Sarga 16
सुमन्त्रदर्शनम् तथा रामस्य राजदर्शनाय प्रस्थानम् (Sumantra Meets Rama; Rama Departs to See the King)
अयोध्याकाण्ड
या सर्गात सुमंत्र जनसमुदायाने भरलेल्या अंतःपुरद्वारातून आत जाऊन एकांत कक्षात पोहोचतात. तेथे भाले व धनुष्य धारण केलेल्या सावध तरुण रक्षकांनी अंतःपुरपरिसराची कडक राखण केलेली आहे, तसेच द्वारी काषायवस्त्रधारी वृद्ध स्त्री-अध्यक्षांचे वर्णन येते. सुमंत्र नम्रतेने आपले आगमन कळवितात; ते त्वरित रामांना निरोप देतात. पुढे सुमंत्र रामांना पाहतात—सुवर्ण पर्यंकावर विराजमान, श्रेष्ठ चंदनाने अनुलिप्त, कुबेरासारखे तेजस्वी; आणि बाजूला सीता चवर हातात घेऊन उभी राहून त्यांना ‘चित्रित चंद्र’ जसा शोभतो तसे शोभविते. सुमंत्र वंदन करून दशरथांचा संदेश सांगतात—कैकेयीसह राजा रामांचे त्वरित दर्शन इच्छितात; विलंब नको. राम प्रसन्न होऊन अभिषेकासंबंधी विचार मनात धरून सीतेशी बोलतात; सीता मंगलाशंसन करीत दिक्पाल देवतांकडे रक्षणाची प्रार्थना करते आणि दीक्षाव्रताची चिन्हे—अजिन व हरिणशिंग—यांचा उल्लेख करते. नंतर राम सुमंत्रासह बाहेर पडतात; द्वारी हात जोडून नम्र उभ्या लक्ष्मणाला पाहून त्यालाही सोबत घेतात. रथप्रस्थान नगरोत्सवासारखे रंगते—वाद्यांचे निनाद, स्तुतीचे शब्द, जनसमुदायाचा गजर, पुष्पवृष्टी, नागरिकांची प्रशंसावाणी, अश्व-गज-रथांनी गजबजलेला राजमार्ग, रथाचा मेघगर्जनेसारखा घोष आणि मणी-सुवर्णाची शोभा. या सर्गात राज्याभिषेकाच्या आशा-उत्साहाचा सार्वजनिक प्रतिध्वनी आणि रामांच्या शीलाचा प्रभाव ठळक होतो।
Shlokas
Verse 1
तदन्तःपुरद्वारं समतीत्य जनाकुलम्।प्रविविक्तां ततः कक्ष्यामाससाद पुराणवित्।।।।प्रासकार्मुकबिभ्रद्भिर्युवभिर्मृष्टकुण्डलैः।अप्रमादिभिरेकाग्रै स्स्वनुरक्तैरधिष्ठिताम्।।।।
पुरातन आचार जाणणारा सुमंत्र जनांनी गजबजलेल्या अंतःपुरद्वारातून पुढे जाऊन निवांत कक्ष्यात पोहोचला। ती कक्ष्या भाले व धनुष्य धारण करणारे, झळाळते कुंडले घातलेले, सावध, एकाग्र व स्वामीभक्त तरुणांनी रक्षित होती।
Verse 2
तदन्तःपुरद्वारं समतीत्य जनाकुलम्।प्रविविक्तां ततः कक्ष्यामाससाद पुराणवित्।।2.16.1।।प्रासकार्मुकबिभ्रद्भिर्युवभिर्मृष्टकुण्डलैः।अप्रमादिभिरेकाग्रै स्स्वनुरक्तैरधिष्ठिताम्।।2.16.2।।
तो प्रदेश भाले व धनुष्य धारण करणाऱ्या, झळाळते कुंडले घातलेल्या, सावध, एकाग्र आणि आपल्या स्वामीवर अनुरक्त अशा तरुणांनी रक्षित होता।
Verse 3
तत्र काषायिणो वृद्धान् वेत्रपाणीन् स्वलङ्कृतान्।ददर्श विष्ठितान् द्वारि स्त्र्यध्यक्षान्सुसमाहितान्।।।।
तेथे द्वारी स्त्री-अंतःपुराचे वृद्ध अधीक्षक दिसले—काषाय वस्त्रधारी, सुशोभित, हातात वेत्र (दंड) घेतलेले आणि पूर्ण सावधपणे स्थिर उभे।
Verse 4
ते समीक्ष्य समायान्तं रामप्रियचिकीर्षवः।सहसोत्पतितास्सर्वे स्वासनेभ्यस्ससम्भ्रमाः।।।।
सुमंत्र येत आहेत असे पाहताच, रामाचे कल्याण इच्छिणारे ते सर्वजण उत्सुकतेने गडबडीत आपल्या आसनांवरून तत्क्षणी उठून उभे राहिले।
Verse 5
तानुवाच विनीतात्मा सूतपुत्रः प्रदक्षिणः।क्षिप्रमाख्यात रामाय सुमंन्त्रो द्वारि तिष्ठति।।।।
विनीत मनाचा, अत्यंत शिष्ट असा सूतपुत्र त्यांना म्हणाला— “लवकर रामांना कळवा; सुमंत्र द्वारी उभा आहे.”
Verse 6
ते राममुपसङ्गम्य भर्तुः प्रियचिकीर्षवः।सहभार्याय रामाय क्षिप्रमेवाभिचक्षिरे।।।।
स्वामीस प्रसन्न करावयाची इच्छा धरून ते पत्नीसमवेत रामांकडे गेले आणि त्वरितच सर्व वृत्तांत निवेदन केला।
Verse 7
प्रतिवेदितमाज्ञाय सूतमभ्यन्तरं पितुः।तत्रैवानाययामास राघवप्रियकाम्यया।।।।
त्यांच्या निवेदनावरून पित्याचा अंतरंग सूत आला आहे हे जाणून, राघव (राम) यांनी आदर करण्याच्या इच्छेने त्याला त्याच ठिकाणी बोलावून घेतले।
Verse 8
तं वैश्रवणसङ्काशमुपविष्टं स्वलङ्कृतम्।ददर्श सूतः पर्य्यङ्के सौवर्णे सोत्तरच्छदे।।।।वराहरुधिराभेण शुचिना च सुगन्धिना।अनुलिप्तं परार्ध्येन चन्दनेन परन्तपम्।।।।स्थितया पार्श्वतश्चापि वालव्यजनहस्तया।उपेतं सीतयाभूयश्चित्रया शशिनं यथा।।।।
सुमंत्राने रामांना पाहिले—वैश्रवण (कुबेर) यांसारखे तेजस्वी—उत्तम आच्छादन असलेल्या सुवर्ण पलंगावर विराजमान, सुंदर अलंकृत. परंतप प्रभूंच्या अंगावर वराहरुधिरासारखा लालसर, शुद्ध, सुगंधी, अतिमूल्य चंदनाचा लेप होता. आणि बाजूस चवर हातात धरून सीता उभी होती; ते चित्रा नक्षत्रासह चंद्राप्रमाणे शोभत होते।
Verse 9
तं वैश्रवणसङ्काशमुपविष्टं स्वलङ्कृतम्।ददर्श सूतः पर्य्यङ्के सौवर्णे सोत्तरच्छदे।।2.16.8।।वराहरुधिराभेण शुचिना च सुगन्धिना।अनुलिप्तं परार्ध्येन चन्दनेन परन्तपम्।।2.16.9।।स्थितया पार्श्वतश्चापि वालव्यजनहस्तया।उपेतं सीतयाभूयश्चित्रया शशिनं यथा।।2.16.10।।
सुमंत्राने रामांना पाहिले—वैश्रवण (कुबेर) यांसारखे तेजस्वी—उत्तम आच्छादन असलेल्या सुवर्ण पलंगावर विराजमान, सुंदर अलंकृत. परंतप प्रभूंच्या अंगावर वराहरुधिरासारखा लालसर, शुद्ध, सुगंधी, अतिमूल्य चंदनाचा लेप होता. आणि बाजूस चवर हातात धरून सीता उभी होती; ते चित्रा नक्षत्रासह चंद्राप्रमाणे शोभत होते।
Verse 10
तं वैश्रवणसङ्काशमुपविष्टं स्वलङ्कृतम्।ददर्श सूतः पर्य्यङ्के सौवर्णे सोत्तरच्छदे।।2.16.8।।वराहरुधिराभेण शुचिना च सुगन्धिना।अनुलिप्तं परार्ध्येन चन्दनेन परन्तपम्।।2.16.9।।स्थितया पार्श्वतश्चापि वालव्यजनहस्तया।उपेतं सीतयाभूयश्चित्रया शशिनं यथा।।2.16.10।।
पार्श्वाला चामर हातात धरून उभी असलेल्या सीतेसह राम पुन्हा असे शोभले, जणू चित्रा नक्षत्रासह चंद्रमा।
Verse 11
तं तपन्तमिवादित्यमुपपन्नं स्वतेजसा।ववन्दे वरदं वन्दी विनयज्ञो विनीतवत्।।।।
स्वतेजाने दीप्त, तपत्या सूर्याप्रमाणे प्रकाशमान, वरद रामाला विनय जाणणारा वंदी सुमंत्र अत्यंत नम्र होऊन वंदन करीत झाला।
Verse 12
प्राञ्जलिस्सुमुखं दृष्ट्वा विहारशयनासने।राजपुत्रमुवाचेदं सुमन्त्रो राजसत्कृतः।।।।
विहार-शय्येवर विसावलेल्या सुमुख राजपुत्रास पाहून, राजाने सत्कृत केलेला सुमंत्र हात जोडून हे वचन बोलला।
Verse 13
कौशल्यासुप्रजा राम पिता त्वां द्रष्टुमिच्छति।महिष्या सह कैकेय्या गम्यतां तत्र मा चिरम्।।।।
कौसल्येच्या सुपुत्रा रामा! पिता तुला पाहू इच्छितात; महिषी कैकेयीसह तेथे त्वरित जा, विलंब करू नकोस।
Verse 14
एवमुक्तस्तु संहृष्टो नरसिंहो महाद्युतिः।ततस्सम्मानयामास सीतामिदमुवाच ह।।।।
असे ऐकून महातेजस्वी नरसिंह राम आनंदित झाले। मग सुमंत्राचा यथोचित सन्मान करून त्यांनी सीतेस हे वचन सांगितले।
Verse 15
देवि देवश्च देवी च समागम्य मदन्तरे।मन्त्रयेते धृवं किञ्चिदभिषेचनसंहितम्।।।।
देवि! राजा आणि राणी माझ्या विषयी एकत्र येऊन निश्चयच माझ्या अभिषेकासंबंधी काहीतरी मंत्रणा करीत आहेत।
Verse 16
लक्षयित्वा ह्यभिप्रायं प्रियकामा सुदक्षिणा।सञ्चोदयति राजानं मदर्थमसितेक्षणा।।।।
त्यांचा अभिप्राय ओळखून, प्रियाची इच्छा करणारी, सद्गुणी व काळ्याभोर नेत्रांची राणी माझ्या हितासाठी राजाला प्रवृत्त करीत आहे।
Verse 17
सा प्रहृष्टा महाराजं हितकामानुवर्तिनी।जननी चार्थकामा मे केकयाधिपतेस्सुता।।।।
माझी जननी—केकयाधिपतीची कन्या—हर्षित होऊन महाराजांच्या हितकारी अभिप्रायानुसार वागते आणि माझ्या कल्याणाचीच इच्छा धरते।
Verse 18
दिष्ट्या खलु महाराजो महिष्या प्रियया सह।सुमन्त्रं प्राहिणोद्दूतमर्थकामकरं मम।।।।
आपले भाग्य धन्य! महाराजांनी आपल्या प्रिय महिषीसह, माझे अर्थ व धर्मोचित काम साधणारा दूत सुमंत्र यास पाठविले आहे।
Verse 19
यादृशी परिषत्तत्र तादृशो दूत आगतः।ध्रुवमद्यैव मां राजा यौवराज्येऽभिषेक्ष्यति।।।।
जशी तेथील परिषद, तसाच योग्य दूत आला आहे। निःसंशय आजच राजा मला युवराज्यपदी अभिषेक करील।
Verse 20
हन्त शीघ्रमितो गत्वा द्रक्ष्यामि च महीपतिम्।सह त्वं परिवारेण सुखमास्व रमस्व च।।।।
अहो, मी त्वरित येथेून जाऊन महीपतीचे दर्शन घेईन। तू आपल्या परिचारकांसह येथे सुखाने बस आणि निश्चिंत राहा।
Verse 21
पतिसम्मानिता सीता भर्तारमसितेक्षणा।आद्वारमनुवव्राज मङ्गलान्यभिदध्युषी।।।।
पतीकडून सन्मानित, कृष्णनेत्री सीता मंगलप्रसंगांचे मनोमन चिंतन करीत आपल्या स्वामीच्या मागोमाग द्वारापर्यंत गेली।
Verse 22
राज्यं द्विजातिभिर्जुष्टं राजसूयाभिषेचनम्।कर्तुमर्हति ते राजा वासवस्येव लोककृत्।।।।
द्विजांनी शोभित असे राज्य आणि राजसूयाभिषेक तुला देणे राजा योग्य समजतो; जसा लोककर्ता वासव (इंद्र) यास राज्यवैभव देतो तसा।
Verse 23
दीक्षितं व्रतसम्पन्नं वराजिनधरं शुचिम्।कुरङ्गशृङ्गपाणिं च पश्यन्ती त्वां भजाम्यहम्।।।।
दीक्षित, व्रतसम्पन्न, शुचिर्भूत, उत्तम मृगचर्म धारण केलेला आणि हातात कुरंगाचे शिंग धारण करणारा तुला पाहून मी परमानंदित होईन।
Verse 24
पूर्वां दिशं वज्रधरो दक्षिणां पातु ते यमः।वरुणः पश्चिमामाशां धनेशस्तूत्तरां दिशम्।।।।
पूर्व दिशेस वज्रधर (इंद्र) तुझे रक्षो; दक्षिणेस यम; पश्चिमेस वरुण; आणि उत्तर दिशेस धनेश (कुबेर) तुझे पाळो।
Verse 25
अथ सीतामनुज्ञाप्य कृतकौतुकमङ्गलः।निश्चक्राम सुमन्त्रेण सह रामो निवेशनात्।।।।
मग सीतेची अनुमती घेऊन, मंगलमय कौतुक-अलंकार धारण केलेला राम सुमंत्रासह निवासस्थानातून बाहेर पडला।
Verse 26
पर्वतादिव निष्क्रम्य सिंहो गिरिगुहाशयः।लक्ष्मणं द्वारिसोऽपश्यत्प्रह्वाञ्जलिपुटं स्थितम्।।।।
पर्वतगुहेतून बाहेर येणाऱ्या सिंहासारखा, श्रीराम बाहेर पडताच द्वारी लक्ष्मणांना पाहिले—ते भक्तिभावाने नम्र होऊन हात जोडून उभे होते।
Verse 27
अथ मध्यमकक्ष्यायां समागच्छत्सुहृज्जनैः।स सर्वानर्थिनो दृष्ट्वा समेत्य प्रतिनन्द्य च।।।।ततः पावकसङ्काशमारुरोह रथोत्तमम्।वैयाघ्रं पुरुषव्याघ्रो राजतं राजनन्दनः।।।।
मग मधल्या प्रांगणात ते सुहृदांशी भेटले. सर्वजण आपल्यासाठी आतुर आहेत असे पाहून ते जवळ गेले व त्यांचे प्रेमपूर्वक अभिनंदन केले. त्यानंतर अग्निसमान तेजस्वी, पुरुषव्याघ्र असा तो राजनंदन व्याघ्रचर्म धारण करून रौप्यनिर्मित उत्तम रथावर आरूढ झाला।
Verse 28
अथ मध्यमकक्ष्यायां समागच्छत्सुहृज्जनैः।स सर्वानर्थिनो दृष्ट्वा समेत्य प्रतिनन्द्य च।।2.16.27।।ततः पावकसङ्काशमारुरोह रथोत्तमम्।वैयाघ्रं पुरुषव्याघ्रो राजतं राजनन्दनः।।2.16.28।।
मग मधल्या प्रांगणात ते सुहृदांशी भेटले. सर्वजण आपल्यासाठी आतुर आहेत असे पाहून ते जवळ गेले व त्यांचे प्रेमपूर्वक अभिनंदन केले. त्यानंतर अग्निसमान तेजस्वी, पुरुषव्याघ्र असा तो राजनंदन व्याघ्रचर्म धारण करून रौप्यनिर्मित उत्तम रथावर आरूढ झाला।
Verse 29
मेघनादमसम्बाधं मणिहेमविभूषितम्।मुष्णन्तमिव चक्षूंषि प्रभया सूर्यवर्चसम्।।।।करेणुशिशुकल्पैश्च युक्तं परमवाजिभिः।हरियुक्तं सहस्राक्षो रथमिन्द्र इवाशुगम्।।।।प्रययौ तूर्णमास्थाय राघवो ज्वलितश्श्रिया।
तो रथ मेघगर्जनेसारखा निनाद करणारा, प्रशस्त व अडथळारहित होता; मणी व सुवर्णाने विभूषित, सूर्यसम तेजाने असा दीप्त की जणू नेत्रच हरून नेई. गजराजाच्या पिल्लांसारख्या बलवान उत्तम अश्वांनी युक्त, हरियुक्त तो रथ सहस्राक्ष इंद्राच्या रथाप्रमाणे अतिवेगवान होता।
Verse 30
मेघनादमसम्बाधं मणिहेमविभूषितम्।मुष्णन्तमिव चक्षूंषि प्रभया सूर्यवर्चसम्।।2.16.29।।करेणुशिशुकल्पैश्च युक्तं परमवाजिभिः।हरियुक्तं सहस्राक्षो रथमिन्द्र इवाशुगम्।।2.16.30।।प्रययौ तूर्णमास्थाय राघवो ज्वलितश्श्रिया।
तो रथ मेघगर्जनेसारखा निनाद करणारा, प्रशस्त व अडथळारहित होता; मणी व सुवर्णाने विभूषित, सूर्यसम तेजाने असा दीप्त की जणू नेत्रच हरून नेई. गजराजाच्या पिल्लांसारख्या बलवान उत्तम अश्वांनी युक्त, हरियुक्त तो रथ सहस्राक्ष इंद्राच्या रथाप्रमाणे अतिवेगवान होता।
Verse 31
स पर्जन्य इवाकाशे स्वनवानभिनादयन्।।।।निकेतान्निर्ययौ श्रीमान्महाभ्रादिव चन्द्रमाः।
आकाशात पर्जन्यासारखा गडगडाट करीत तो श्रीमान रथ निवासस्थानातून बाहेर निघाला—जसा घन मेघसमूहामागून चंद्रमा प्रकट होतो।
Verse 32
छत्रचामरपाणिस्तु लक्ष्मणो राघवानुजः।।।।जुगोप भ्रातरं भ्राता रथमास्थाय पृष्ठतः।
छत्र व चामर हातात घेऊन राघवांचा अनुज लक्ष्मण रथावर मागे आरूढ झाला आणि खरा भाऊ म्हणून आपल्या भ्राता रामाचे रक्षण करू लागला।
Verse 33
ततो हलहलाशब्दस्तुमुलस्समजायत।।।।तस्य निष्क्रममाणस्य जनौघस्य समन्ततः।
मग तो तो बाहेर निघताच सर्व बाजूंनी उसळलेल्या जनसमुदायातून ‘हाय हाय’ असा प्रचंड कोलाहल उठला।
Verse 34
ततो हयवरा मुख्या नागाश्च गिरिसन्निभाः।।।।अनुजग्मुस्तदा रामं शतशोऽथ सहस्रशः।
मग उत्तम घोड्यांवर आरूढ झालेले अग्रणी वीर आणि पर्वतासारखे विशाल हत्तीस्वार, शेकडो-हजारोंनी रामाच्या मागे निघाले।
Verse 35
अग्रतश्चास्य सन्नद्धाश्चन्दनागरुभूषिताः।।।।खड्गचापधराश्शूरा जग्मुराशंसवो जनाः।
त्यांच्या पुढे कवचधारी, चंदन व अगरुने सुगंधित, खड्ग व धनुष्य धारण केलेले शूर वीर—आगमनाची घोषणा करणारे अग्रदूत होऊन चालले।
Verse 36
ततो वादित्रशब्दाश्च स्तुतिशब्दाश्च वन्दिनाम्।।।।सिंहनादाश्च शूराणां तदा शुश्रुविरे पथि।
मग मार्गावर वाद्यांचे निनाद, वंद्यांचे स्तुतीगान आणि शूर वीरांचे सिंहनाद असे सर्व ध्वनी ऐकू येऊ लागले।
Verse 37
हर्म्यवातायनस्थाभिर्भूषिताभिस्समन्ततः।।।।कीर्यमाण स्सुपुष्पौघैर्ययौ स्त्रीभिररिन्दमः।
हर्म्यांच्या वातायनांत उभ्या, अलंकृत स्त्रिया सर्व बाजूंनी सुंदर पुष्पवृष्टी करीत असता; अरिंदम श्रीराम पुढे निघाले।
Verse 38
रामं सर्वानवद्याङ्ग्यो रामपिप्रीषया ततः।।।।वचोभिरग्य्रैर्हर्म्यस्था क्षितिस्थाश्च ववन्दिरे।
त्यानंतर सर्वांगसुंदरी स्त्रिया—काही हर्म्यावर, काही भूमीवर—रामाला प्रसन्न व गौरवित करण्याच्या हेतूने श्रेष्ठ, मधुर वचनांनी त्यांना वंदन करू लागल्या।
Verse 39
नूनं नन्दति ते माता कौशल्यामातृनन्दन।।।।पश्यन्ती सिद्धयात्रं त्वां पित्र्यं राज्यमवस्थितम्।
हे मातृनंदना! निश्चयच तुझी माता कौशल्या आनंदित होईल, जेव्हा ती तुला—जीवनयात्रा सफल झालेला—पित्याच्या राज्यात दृढपणे स्थित पाहील।
Verse 40
सर्वसीमन्तिनीभ्यश्च सीतां सीमन्तिनी वराम्।।।।अमन्यन्त हि ता नार्यो रामस्य हृदयप्रियाम्।
त्या स्त्रिया रामाच्या हृदयाला प्रिय असलेल्या सीतेला सर्व कुलवधूंमध्ये श्रेष्ठ कुलवधू मानत होत्या।
Verse 41
तया सुचरितं देव्या पुरा नूनं महत्तपः।।।।रोहिणीव शशाङ्केन रामसंयोगमाप या।
निश्चितच त्या देवीने पूर्वी महान तपाचे उत्तम आचरण केले होते; म्हणूनच तिला रामांचा संयोग प्राप्त झाला—जशी रोहिणीला शशांकाचा।
Verse 42
इति प्रासादशृङ्गेषु प्रमदाभिर्नरोत्तमः।।।।शुश्राव राजमार्गस्थः प्रिया वाच उदाहृताः।आत्मसंपूजनै शृण्वन् ययौ रामौ महापथम्।।।।
अशा रीतीने राजमार्गावर असलेल्या रामांनी उंच प्रासादांच्या शिखरांवरून स्त्रियांनी उच्चारलेली प्रिय वाणी ऐकली. स्वतःच्या स्तुतीचे शब्द ऐकत ते महापथाने पुढे गेले।
Verse 43
इति प्रासादशृङ्गेषु प्रमदाभिर्नरोत्तमः।।2.16.42।।शुश्राव राजमार्गस्थः प्रिया वाच उदाहृताः।आत्मसंपूजनै शृण्वन् ययौ रामौ महापथम्।।2.16.43।।
तेथे राघवांनी जमलेल्या लोकांच्या अनेक प्रकारच्या कथाप्रवाहांना ऐकले—स्वतःविषयी विविध वचने; आणि त्यांच्या पुढे असलेले नागरिक आनंदाने उजळलेले होते।
Verse 44
स राघवस्तत्र कथाप्रपञ्चान्शुश्राव लोकस्य समागतस्य।आत्माधिकारा विविधाश्च वाचःप्रहृष्टरूपस्य पुरो जनस्य।।।।
तेथे राघवांनी जमलेल्या लोकांच्या अनेक प्रकारच्या कथाप्रवाहांना ऐकले—स्वतःविषयी विविध वचने; आणि त्यांच्या पुढे असलेले नागरिक आनंदाने उजळलेले होते।
Verse 45
एष श्रियं गच्छति राघवोऽद्यराजप्रसादाद्विपुलां गमिष्यन्।एते वयं सर्व समृद्धकामायेषामयं नो भविता प्रशास्ता।।।।
आज हा राघव राजकृपेने विपुल श्रीकडे, राज्यलाभाकडे जात आहे. ज्याच्या शासनाखाली आम्ही सर्वजण सर्वसमृद्ध इच्छांनी परिपूर्ण होऊ।
Verse 46
लाभो जनस्यास्य यदेष सर्वंप्रपत्स्यते राष्ट्रमिदं चिराय।न ह्यप्रियं किञ्चन जातु कश्चित्पश्येन्न दुःखं मनुजाधिपेऽस्मिन्।।।।
जर हा दीर्घकाळ या संपूर्ण राष्ट्राचे शासन करील, तर या जनतेचा तोच खरा लाभ ठरेल. या मनुजाधिपतीच्या काळात कोणीही कधी अप्रिय काही पाहणार नाही, ना दुःख भोगणार।
Verse 47
स घोषवद्भिश्च मतङ्गाजैर्ययैःपुरस्सरै स्स्वस्तिकसूतमागधैः।महीयमानः प्रवरैश्च वादकैरभिष्टुतो वैश्रवणो यथा ययौ।।।।
घोष करणारे हत्ती व घोडे यांसह, पुढे स्वस्तिवाचन करणारे सूत-मागध चालत होते; श्रेष्ठ वादकांनी गौरवून स्तुती केली असता, राम वैश्रवण (कुबेर) याप्रमाणे राजवैभवाने पुढे गेले।
Verse 48
करेणुमातंङ्गरथाश्वसंकुलंमहाजनौघ परिपूर्णचत्वरम्।प्रभूतरत्नं बहुपण्यसञ्चयंददर्श रामो रुचिरं महापथम्।।।।
रामाने तो रमणीय महापथ पाहिला—हस्तिनी, गज, रथ व अश्वांनी गजबजलेला; ज्याचे चौरस्ते महाजनसमूहांनी परिपूर्ण; जो बहुमूल्य रत्नांनी समृद्ध आणि विविध वस्तूंच्या साठ्यांनी भरलेला होता।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rama’s immediate, respectful compliance with the king’s summons (delivered by Sumantra), framed through vinaya and readiness for duty; the episode models how royal protocol and personal humility operate before any political reversal is revealed.
The chapter teaches that auspicious expectation must be held with discipline: Rama interprets events as coronation-related yet proceeds through right conduct—honouring elders, attending to messages promptly, and receiving public praise without losing composure.
Cultural landmarks include the inner apartments (antaḥpura), guarded courtyards, the royal highway (rājamārga/mahāpatha), rooftop/window viewing (prāsāda-śṛṅga, vātāyana), and consecration motifs (rājasūya, dīkṣā, maṅgala, directional deity invocations).
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.