Sarga 68
दूतप्रेषणम् — Dispatch of Messengers to Kekaya (Bharata’s Recall)
अयोध्याकाण्ड
या सर्गात मंत्र्यांचे व ब्राह्मणांचे म्हणणे ऐकून वसिष्ठ तात्काळ कारवाई करतात. केकय देशात मामाकडे असलेल्या भरत व शत्रुघ्न यांना त्वरित परत बोलावण्यासाठी ते सिद्धार्थ, विजय, जयंत, अशोक आणि नंदन या दूतांना बोलावून नेमका विधी सांगतात—राजगृह (केकयांची राजधानी) येथे वेगाने जा, शोकाची चिन्हे लपवा, पुरोहित व मंत्र्यांचे कुशल सांगा आणि “अत्यावश्यक कार्य” आहे असे सांगून तात्काळ परत येण्याचा आग्रह धरा। एक कठोर मर्यादा घालण्यात येते—भरताला रामाचा वनवास, दशरथांचे निधन किंवा रघुवंशावर आलेली आपत्ती यांपैकी काहीही सांगायचे नाही। धक्का टाळून राज्याची स्थिरता राखण्यासाठी माहिती नियंत्रित ठेवण्याची ही नीति आहे। दूतांना प्रवासाची सामग्री दिली जाते आणि केकयराज व भरत यांच्यासाठी रेशमी वस्त्रे व अलंकार अशी भेटवस्तूही दिली जाते, ज्यातून राजनैतिक शिष्टाचार दिसतो। यानंतर त्यांच्या मार्गाचे वर्णन येते—हस्तिनापुर येथे गंगा ओलांडून ते कुरु-जांगलातून पाञ्चाल देशाकडे जातात; मालिनी, शरदण्डा, इक्षुमती, विपाशा व शाल्मली नद्या पार करतात आणि सुदामा पर्वतावर विष्णूंची पदचिन्हे पाहतात। कर्तव्यनिष्ठ दूत रात्री गिरिव्रज येथे पोहोचतात; या सर्गात वेग, कर्तव्य आणि मार्गविशेष स्पष्टपणे अधोरेखित होतो।
Shlokas
Verse 1
तेषां हि वचनं श्रुत्वा वसिष्ठः प्रत्युवाच ह।मित्रामात्यगणान्सर्वान्ब्राह्मणांस्तानिदं वचः।।2.68.1।।
त्यांचे वचन ऐकून मुनिश्रेष्ठ वसिष्ठांनी सर्व मित्र-आमात्यगण व त्या ब्राह्मणांना उद्देशून हे वचन उच्चारले।
Verse 2
यदसौ मातुलकुले दत्तराज्यं परं सुखी।भरतो वसति भ्रात्रा शत्रुघ्नेन समन्वितः।।2.68.2।।तच्छीघ्रं जवना दूता गच्छन्तु त्वरितैर्हयैः।आनेतुं भ्रातरौ वीरौ किं समीक्षामहे वयम्।।2.68.3।।
ज्याला राज्य अर्पण झाले आहे तो भरत मामा-घराण्यात भाऊ शत्रुघ्नासह परम सुखाने निवास करीत आहे।
Verse 3
यदसौ मातुलकुले दत्तराज्यं परं सुखी।भरतो वसति भ्रात्रा शत्रुघ्नेन समन्वितः।।2.68.2।।तच्छीघ्रं जवना दूता गच्छन्तु त्वरितैर्हयैः।आनेतुं भ्रातरौ वीरौ किं समीक्षामहे वयम्।।2.68.3।।
म्हणून वेगवान दूतांनी त्वरित घोड्यांवर लगेच जावे आणि त्या दोन्ही वीर भावांना घेऊन यावे; आपण आणखी काय विचार करावा?
Verse 4
गच्छन्त्विति तत स्सर्वे वसिष्ठं वाक्यमब्रुवन्।तेषां तद्वचनं श्रूत्वा वसिष्ठो वाक्यमब्रवीत्।।2.68.4।।
तेव्हा सर्वांनी वसिष्ठांना म्हणाले—“ते जाऊ देत.” त्यांचे वचन ऐकून वसिष्ठांनी प्रत्युत्तर दिले.
Verse 5
एहि सिद्धार्थ विजय जयन्ताशोक नन्दन।श्रूयतामिति कर्तव्यं सर्वानेव ब्रवीमि वः।।2.68.5।।
“या—सिद्धार्थ, विजय, जयंत, अशोक, नंदन। ऐका; जे कर्तव्य आहे ते मी तुम्हा सर्वांना सांगतो.”
Verse 6
पुरं राजगृहं गत्वा शीघ्रं शीघ्रजवै र्हयैः।त्यक्तशोकैरिदं वाच्य श्शासनाद्भरतो मम।।2.68.6।।
“वेगवान घोड्यांवर राजगृह नगरास लवकर जा. शोक न दाखविता, माझ्या आज्ञेने भरताला हे वचन सांगावे.”
Verse 7
पुरोहित स्त्वां कुशलं प्राह सर्वे च मन्त्रिणः।त्वरमाणश्च निर्याहि कृत्यमात्ययिकं त्वया।।2.68.7।।
“पुरोहित आणि सर्व मंत्री तुझ्या कुशलाची विचारणा करीत आहेत. घाईने परत ये; तुझ्याकडून अत्यावश्यक कार्य करावयाचे आहे.”
Verse 8
मा चास्मै प्रोषितं रामं मा चास्मै पितरं मृतम्।भवन्त श्शंसिषुर्गत्वा राघवाणामिमं क्षयम्।।2.68.8।।
तेथे जाऊन त्याला असे सांगू नका की राम वनवासाला गेले आहेत; आणि त्यांच्या पित्याचे निधन झाले आहे असेही सांगू नका. राघवकुलावर आलेली ही महाविपत्ती तुम्ही उघड करू नका।
Verse 9
कौशेयानि च वस्त्राणि भूषणानि वराणि च।क्षिप्रमादय राज्ञश्च भरतस्य च गच्छत।।2.68.9।।
रेशमी वस्त्रे आणि श्रेष्ठ भूषणे त्वरित घ्या—राजा व भरतासाठी भेट म्हणून—आणि विलंब न करता निघा।
Verse 10
दत्तपथ्यशना दूता जग्मुस्स्वं स्वं निवेशनम्।केकयां स्ते गमिष्यन्तो हयानारुह्य संमतान्।।2.68.10।।
मार्गासाठी पथ्य-भोजन मिळाल्यावर दूत आपापल्या निवासस्थानी गेले; आणि केकय देशास जाण्यासाठी निवडलेल्या उत्तम घोड्यांवर आरूढ झाले।
Verse 11
ततः प्रास्थानिकं कृत्वा कार्यशेषमनन्तरम्।वसिष्ठेनाभ्यनुज्ञाता दूता स्संत्वरिता ययुः।।2.68.11।।
त्यानंतर प्रस्थानासाठी उरलेली आवश्यक व्यवस्था तत्क्षणी पूर्ण करून, वसिष्ठांची आज्ञा घेऊन दूत घाईने निघून गेले।
Verse 12
न्यन्तेनापरतालस्य प्रलम्बस्योत्तरं प्रति।निषेवमाणा स्ते जग्मुर्नदीं मध्येन मालिनीम्।।2.68.12।।
ते दूत अपरतालाच्या पश्चिमेकडे व प्रलंबाच्या उत्तरेकडे, दोघांच्या मधून वाहणाऱ्या मालिनी नदीच्या काठाने चालत गेले।
Verse 13
ते हस्तिनापुरे गङ्गां तीर्त्वा प्रत्यङ्मुखा ययुः।पाञ्चालदेशमासाद्य मध्येन कुरुजाङ्गलम्।।2.68.13।।सरांसि च सुपूर्णानि नदीश्च विमलोदकाः।निरीक्षमाणा स्ते जग्मुर्दूताः कार्यवशाद्द्रुतम्।।2.68.14।।
हस्तिनापुर येथे गंगा पार करून ते पश्चिमाभिमुख निघाले; आणि कुरुजांगलाच्या मध्यातून जाऊन पाञ्चाल देशास पोहोचले।
Verse 14
ते हस्तिनापुरे गङ्गां तीर्त्वा प्रत्यङ्मुखा ययुः।पाञ्चालदेशमासाद्य मध्येन कुरुजाङ्गलम्।।2.68.13।।सरांसि च सुपूर्णानि नदीश्च विमलोदकाः।निरीक्षमाणा स्ते जग्मुर्दूताः कार्यवशाद्द्रुतम्।।2.68.14।।
पाण्याने भरलेली सरोवरे व निर्मळ जलाच्या नद्या पाहत पाहत, कार्याच्या तातडीमुळे ते दूत वेगाने पुढे निघाले।
Verse 15
ते प्रसन्नोदकां दिव्यां नानाविहगसेविताम्।उपातिजग्मुर्वेगेन शरदण्डां जनाकुलाम्।।2.68.15।।
प्रसन्न जलाची, दिव्य, नानाविध पक्ष्यांनी सेविलेली व लोकांनी गजबजलेली शरदण्डा ते वेगाने ओलांडून गेले।
Verse 16
निकूलवृक्षमासाद्य दिव्यं सत्योपयाचनम्।अभिगम्याभिवाद्यं तं कुलिङ्गां प्राविशन्पुरीम्।।2.68.16।।
किनाऱ्याजवळील ‘सत्योपयाचन’ नावाच्या दिव्य, वंदनीय वृक्षाजवळ पोहोचून त्यास नमस्कार करून ते कुलिङ्गा नगरीत प्रवेशले।
Verse 17
आभिकालं ततः प्राप्य ते बोधिभवनाच्च्युताम्।पितृपैतामहीं पुण्यां तेरुरिक्षुमतीं नदीम्।।2.68.17।।
त्यानंतर ते आभिकालास पोहोचले आणि बोधिभवनातून प्रवाहित, दशरथाच्या पितृ‑पैतामहांना प्रिय अशी पुण्य इक्षुमती नदी त्यांनी ओलांडली।
Verse 18
अवेक्ष्याञ्जलिपानांश्च ब्राह्मणान्वेदपारगान्।ययुर्मध्येन बाह्लीकान् सुदामानं च पर्वतम्।।2.68.18।।
अंजलीने जल पिणारे, वेदपारंगत ब्राह्मण पाहून ते बाह्लीक देशाच्या मध्यातून जात सुदामान पर्वताकडे निघाले।
Verse 19
विष्णोः पदं प्रेक्षमाणा विपाशांचापि शाल्मलीम्।नदीर्वापी स्तटाकानि पल्वलानि सरांसि च।।2.68.19।।पश्यन्तो विविधांश्चापि सिंहाव्याघ्रमृग द्विपान्।ययुः पथाऽतिमहता शासनं भर्तुरीप्सवः।।2.68.20।।
ते विष्णूची पावले पाहात, विपाशा व शाल्मली नद्या तसेच नद्या, बावड्या, तळी, डबकी व सरोवरे पाहात—आणि विविध सिंह, वाघ, हरिण व हत्ती न्याहाळीत—स्वामीची आज्ञा पूर्ण करण्याच्या इच्छेने अतिदीर्घ मार्गाने पुढे गेले।
Verse 20
विष्णोः पदं प्रेक्षमाणा विपाशांचापि शाल्मलीम्।नदीर्वापी स्तटाकानि पल्वलानि सरांसि च।।2.68.19।।पश्यन्तो विविधांश्चापि सिंहाव्याघ्रमृग द्विपान्।ययुः पथाऽतिमहता शासनं भर्तुरीप्सवः।।2.68.20।।
ते विष्णूची पावले पाहात, विपाशा व शाल्मली नद्या तसेच नद्या, बावड्या, तळी, डबकी व सरोवरे पाहात—आणि विविध सिंह, वाघ, हरिण व हत्ती न्याहाळीत—स्वामीची आज्ञा पूर्ण करण्याच्या इच्छेने अतिदीर्घ मार्गाने पुढे गेले।
Verse 21
ते श्रान्तवाहना दूता विकृष्णेन पथा ततः।गिरिव्रजं पुरवरं शीघ्रमासेदुरञ्जसा।।2.68.21।।
त्यानंतर त्या लांब व कष्टदायक मार्गाने त्यांची वाहने थकली; तरीही ते दूत सरळ मार्गाने लवकरच नगरश्रेष्ठ गिरिव्रजास पोहोचले।
Verse 22
भर्तुः प्रियार्थं कुलरक्षणार्थं भर्तुश्च वंशस्य परिग्रहार्थम्।अहेडमाना स्त्वरया स्म दूता रात्र्यान्तु ते तत्पुरमेव याताः।।2.68.22।।
स्वामीचे प्रिय साधणे, कुलाचे रक्षण करणे आणि राजवंशाची मर्यादा व सातत्य टिकवणे यासाठी ते दूत निष्काळजीपणा न करता त्वरेने निघाले व रात्रीच त्या नगरात पोहोचले।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Vasiṣṭha’s decision to recall Bharata urgently while instructing the envoys to withhold traumatic truths (Rāma’s exile and Daśaratha’s death), balancing compassion, political stability, and dynastic continuity.
The sarga frames governance as disciplined execution: dharma is upheld not only by ideals but by timely action, proper delegation, and prudent speech that prevents harm while enabling rightful responsibility.
Key landmarks include Gaṅgā at Hastināpura; regions Kuru-jāṅgala and Pāñcāla; rivers Mālinī, Śaradandā, Ikṣumatī, Vipāśā, Śālmalī; Sudāmā mountain with Viṣṇu’s footprints; and the destination cities Rājagṛha/Girivraja in Kekaya.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.