारथिःप्रभूतरत्नं मकरो यथार्णवम्।।2.15.49।।
तो राजवाडा इन्द्रकूट पर्वतशिखरावर विसावलेल्या मेघासारखा, आणि महाविमानासारख्या अनेक कक्षांनी युक्त होता। त्यात सारथी कोणत्याही अडथळ्याविना असा शिरला, जसा बहुरत्नसमृद्ध समुद्रात मकर प्रवेश करतो।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the court’s full readiness for Rāma’s consecration while Daśaratha is unexpectedly absent; the tension emerges when the king reiterates the command (linked to Kaikeyī’s instruction) to bring Rāma immediately, signaling a disruption between public ritual expectation and private palace decisions.
Public rites depend on inner moral clarity: even perfectly arranged auspicious ceremonies require the ruler’s accountable presence and right intention, illustrating how rājyadharma is enacted through timely, transparent action rather than material splendor alone.
The text highlights the Gaṅgā–Yamunā saṅgama as a premier sacred water-source, references a pan-Indian ritual geography (waters from rivers and seas), and uses cultural-cosmological comparanda—Kailāsa, Meru, Kubera’s and Indra’s abodes—to frame Ayodhyā’s palatial architecture and coronation culture.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.