Sarga 118
अनसूयोपदेशः तथा सीताया स्वयंवरकथा (Anasuya’s Counsel and Sita’s Swayamvara Narrative)
अयोध्याकाण्ड
अरण्याश्रमात अतिथिसत्कार व पूजेच्या वातावरणात अनसूया देवी वैदेही सीतेला धर्मोपदेश करतात. सीता नम्रतेने उत्तर देते—पती हा स्त्रीचा गुरु असून पतिशुश्रूषा हे स्त्रियांचे प्रधान तप आहे. सावित्रीच्या पतिव्रतामुळे स्वर्गीय गौरव आणि रोहिणीचा चंद्राशी अवियोग—अशा दृष्टांतांनी दृढ दाम्पत्यव्रताचे महत्त्व स्पष्ट होते. अनसूया प्रसन्न होऊन सीतेला दिव्य अलंकार देतात—माळ, वस्त्रे, भूषणे, सुगंधी अनुलेपन व श्रेष्ठ लेप—जे कधी म्लान होत नाहीत, सदैव नवे व सर्वकाळ योग्य राहतात. सीतेच्या अलंकाराला त्या श्रीलक्ष्मीने विष्णूची शोभा वाढवावी तसे मानून दाम्पत्यसौहार्द पावन ठरवतात. यानंतर अनसूया सीतेच्या जन्म-विवाहाचा वृत्तांत विचारतात. सीता सांगते—जनकाने यज्ञभूमीवर नांगर चालविताना ती पृथ्वीपासून अयोनिजा प्रकट झाली; राणीने तिला स्वीकारून वाढविले. योग्य वर मिळविण्याची चिंता असल्याने जनकाने वरुणाचे जड दिव्य धनुष्य केंद्रस्थानी ठेवून स्वयंवर रचला; अनेक राजे ते उचलूही शकले नाहीत. पुढे विश्वामित्रासह राम व लक्ष्मण आले; रामाने क्षणात धनुष्याला प्रत्यंचा चढवून ते मोडले. सत्यप्रतिज्ञ जनकाने सीता रामाला देण्याचा निश्चय केला; परंतु रामाने दशरथाची संमती येईपर्यंत थांबणे उचित मानले. पित्याच्या अनुमतीने विधिपूर्वक विवाह पूर्ण झाला आणि सीतेने रामावरील आपली धर्ममय पतिव्रता भक्ती व्यक्त केली.
Shlokas
Verse 1
सात्वेवमुक्ता वैदेही अनसूयाऽनसूयया। प्रतिपूज्य वचो मन्दं प्रवक्तुमुपचक्रमे।।2.118.1।।
अनसूयेने असे म्हटल्यावर, वैदेही—जी अनसूया, म्हणजे द्वेषरहित—तिच्या वचनांचा प्रतिपूज्य सन्मान करून, मंद स्वरात बोलू लागली.
Verse 2
नैतदाश्चर्यमार्याया यन्मां त्वमभिभाषसे। विदितन्तु ममाप्येतद्यथा नार्याः पतिर्गुरुः।।2.118.2।।
हे आर्ये! तू मला असे सांगतेस यात आश्चर्य नाही. मलाही हे ज्ञात आहे की स्त्रीसाठी पती हा गुरुसमान पूज्य असतो.
Verse 3
यद्यप्येष भवेद्भर्ता ममाऽर्ये वृत्तवर्जितः।अद्वैधमुपचर्तव्यस्तथाप्येष मया भवेत्।।2.118.3।।
हे आर्ये, माझा पती सदाचाररहित असला तरीही, मला कोणतीही दुविधा न ठेवता त्याची सेवा-परिचर्या करणेच योग्य आहे.
Verse 4
किं पुनर्यो गुणश्लाघ्य स्सानुक्रोशो जितेन्द्रियः।स्थिरानुरागो धर्मात्मा मातृवत्पितृवत्प्रियः।।2.118.4।।
मग तर काय सांगावे, जर पती गुणांनी प्रशंसनीय असेल—करुणावान, जितेन्द्रिय, प्रेमात स्थिर, धर्मात्मा, आणि मातेसारखा-पित्याप्रमाणे प्रिय।
Verse 5
यां वृत्तिं वर्तते रामः कौसल्यायां महाबलः।तामेव नृपनारीणामन्यासामपि वर्तते।।2.118.5।।
महाबली श्रीराम कौसल्यामातेप्रमाणेच राजाच्या इतर राण्यांशीही तसाच व्यवहार करतात।
Verse 6
सकृद्दृष्टास्वपि स्त्रिषु नृपेण नृपवत्सलः।मातृवद्वर्तते वीरो मानमुत्सृज्य धर्मवित्।।2.118.6।।
राजाने ज्या स्त्रियांकडे एकदाच दृष्टी टाकली असेल, त्यांच्याशीही राजवत्सल, धर्मज्ञ वीर श्रीराम मान टाकून मातेसारखा व्यवहार करतात।
Verse 7
आगच्छन्त्याश्च विजनं वनमेवं भयावहम्।समाहितं मे श्वश्र्वा च हृदये तद्धृतं महत्।।2.118.7।।
या निर्जन व भयावह वनात जाण्यास निघालो तेव्हा सासूबाईंनी दिलेला महान उपदेश मी मन एकाग्र करून अंतःकरणात ठेवला आणि तो हृदयात दृढपणे धारण केला।
Verse 8
पाणिप्रदानकाले च यत्पुरात्वग्नि सन्निधौ।अनुशिष्टा जनन्याऽस्मि वाक्यं तदपि मे धृतम्।।2.118.8।।
विवाहकाळी पाणिप्रदानाच्या वेळी, पवित्र अग्नीच्या सान्निध्यात, माझ्या जननीने पूर्वी जे उपदेशिले—ते वचनही मी दृढपणे अंतरी धारण केले आहे।
Verse 9
नवीकृतं तु तत्सर्वं वाक्यैस्ते धर्मचारिणि।पतिशुश्रूषणान्नार्यास्तपो नान्यद्विधीयते।।2.118.9।।
हे धर्मचारिणी, तुझ्या वचनांनी ती सर्व शिकवण माझ्यासाठी नव्याने जागी झाली; कारण स्त्रीसाठी पतीची सेवा यापलीकडे दुसरे तप विधान केलेले नाही।
Verse 10
सावित्री पतिशुश्रूषां कृत्वा स्वर्गे महीयते।तथावृत्तिश्च याता त्वं पतिशुश्रूषया दिवम्।।2.118.10।।
सावित्रीने पतिशुश्रूषा करून स्वर्गात मान मिळविला; त्याचप्रमाणे तूही पतिशुश्रूषेने दिव्यलोकास प्राप्त होशील.
Verse 11
वरिष्ठा सर्वनारीणामेषा च दिवि देवता।रोहिणी न विनाचन्द्रं मुहूर्तमपि दृश्यते।।2.118.11।।
रोहिणी सर्व स्त्रियांमध्ये श्रेष्ठ असून स्वर्गात देवतेसमान मान्य आहे; चंद्राविना ती आकाशात क्षणभरही दिसत नाही.
Verse 12
एवंविधाश्च प्रवराः स्त्रियो भर्तृदृढव्रताः।देवलोके महीयन्ते पुण्येन स्वेन कर्मणा।।2.118.12।।
अशा प्रकारच्या उत्तम स्त्रिया—ज्या पतीविषयी दृढव्रता असतात—आपल्या पुण्यकर्मामुळे देवलोकात गौरविल्या जातात.
Verse 13
ततोऽनसूया संहृष्टा श्रुत्वोक्तं सीतया वचः।शिरस्याघ्राय चोवाच मैथिलीं हर्षयन्त्युत।।2.118.13।।
तेव्हा सीतेचे वचन ऐकून अनसूया अत्यंत हर्षित झाली. तिने तिच्या मस्तकाचा चुंबन घेतला आणि मैथिलीला आनंद देण्यासाठी असे वचन बोलली.
Verse 14
नियमैर्विविधैराप्तं तपो हि महदस्ति मे।तत्संश्रित्य बलं सीते छन्दये त्वां शुचिव्रते।।2.118.14।।
हे सीते, शुचिव्रते! विविध नियमांनी प्राप्त झालेले माझे महान तपोबल आहे. त्या बळाचा आधार घेऊन मी तुझी इच्छा पूर्ण करीन, तुला संतोष देण्यासाठी.
Verse 15
उपपन्नं मनोज्ञं च वचनं तव मैथिलि।प्रीता चास्म्युचितं किं ते करवाणि ब्रवीहि मे।।2.118.15।।
हे मैथिली! तुझे वचन योग्यही आहेत आणि मनोहरही. मी प्रसन्न आहे—सांग, तुझ्यासाठी मला काय करणे उचित आहे?
Verse 16
तस्यास्तद् वचनं श्रूत्वा विस्मिता मन्दविस्मया। कृतमित्यब्रवीत् सीता तपोबलसमन्विताम्।।2.118.16।।
तिचे वचन ऐकून सीता आश्चर्याने मंद हसत विस्मित झाली आणि तपोबलसम्पन्न अनसूयेला म्हणाली—“हे तर आधीच झाले आहे.”
Verse 17
सा त्वेवमुक्ता धर्मज्ञा तया प्रीततराऽभवत्।सफलं च प्रहर्षं ते हन्त सीते करोम्यहम्।।2.118.17।।
असे ऐकून धर्मज्ञ अनसूया सीतेवर अधिकच प्रसन्न झाली आणि म्हणाली—“हं सीते, तुझ्याविषयीचा माझा हा हर्ष मी नक्कीच सफल करीन.”
Verse 18
इदं दिव्यं वरं माल्यं वस्त्रमाभरणानि च।अङ्गरागं च वैदेहि महार्हं चानुलेपनम्।।2.118.18।।मया दत्तमिदं सीते तव गात्राणि शोभयेत्।अनुरूपमसंक्लिष्टं नित्यमेव भविष्यति।।2.118.19।।
हे वैदेही! ही दिव्य व श्रेष्ठ माळ, वस्त्रे व आभूषणे, तसेच सुगंधी अंगराग आणि अतिमूल्य अनुलेपन स्वीकार. हे सीते! माझ्या हातून दिलेले हे तुझ्या अंगांना शोभा आणील; ते सदैव अनुरूप, निर्मळ व नित्य-नवीन राहील.
Verse 19
इदं दिव्यं वरं माल्यं वस्त्रमाभरणानि च।अङ्गरागं च वैदेहि महार्हं चानुलेपनम्।।2.118.18।।मया दत्तमिदं सीते तव गात्राणि शोभयेत्।अनुरूपमसंक्लिष्टं नित्यमेव भविष्यति।।2.118.19।।
हे वैदेही! ही दिव्य व श्रेष्ठ माळ, वस्त्रे व आभूषणे, तसेच सुगंधी अंगराग आणि अतिमूल्य अनुलेपन स्वीकार. हे सीते! माझ्या हातून दिलेले हे तुझ्या अंगांना शोभा आणील; ते सदैव अनुरूप, निर्मळ व नित्य-नवीन राहील.
Verse 20
अङ्गरागेण दिव्येन लिप्ताङ्गी जनकात्मजे।शोभयिष्यसि भर्तारं यथा श्रीर्विष्णुमव्ययम्।।2.118.20।।
हे जनकात्मजे! या दिव्य अंगरागाने लिप्त होऊन तू आपल्या पतीची शोभा अशी वाढवशील, जशी श्री (लक्ष्मी) अव्यय विष्णूला अलंकृत करते.
Verse 21
सा वस्त्रमङ्गरागं च भूषणानि स्रजस्तथा।मैथिली प्रतिजग्राह प्रीतिदानमनुत्तमम्।।2.118.21।।
मैथिलीने प्रेमदानाचे ते अनुपम उपहार—वस्त्रे, अंगराग, आभूषणे आणि माळा—स्वीकारले.
Verse 22
प्रतिगृह्य च तत्सीता प्रीतिदानं यशस्विनी।श्लिष्टाञ्जलिपुटा तत्र समुपास्त तपोधनाम्।।2.118.22।।
यशस्विनी सीतेने ते प्रीतिदान स्वीकारले; मग अंजली बांधून ती तपोधन साध्वीच्या सान्निध्यात जाऊन बसली.
Verse 23
तथा सीतामुपासीनामनसूया दृढव्रता।वचनं प्रष्टुमारेभे काञ्चित्प्रियकथामनु।।2.118.23।।
अशा रीतीने बसलेल्या सीतेला पाहून दृढव्रता अनसूया, एखादी प्रिय कथा ऐकण्याच्या इच्छेने, तिच्याकडे प्रश्न विचारू लागली।
Verse 24
स्वयं वरे किल प्राप्ता त्वमनेन यशस्विना।राघवेणेति मे सिते कथा श्रुतिमुपागता।।2.118.24।।
हे सीते! मी ऐकले आहे की स्वयंवरात तू या यशस्वी राघवाने (रामाने) प्राप्त केलीस—अशी कथा माझ्या कानांवर आली आहे।
Verse 25
तां कथां श्रोतुमिच्छामि विस्तरेण च मैथिलि।यथाऽनुभूतं कार्त्स्न्येन तन्मे त्वं वक्तुमर्हसि।।2.118.25।।
हे मैथिली! ती कथा मला सविस्तर ऐकायची आहे; तू जशी अनुभवल्यास तशीच ती सर्वस्वी मला सांगणे तुला उचित आहे।
Verse 26
एवमुक्ता तु सा सीता तां ततो धर्मचारिणीम्।श्रूयतामिति चोक्त्वा वै कथयामास तां कथाम्।।2.118.26।।
असे म्हटल्यावर धर्माचरण करणारी सीता त्या साध्वीला म्हणाली—“ऐका”—आणि मग ती कथा सांगू लागली।
Verse 27
मिथिलाधिपतिर्वीरो जनको नाम धर्मवित्।क्षत्रधर्मे ह्यभिरतो न्यायतश्शास्ति मेदिनीम्।।2.118.27।।
मिथिलेत जनक नावाचे वीर राजा होते, धर्मज्ञ होते; क्षत्रधर्मात रत राहून ते न्यायाने पृथ्वीचे शासन करीत.
Verse 28
तस्य लाङ्गलहस्तन्य कर्षतः क्षेत्रमण्डलम्।अहं किलोत्थिता भित्वा जगतीं नृपतेस्सुता।।2.118.28।।
त्यांच्या हातात नांगर होता आणि ते यज्ञभूमी नांगरत होते; तेव्हा मी पृथ्वी फोडून प्रकट झाले आणि राजाची कन्या ठरले.
Verse 29
स मां दृष्ट्वा नरपतिर्मुष्टिविक्षेपतत्परः।पांसुकुण्ठितसर्वाङ्गीं जनको विस्मितोऽभवत्।।2.118.29।।
मुठीभर (बी) उधळण्यास तत्पर असलेल्या राजा जनकांनी मला पाहिले; माझे सर्व अंग धुळीने माखलेले होते, आणि ते विस्मयचकित झाले.
Verse 30
अनपत्येन च स्नेहादङ्कमारोप्य च स्वयम्।ममेयं तनयेत्युक्त्वा स्नेहो मयि निपातितः।।2.118.30।।
अपत्य नसल्यामुळे स्नेहाने त्यांनी स्वतः मला मांडीवर उचलून घेतले आणि ‘ही माझी कन्या’ असे म्हणत माझ्यावर आपला प्रेमवर्षाव केला.
Verse 31
अन्तरिक्षे च वागुक्ताऽप्रतिमाऽमानुषी किल।एवमेतन्नरपते धर्मेण तनया तव।।2.118.31।।
तेव्हा आकाशातून वाणी झाली—‘ही अनुपमा आहे, मानवी नाही. हे नरपते, धर्माने ही तुझी कन्याच आहे.’
Verse 32
ततः प्रहृष्टो धर्मात्मा पिता मे मिथिलाधिपः।अवाप्तो विपुलां बुद्धिं मामवाप्य नराधिपः।।2.118.32।।
त्यानंतर माझे धर्मात्मा पिता, मिथिलेचे अधिपती, अत्यंत हर्षित झाले। मला प्राप्त करून त्या नराधिपाने विशाल व उदात्त बुद्धिनिश्चय प्राप्त केला।
Verse 33
दत्ता चास्मीष्टवद्देव्यै ज्येष्ठायै पुण्यकर्मणा।तया सम्भाविता चास्मि स्निग्धया मातृसौहृदात्।।2.118.33।।
त्या पुण्यकर्मा राजाने मला अतिशय प्रिय दानासारखे ज्येष्ठा देवी—मुख्य राणी—हिच्या स्वाधीन केले. तिने स्नेहाने, मातृसौहार्द्याने, माझे लालनपालन केले।
Verse 34
पतिसंयोगसुलभं वयो दृष्ट्वा तु मे पिता।चिन्तामभ्यगमद्धीनो वित्तनाशादिवाधनः।।2.118.34।।
परंतु मी विवाहयोग्य वयास आले आहे असे पाहून माझे पिता दीन होऊन चिंतेत पडले—जसे धन नष्ट झाल्यावर निर्धन मनुष्य व्याकुळ होतो.
Verse 35
सदृशाच्चापकृष्टाच्च लोके कन्यापिता जनात्।प्रधर्षणामवाप्नोति शक्रेणापि समो भुवि।।2.118.35।।
कारण या लोकी कन्येचा पिता, समकक्ष किंवा कनिष्ठ लोकांकडूनही अपमानास पात्र होतो—जरी तो पृथ्वीवर इंद्रासमान महान असला तरी.
Verse 36
तां धर्षणामदूरस्थां दृष्ट्वा चात्मनि पार्थिवः।चिन्तार्णवगतः पारं नाससादाप्लवो यथा।।2.118.36।।
तो अपमान आपल्यासाठी जवळच आहे असे पाहून तो राजा चिंतेच्या समुद्रात बुडून गेला—जसा तरंगण्याचे साधन नसलेला मनुष्य दूर किनारा गाठू शकत नाही.
Verse 37
अयोनिजां हि मां ज्ञात्वा नाध्यगच्छद्विचिन्तयन्।सदृशं चानुरूपं च महीपालः पतिं मम।।2.118.37।।
मला अयोनिजा असे जाणून पृथ्वीपती राजाने फार विचार केला; तरीही माझ्यासाठी समसमान व सर्वथा अनुरूप असा पती त्यांना मिळाला नाही।
Verse 38
तस्य बुद्धिरियं जाता चिन्तयानस्य सन्ततम्।स्वयंवरं तनूजायाः करिष्यामीति धीमतः।।2.118.38।।
सतत विचार करत असलेल्या त्या धिमान राजाच्या मनात हा निश्चय झाला—“मी माझ्या कन्येचा स्वयंवर करीन।”
Verse 39
महायज्ञे तदा तस्य वरुणेन महात्मना।दत्तं धनुर्वरं प्रीत्या तूणी चाक्षयसायकौ।।2.118.39।।
तेव्हा त्याच्या महायज्ञात महात्मा वरुणाने प्रीत्यर्थ त्याला श्रेष्ठ धनुष्य, तूणी आणि दोन अक्षय बाण प्रदान केले।
Verse 40
असञ्चाल्यं मनुष्यैश्च यत्नेनापि च गौरवात्।तन्न शक्ता नमयितुं स्वप्नेष्वपि नराधिपाः।।2.118.40।।
ते धनुष्य इतके जड होते की मनुष्यांनी कितीही प्रयत्न केला तरी ते हलवू शकत नव्हते; आणि राजे तर ते वाकविण्यास स्वप्नातही समर्थ नव्हते।
Verse 41
तद्धनुः प्राप्य मे पित्रा व्याहृतं सत्यवादिना।समवाये नरेन्द्राणां पूर्वमामन्त्र्य पार्थिवान्।।2.118.41।।
ते धनुष्य प्राप्त करून सत्यवचन पाळणाऱ्या माझ्या पित्याने प्रथम राजांना सभेत बोलाविले आणि तेथे आपला निश्चय जाहीर केला।
Verse 42
इदं च धनुरुद्यम्य सज्यं यः कुरुते नरः।तस्य मे दुहिता भार्या भविष्यति न संशयः।।2.118.42।।
जो पुरुष हे धनुष्य उचलून त्यास प्रत्यंचा चढवील, त्याचीच माझी कन्या पत्नी होईल—यात संशय नाही।
Verse 43
तच्च दृष्ट्वा धनुश्श्रेष्ठं गौरवाद्गिरिसन्निभम्। अभिवाद्य नृपा जग्मुरशक्तास्तस्य तोलने।।2.118.43।।
पर्वतासारखे जड ते श्रेष्ठ धनुष्य पाहून, ते उचलण्यास असमर्थ राजे नमस्कार करून निघून गेले।
Verse 44
सुदीर्घस्य तु कालस्य राघवोऽयं महाद्युतिः।विश्वामित्रेण सहितो यज्ञं द्रष्टुं समागतः।।2.118.44।।लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा राम स्सत्यपराक्रमः।
दीर्घ काळानंतर हा महातेजस्वी राघव—सत्यपराक्रमी राम—भाऊ लक्ष्मणासह आणि विश्वामित्रांसोबत यज्ञ पाहण्यासाठी आला।
Verse 45
विश्वामित्रस्तु धर्मात्मा मम पित्रा सुपूजितः।।2.118.45।।प्रोवाच पितरं तत्र भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।
तेथे धर्मात्मा विश्वामित्र, ज्यांचा माझ्या पित्याने यथोचित सन्मान केला होता, त्यांनी राम-लक्ष्मण या दोन्ही भावांबद्दल पित्याशी बोलले।
Verse 46
सुतौ दशरथस्येमौ धनुर्दर्शकाङ्क्षिणौ।धनुर्दर्शय रामाय राजपुत्राय दैविकम्।।2.118.46।।
हे दोघे दशरथाचे पुत्र धनुष्यदर्शनास उत्सुक आहेत। हे विप्र, राजपुत्र श्रीरामाला ते दैवी धनुष्य दाखवा।
Verse 47
इत्युक्तस्तेन विप्रेण तद्धनुस्समुपानयत्।।2.118.47।।निमेषान्तरमात्रेण तदाऽनम्य महाबलः।ज्यां समारोप्य झडिति पूरयामास वीर्यवान्।।2.118.48।।
त्या विप्राच्या वचनाने माझ्या पित्याने ते धनुष्य आणले। मग महाबली, वीर्यवान श्रीरामाने निमेषातच ते वाकवून झटपट प्रत्यंचा चढविली आणि ते ओढून भरले।
Verse 48
इत्युक्तस्तेन विप्रेण तद्धनुस्समुपानयत्।।2.118.47।।निमेषान्तरमात्रेण तदाऽनम्य महाबलः।ज्यां समारोप्य झडिति पूरयामास वीर्यवान्।।2.118.48।।
त्या विप्राच्या वचनाने माझ्या पित्याने ते धनुष्य आणले। मग महाबली, वीर्यवान श्रीरामाने निमेषातच ते वाकवून झटपट प्रत्यंचा चढविली आणि ते ओढून भरले।
Verse 49
तेन पूरयता वेगान्मध्ये भग्नं द्विधा धनुः।तस्य शब्दो भवद्भीमः पतितस्याशनेरिव।।2.118.49।।
त्याने वेगाने ओढताच धनुष्य मधोमध तुटून दोन तुकडे झाले। पडणाऱ्या वज्रासारखा त्याचा शब्द अत्यंत भयानक झाला।
Verse 50
ततोऽहं तत्र रामाय पित्रा सत्याभिसन्धिना।निश्चिता दातुमुद्यम्य जलभाजनमुत्तमम्।।2.118.50।।
मग तेथे सत्यनिष्ठ माझ्या पित्याने मला रामाला देण्याचा निश्चय करून उत्तम जलपात्र उचलले आणि विधी आरंभिला।
Verse 51
दीयमानां न तु तदा प्रतिजग्राह राघवः।अविज्ञाय पितुश्छन्दमयोध्याऽधिपतेः प्रभोः।।2.118.51।।
त्या वेळी मला अर्पण केले जात असतानाही राघवाने मला स्वीकारले नाही; कारण अयोध्याधिपती त्या प्रभू पित्याचा अभिप्राय त्याला तेव्हा माहीत नव्हता।
Verse 52
तत श्श्वशुरमामन्त्र्य वृद्धं दशरथं नृपम्।मम पित्रा त्वहं दत्ता रामाय विदितात्मने।।2.118.52।।
त्यानंतर माझ्या पित्याने वृद्ध नृप दशरथ—माझ्या श्वशुरांना—आमंत्रित करून, विदितात्मा श्रीरामांना मला अर्पण केले।
Verse 53
मम चैवानुजा साध्वी ऊर्मिला प्रियदर्शना।भार्यार्थे लक्ष्मणस्यापि दत्ता पित्रा मम स्वयम्।।2.118.53।।
आणि माझी धाकटी बहीण, साध्वी व प्रियदर्शना ऊर्मिला हिलाही माझ्या पित्याने स्वतः लक्ष्मणासाठी पत्नी म्हणून दिले।
Verse 54
एवं दत्ताऽस्मि रामाय तदा तस्मिन्स्वयंवरे।अनुरक्ताऽस्मि धर्मेण पतिं वीर्यवतां वरम्।।2.118.54।।
अशा रीतीने त्या स्वयंवरात मी श्रीरामांना दिली गेले; आणि धर्मानुसार वीरांतील श्रेष्ठ अशा पतीवर मी अनुरक्त आहे।
Frequently Asked Questions
The sarga formalizes a dharma-framework for household life: Sītā articulates unwavering obedience and service to her husband as a normative vow—even hypothetically if the husband lacks good conduct—while also demonstrating restraint and propriety in accepting gifts and narrating her past within a righteous setting.
Patiśuśrūṣā is presented as a central tapas for women in the text’s ethical register, supported by exempla (Sāvitrī, Rohiṇī). The narrative also teaches that legitimacy in marriage and kingship ethics depends on truth-bound procedure and consent (Rāma waits for Daśaratha’s approval).
Cultural institutions include the svayaṃvara and sacrificial ground (the ploughed ritual plot where Sītā emerges). Geographical anchors include Mithilā (Janaka’s realm) and Ayodhyā (Daśaratha’s kingship), with the forest āśrama serving as the dialogic setting for instruction.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.