Sarga 4

Verse 1

गतेष्वथ नृपो भूयः पौरेषु सह मन्त्रिभिः।मन्त्रयित्वा ततश्चक्रे निश्चयज्ञस्सनिश्चयम्।।2.4.1।।श्व एव पुष्यो भविताश्वोऽभिषेच्यस्तु मे सुतः।रामो राजीवताम्राक्षो यौवराज्य इति प्रभुः।।2.4.2।।

नागरिक निघून गेल्यावर राजा मंत्र्यांसह पुन्हा विचारविनिमय करून दृढ निश्चय केला—“उद्या पुष्य नक्षत्र आहे; उद्या कमलासारख्या अरुण नेत्रांचा माझा पुत्र प्रभु राम याचा युवराज्याभिषेक होईल।”

Verse 2

गतेष्वथ नृपो भूयः पौरेषु सह मन्त्रिभिः।मन्त्रयित्वा ततश्चक्रे निश्चयज्ञस्सनिश्चयम्।।2.4.1।।श्व एव पुष्यो भविताश्वोऽभिषेच्यस्तु मे सुतः।रामो राजीवताम्राक्षो यौवराज्य इति प्रभुः।।2.4.2।।

राजा म्हणाला—“उद्या पुष्य नक्षत्र असताना माझा पुत्र, कमलासारख्या तांबूस नेत्रांचा राम, युवराज्याकरिता अभिषिक्त होईल।”

Verse 3

अथाऽन्तर्गृहमाविश्य राजा दशरथस्तदा।सूतमामन्त्रयामास रामं पुनरिहानय।।2.4.3।।

मग राजा दशरथ अंतःगृहात प्रवेश करून सूताला बोलावू लागला आणि म्हणाला—‘रामाला पुन्हा इथे आण.’॥

Verse 4

प्रतिगृह्य स तद्वाक्यं सूतः पुनरुपाययौ।रामस्य भवनं शीघ्रं राममानयितुं पुनः।।2.4.4।।

तो वचन स्वीकारून सूत पुन्हा परत निघाला; रामाला पुन्हा आणण्यासाठी तो त्वरेने रामाच्या भवनास पोहोचला.

Verse 5

द्वार्स्थैरावेदितं तस्य रामायाऽऽगमनं पुनः।श्रुत्वैव चापि रामस्तं प्राप्तं शङ्कान्वितोऽभवत्।।2.4.5।।

द्वारपालांनी रामांना कळविले की तो (सुमंत्र) पुन्हा आला आहे. तो परत आला हे ऐकताच रामांच्या मनात शंका व काळजी उत्पन्न झाली.

Verse 6

प्रवेश्य चैनं त्वरितं रामो वचनमब्रवीत्।यदागमनकृत्यं ते भूयस्तद्ब्रूह्यशेषतः।।2.4.6।।

रामांनी त्याला त्वरेने आत बोलावून म्हटले—“तू इतक्या लवकर पुन्हा का आलास? तुझे आगमनकार्य काय आहे ते सर्व सांग.”

Verse 7

तमुवाच तत स्सूतो राजा त्वां द्रष्टुमिच्छति।श्रुत्वा प्रमाणमत्र त्वं गमनायेतराय वा।।2.4.7।।

तेव्हा सारथी म्हणाला—“राजा तुम्हाला भेटू इच्छितात. हे ऐकून येथे निर्णयाचा अधिकार तुमचाच आहे—जायचे की न जायचे.”

Verse 8

इति सूतवच श्श्रुत्वा रामोऽथ त्वरयाऽन्वितः।प्रययौ राजभवनं पुनर्द्रष्टुं नरेश्वरम्।।2.4.8।।

सारथ्याचे वचन ऐकून राम त्वरित झाला; नरेश्वराचे पुनः दर्शन घ्यावे म्हणून तो राजभवनाकडे निघाला।

Verse 9

तं श्रुत्वा समनुप्राप्तं रामं दशरथो नृपः।प्रवेशयामास गृहं विवक्षुः प्रियमुत्तमम्।।2.4.9।।

राम आल्याचे ऐकून राजा दशरथाने अत्यंत प्रिय व उत्तम गोष्ट सांगण्याच्या इच्छेने त्याला अंतःपुरात प्रवेश करविला।

Verse 10

प्रविशन्नेव च श्रीमान्राघवो भवनं पितुः।ददर्श पितरं दूरात्प्रणिपत्य कृताञ्जलिः।।2.4.10।।

श्रीमान राघव पित्याच्या भवनात प्रवेश करताच दूरून पित्याला पाहून, हात जोडून साष्टांग प्रणाम करून नतमस्तक झाला।

Verse 11

प्रणमन्तं समुत्थाप्य तं परिष्वज्य भूमिपः।प्रदिश्य चास्मै रुचिरमासनं पुनरब्रवीत्।।2.4.11।।

प्रणाम करणाऱ्या रामाला राजाने उचलून घेतले, आलिंगन दिले, त्याला रम्य आसन दिले आणि मग पुन्हा बोलला।

Verse 12

राम वृद्धोऽस्मि दीर्घायुर्भुक्ता भोगा मयेप्सिताः।अन्नवद्भिः क्रतुशतै स्तथेष्टं भूरिदक्षिणैः।।2.4.12।।

“राम, मी दीर्घायुष्य लाभून आता वृद्ध झालो आहे. मला हवे ते भोग मी भोगले आहेत, आणि अन्नसमृद्ध व बहुदक्षिणायुक्त शेकडो यज्ञ मी यथेष्ट केले आहेत।”

Verse 13

जातमिष्टमपत्यं मे त्वमद्यानुपमं भुवि।दत्तमिष्टमधीतं च मया पुरुषसत्तम।।2.4.13।।

“पुरुषोत्तम, आज तुझ्यामध्ये मला पृथ्वीवर अनुपम अशी प्रिय संतती प्राप्त झाली आहे. मी यज्ञ केले, दान दिले आणि विधिपूर्वक शास्त्राध्ययनही केले आहे।”

Verse 14

अनुभूतानि चेष्टानि मया वीर सुखान्यपि।देवर्षिपितृविप्राणामनृणोऽस्मि तथाऽत्मनः।।2.4.14।।

हे वीर, मी ज्या सुखांची इच्छा केली होती ती सर्व सुखे मी अनुभवली आहेत. देव, देवर्षी, पितर आणि ब्राह्मण यांच्याप्रती तसेच स्वतःच्या आत्म्याप्रतीही आता मी ऋणमुक्त आहे.

Verse 15

न किञ्चिन्मम कर्तव्यं तवान्यत्राभिषेचनात्।अतो यत्त्वामहं ब्रूयां तन्मे त्वं कर्तुमर्हसि।।2.4.15।।

तुझ्या अभिषेकाव्यतिरिक्त माझे दुसरे कोणतेही कर्तव्य नाही. म्हणून मी तुला जे सांगीन, ते माझ्यासाठी तू अवश्य करणे योग्य आहेस.

Verse 16

अद्य प्रकृतयस्सर्वास्त्वामिच्छन्ति नराधिपम्।अतस्त्वां युवराजानमभिषेक्ष्यामि पुत्रक।।2.4.16।।

आज सर्व प्रजा तुलाच नराधिप म्हणून इच्छिते. म्हणून, प्रिय पुत्रा, मी तुला युवराज म्हणून अभिषेक करीन.

Verse 17

अपि चाद्याऽशुभान्राम स्वप्ने पश्यामि दारुणान्।सनिर्घाता दिवोल्का च पततीह महास्वना।।2.4.17।।

आणखी हे राम, आजकाल मी स्वप्नात भयंकर अशुभ चिन्हे पाहतो; दिवसा देखील गर्जनेसह मोठा नाद करीत उल्का येथे पडते.

Verse 18

अवष्टब्धं च मे राम नक्षत्रं दारुणैर्ग्रहैः।आवेदयन्ति दैवज्ञाः सूर्याङ्गारकराहुभिः।।2.4.18।।

हे राम, दैवज्ञ सांगतात की माझे जन्मनक्षत्र भयंकर ग्रहांनी ग्रस्त झाले आहे—सूर्य, अंगारक (मंगळ) आणि राहू यांनी.

Verse 19

प्रायेण हि निमित्तानामीदृशानां समुद्भवे।राजा हि मृत्युमाप्नोति घोरां वाऽऽपदमृच्छति।।2.4.19।।

अशा प्रकारची निमित्ते उद्भवल्यास बहुधा राजा मृत्यूस प्राप्त होतो किंवा भयंकर आपत्तीत सापडतो।

Verse 20

तद्यावदेव मे चेतो न विमुह्यति राघव।तावदेवाभिषिञ्चस्व चला हि प्राणिनां मतिः।।2.4.20।।

म्हणून, हे राघव! माझे चित्त अजून भ्रमित झालेले नाही तोवरच तुझा अभिषेक त्वरित कर; कारण प्राण्यांची मती चंचल असते।

Verse 21

अद्य चन्द्रोऽभ्युपगतः पुष्यात्पूर्वं पुनर्वसू।श्वः पुष्ययोगं नियतं वक्ष्यन्ते दैवचिन्तकाः।।2.4.21।।

आज चंद्र पुनर्वसू नक्षत्रात प्रविष्ट झाला आहे, जे पुष्याच्या पूर्वी येते; आणि उद्या दैवचिंतक (ज्योतिषी) निश्चितच पुष्ययोग सांगतील।

Verse 22

ततः पुष्येऽभिषिञ्चस्व मनस्त्वरयतीव माम्। श्वस्त्वाऽहमभिषेक्ष्यामि यौवराज्ये परन्तप।।2.4.22।।

म्हणून पुष्य नक्षत्रातच तुझा अभिषेक होवो—माझे मन जणू मला घाई करीत आहे। हे परंतप, उद्या मी तुला युवराज्यपदी अभिषिक्त करीन।

Verse 23

तस्मात्त्वयाऽद्य प्रभृति निशेयं नियतात्मना।सह वध्वोपवस्तव्या दर्भप्रस्तरशायिना।।2.4.23।।

म्हणून आज रात्रीपासून संयमाने—पत्नीसमवेत—उपवास करावा आणि दर्भाच्या पसरलेल्या शय्येवर शयन करावे।

Verse 24

सुहृदश्चाप्रमत्तास्त्वां रक्षन्त्वद्य समन्ततः।भवन्ति बहु विघ्नानि कार्याण्येवंविधानि हि।।2.4.24।।

आजपासून तुझे सुहृदही सावध राहून सर्व बाजूंनी तुझे रक्षण करो; कारण अशा प्रकारच्या कार्यांत खरोखर अनेक विघ्ने येतात।

Verse 25

विप्रोषितश्च भरतो यावदेव पुरादितः।तावदेवाभिषेकस्ते प्राप्तकालो मतो मम।।2.4.25।।

भरत या नगरापासून बाहेर प्रवासात असेपर्यंतच—माझ्या मते—तुझा अभिषेक हा योग्य वेळी व उचित आहे।

Verse 26

कामं खलु सतां वृत्ते भ्राता ते भरतस्स्थितः।ज्येष्ठानुवर्ती धर्मात्मा सानुक्रोशो जितेन्द्रियः।।2.4.26।।

खरोखरच तुझा भाऊ भरत सज्जनांच्या आचारात स्थित आहे। तो ज्येष्ठाचे अनुसरण करणारा, धर्मात्मा, करुणावंत आणि जितेंद्रिय आहे॥

Verse 27

किन्तु चित्तं मनुष्याणामनित्यमिति मे मतिः।सतां च धर्मनित्यानां कृतशोभि च राघव।।2.4.27।।

परंतु, हे राघवा, माझे मत असे की मनुष्यांचे चित्त अनित्य असते—सज्जनांचेही, धर्मात नित्य राहणाऱ्यांचेही, आणि शोभायुक्त केलेल्यांचेही॥

Verse 28

इत्युक्त स्सोऽभ्यनुज्ञात श्श्वोभाविन्यभिषेचने।व्रजेति रामः पितरमभिवाद्याभ्ययाद्गृहम्।।2.4.28।।

अशा रीतीने उद्याच्या अभिषेकाविषयी सांगून दशरथांनी ‘जा’ असे म्हणत रामाला अनुमती दिली। रामाने पित्याला प्रणाम करून आपल्या गृहाकडे परत गेला॥

Verse 29

प्रविश्य चात्मनो वेश्मराज्ञोद्दिष्टेऽभिषेचने।तत्क्षणेन विनिर्गम्य मातुरन्तपुरं ययौ।।2.4.29।।

राजाने अभिषेक निश्चित केल्यावर राम आपल्या वेश्मात प्रवेशला; पण तत्क्षणी बाहेर पडून मातोश्रींच्या अंतःपुराकडे गेला॥

Verse 30

तत्र तां प्रवणामेव मातरं क्षौमवासिनीम्।वाग्यतां देवतागारे ददर्शाऽऽयाचतीं श्रियम्।।2.4.30।।

तेथे त्याने आपली माता पाहिली—सूक्ष्म क्षौमवस्त्र परिधान केलेली, विनयाने नतमस्तक; देवगृहात वाणी संयमून राजश्रीची प्रार्थना करणारी।

Verse 31

प्रागेव चागता तत्र सुमित्रा लक्ष्मण स्तथा।सीता चानायिता श्रुत्वा प्रियं रामाभिषेचनम्।।2.4.31।।

तेथे आधीच सुमित्रा आणि लक्ष्मण आले होते; आणि रामाच्या अभिषेकाची प्रिय वार्ता ऐकून सीतेलाही बोलावून आणले होते।

Verse 32

तस्मिन् काले हि कौशल्या तस्थावामीलितेक्षणा।सुमित्रयाऽन्वास्यमाना सीतया लक्ष्मणेन च।।2.4.32।।

त्या वेळी कौशल्या ध्यानस्थ होऊन अर्धनिमीलित नेत्रांनी उभी होती; सुमित्रा, सीता आणि लक्ष्मण तिच्या सेवेत उपस्थित होते।

Verse 33

श्रुत्वा पुष्येण पुत्रस्य यौवराज्याऽभिषेचनम्।प्राणायामेन पुरुषं ध्यायमाना जनार्दनम्।।2.4.33।।

पुष्य नक्षत्रावर पुत्राचा युवराज्याभिषेक होणार हे ऐकून, तिने प्राणायामाने पुरुषोत्तम जनार्दनाचे ध्यान केले।

Verse 34

तथा सनियमामेव सोऽभिगम्याभिवाद्य च।उवाच वचनं रामो हर्षयंस्तामनिन्दिताम्।।2.4.34।।

ती नियमपालनात मग्न असतानाच राम तिच्याजवळ गेला, वंदन करून असे शब्द बोलला की त्या अनिंद्य मातेला अधिक हर्ष झाला।

Verse 35

अम्ब पित्रा नियुक्तोऽस्मि प्रजापालनकर्मणि।भविता श्वोऽभिषेको मे यथा मे शासनं पितुः।।2.4.35।।

आई, पित्याने मला प्रजापालन व राज्यशासनाच्या कार्यासाठी नियुक्त केले आहे. पित्याच्या आज्ञेनुसार उद्या माझा अभिषेक होईल.

Verse 36

सीतयाप्युपवस्तव्या रजनीयं मया सह।एवमृत्विगुपाध्यायै स्सह मामुक्तवान्पिता।।2.4.36।।

आज रात्री माझ्याबरोबर सीतेलाही उपवास करावा लागेल; तसेच ऋत्विज व उपाध्यायांनाही. पित्याने मला असेच सांगितले आहे.

Verse 37

यानि यान्यत्र योग्यानि श्वोभाविन्यभिषेचने।तानि मे मङ्गलान्यद्य वैदेह्याश्चैव कारय।।2.4.37।।

उद्याच्या अभिषेकासाठी येथे जी जी योग्य मंगलकर्मे आहेत, ती सर्व आजच माझ्यासाठी आणि वैदेही (सीता) साठी करवून घे.

Verse 38

एतच्छ्रुत्वा तु कौशल्या चिरकालाभिकाङ्क्षितम्।हर्षबाष्पकलं वाक्यमिदं राममभाषत।।2.4.38।।

दीर्घकाळापासून अभिलषित ही वार्ता ऐकून कौशल्येने आनंदाश्रूंनी भरलेल्या वाणीने रामाला हे वचन सांगितले.

Verse 39

वत्स राम चिरं जीव हतास्ते परिपन्थिनः।ज्ञातीन्मे त्वं श्रिया युक्त स्सुमित्रायाश्च नन्दय।।2.4.39।।

वत्स रामा, चिरंजीव हो; तुझे अडविणारे शत्रू नष्ट होवोत। राजश्रीने युक्त होऊन माझ्या आप्तांना व सुमित्रेच्या आप्तांनाही आनंद दे॥

Verse 40

कल्याणे बत नक्षत्रे मयि जातोऽसि पुत्रक।येन त्वया दशरथो गुणैराराधितः पिता।।2.4.40।।

अहो पुत्रा, तू माझ्या पोटी शुभ नक्षत्री जन्मलास; आणि आपल्या गुणांनी तू पिता दशरथांना संतुष्ट केलेस॥

Verse 41

अमोघं बत मे क्षान्तं पुरुषे पुष्करेक्षणे। येयमिक्ष्वाकुराज्यश्रीः पुत्र त्वां संश्रयिष्यति।।2.4.41।।

अहो पुत्रा, कमलनेत्र पुरुषावरील माझी क्षमाशील भक्ती निष्फळ ठरली नाही; आता इक्ष्वाकुवंशाची राजश्री तुझ्या आश्रयास येईल॥

Verse 42

इत्येवमुक्तो मात्रेदं रामो भ्रातरमब्रवीत्।प्राञ्जलिं प्रह्वमासीनमभिवीक्ष्य स्मयन्निव।।2.4.42।।

मातेने असे म्हटल्यावर, हात जोडून नम्रपणे बसलेल्या भावाकडे पाहून, जणू मंद हास्य करीत, रामाने हे वचन उच्चारले॥

Verse 43

लक्ष्मणेमां मया सार्धं प्रशाधि त्वं वसुन्धराम्।द्वितीयं मेऽन्तरात्मानं त्वामियं श्रीरुपस्थिता।।2.4.43।।

लक्ष्मणा, माझ्यासह ही वसुंधरा तू प्रशासित कर. तू माझा दुसरा अंतरात्मा आहेस; म्हणून ही राजश्री तुझ्याही जवळ आली आहे॥

Verse 44

सौमित्रे भुङ्क्ष्व भोगांत्स्वमिष्टान्राज्यफलानि च।जीवितं च हि राज्यं च त्वदर्थमभिकामये।।2.4.44।।

हे सौमित्रा! तुला अभिप्रेत असलेले भोग भोग आणि राज्याचे फळही उपभोग. मी तर जीवन आणि राज्य—दोन्हीही तुझ्याच हितासाठी इच्छितो.

Verse 45

इत्युक्त्वा लक्ष्मणं रामो मातरावभिवाद्य च।अभ्यनुज्ञाप्य सीतां च जगाम स्वं निवेशनम्।।2.4.45।।

असे बोलून श्रीरामांनी लक्ष्मणाशी संवाद संपविला; मग आपल्या दोन्ही मातांना वंदन केले. त्यानंतर सीतेची अनुमती घेऊन ते आपल्या निवासस्थानी गेले.