Sarga 99
चित्रकूटप्राप्तिः — Bharata Reaches Chitrakuta and Beholds Rama
अयोध्याकाण्ड
अयोध्याकांडातील ९९व्या सर्गात भरत चित्रकूटाजवळ रामाच्या वनवासातील निवासस्थानाकडे शेवटच्या टप्प्यात पोहोचतो. सैन्य तळावर ठेवून तो स्वतः घाईने पुढे जातो आणि वसिष्ठांना राणींना घेऊन येण्यास सांगतो. वाटेत तो आश्रमाची ओळख अनेक खुणांनी करतो—फुटलेली जळणाची लाकडे, कुटीजवळ गोळा केलेली फुले, थंडीपासून बचावासाठी रचलेले गोवर्यांचे ढीग, झाडांवर कुश व वल्कलाच्या पट्ट्या, तसेच विचित्र वेळी ये-जा करण्यासाठी उंचावर बांधलेली वल्कल-वस्त्रे. मन्दाकिनी नदीचे सान्निध्य आणि तपस्व्यांच्या नित्य अग्नीचा दाट धूरही त्याला मार्ग दाखवतो. पश्चात्तापाने व्याकुळ झालेला भरत ‘महर्षिसदृश’ रामाच्या भेटीची अपेक्षा करीत राजवैभवाच्या उलट स्थितीवर शोक करतो—एकांत वनात भूमीवर वीरासनात बसलेला राम. पुढे तो पर्णशाला पाहतो—यज्ञवेदीसारखी पानांनी आच्छादलेली, धनुष्ये, तूणीर, सूर्यप्रभ बाण, रौप्य म्यानातील तलवारी, ढाली आणि गोधाचर्माचे अंगुलित्र यांनी सजलेली; सिंहगुहेसारखी दुर्गम. ईशान कोनाकडे झुकलेली वेदी आणि त्यावर प्रज्वलित अग्नीही दिसतो. अखेर तो रामाला पाहतो—अजिन व वल्कल धारण केलेला, अग्नीसारखा तेजस्वी, दर्भ पसरलेल्या भूमीवर सीता व लक्ष्मणासह बसलेला, जणू सनातन ब्रह्मा. भरत अश्रूंनी भरून धावत येतो, वारंवार “आर्य” अशी हाक मारतो आणि चरणांपर्यंत पोहोचण्याआधीच कोसळतो; राम शत्रुघ्नासह त्याला आलिंगन देतो. सुमंत्र व गुहही भेटतात; वनवासी साक्षी राहून आनंदाने नव्हे, करुणेने अश्रू ढाळतात।
Shlokas
Verse 1
निविष्टायां तु सेनायामुत्सुको भरतस्तदा।जगाम भ्रातरं द्रष्टुं शत्रुघ्नमनुदर्शयन्।।2.99.1।।
सेना तळावर स्थिर झाल्यावर, तेव्हा उत्सुक भरत भ्रात्याचे दर्शन घेण्यासाठी निघाले; शत्रुघ्नाला सोबत घेऊन मार्ग दाखवीत पुढे गेले।
Verse 2
ऋषिं वसिष्ठं सन्दिश्य मातृ़र्मे शीघ्रमानय।इति त्वरितमग्रे स जगाम गुरुवत्सलः।।2.99.2।।
ऋषी वसिष्ठांना “माझ्या मातांना लवकर आणा” असा संदेश देऊन, गुरुवत्सल भरत घाईने पुढे निघून गेला।
Verse 3
सुमन्त्रस्त्वपि शत्रुघ्नमदूरादन्वपद्यत।रामदर्शनजस्तर्षो भरतस्येव तस्य च।।2.99.3।।
सुमंत्रही शत्रुघ्नाच्या मागोमाग फार दूर न राहता चालला। रामदर्शनाची उत्कंठा जशी भरताला होती, तशीच तृष्णा त्यालाही होती।
Verse 4
गच्छन्नेवाथ भरतस्तापसालय संस्थिताम्।भ्रातुः पर्णकुटीं श्रीमानुटजं च ददर्श ह।। 2.99.4।।
पुढे चालत असताना श्रीमान भरताने तपस्व्यांच्या निवासासारखी उभारलेली भावाची पर्णकुटी—छपराची ती उटज-कुटी—पाहिली।
Verse 5
शालायास्त्वग्रत स्तस्या ददर्श भरत स्तदा।काष्ठानि चावभग्नानि पुष्पाण्युपचितानि च।।2.99.5।।
तेव्हा त्या कुटीसमोर भरताने तुटलेली लाकडांची तुकडे आणि गोळा केलेली फुलेही पाहिली।
Verse 6
स लक्ष्मणस्य रामस्य ददर्शाऽश्रममीयुषः।कृतं वृक्षेष्वभिज्ञानं कुशचीरैः क्वचित्क्वचित्।।2.99.6।।
राम-लक्ष्मणांच्या आश्रमाकडे गेलेल्या वाटेची खूण सांगणारी, कुठेकुठे झाडांवर कुशगवत व सालीच्या पट्ट्यांनी केलेली चिन्हे त्याने पाहिली।
Verse 7
ददर्श वने तस्मिन्महत स्सञ्चयान्कृतान्।मृगाणां महिषाणां च करीषै शशीतकारणात्।।2.99.7।।
त्या वनात त्याने मोठमोठे साठे पाहिले—हरिण व म्हशींच्या वाळलेल्या शेणाचे ढीग—थंडीपासून संरक्षणासाठी साठविलेले।
Verse 8
गच्छन्नेव महाबाहुर्द्युतिमान्भरत स्तदा।शत्रुघ्नं चाब्रवीद्धृष्टस्तानमात्यांश्च सर्वशः।।2.99.8।।
चालत चालत तेव्हा तेजस्वी महाबाहु भरत आनंदित होऊन शत्रुघ्नास व सभोवताल जमलेल्या सर्व अमात्यांना बोलू लागला।
Verse 9
मन्ये प्राप्ताः स्म तं देशं भरद्वाजो यमब्रवीत्।नातिदूरे हि मन्येऽहं नदीं मन्दाकिनीमितः।।2.99.9।।
मला वाटते आपण त्या प्रदेशात पोहोचलो आहोत ज्याचा उल्लेख भरद्वाजांनी केला होता; येथून मन्दाकिनी नदी फार दूर नाही, असे मला भासते।
Verse 10
उच्चैर्बद्धानि चीराणि लक्ष्मणेन भवेदयम्।अभिज्ञानकृतः पन्था अकाले गन्तुमिच्छता।।2.99.10।।
उंचावर बांधलेली ही वल्कले दिसत आहेत. असमयी चालावयाचे झाल्यासही मार्ग ओळखावा म्हणून लक्ष्मणाने ओळखचिन्हाकरिता हा पंथ निश्चितच केला आहे।
Verse 11
इदं चोदात्तदन्तानां कुञ्जराणां तरस्विनाम्।शैलपार्श्वे परिक्रान्तमन्योन्यमभिगर्जताम्।।2.99.11।।
हा पर्वताच्या उतारावरील तो प्रदेश आहे, जिथे वेगवान, विशाल-दंत कुंजर फिरतात आणि एकमेकांवर धावून जात गर्जना करीत असतात।
Verse 12
यमेवाधातुमिच्छन्ति तापसा स्सततं वने।तस्यासौ दृश्यते धूम स्सङ्कुलः कृष्णवर्त्मनः।।2.99.12।।
वनातील तापस ज्या पवित्र अग्नीला सदैव प्रज्वलित ठेवू इच्छितात, त्या काळी धुराची वाट सोडणाऱ्या अग्नीचा दाट धूर तेथे दिसत आहे।
Verse 13
अत्राहं पुरुषव्याघ्रं गुरुसत्कारकारिणम्।आर्यं द्रक्ष्यामि संहृष्टो महर्षिमिव राघवम्।।2.99.13।।
येथेच मी हर्षित होऊन राघवाचे दर्शन घेईन—पुरुषव्याघ्र, आर्य, गुरुसत्कार करणारा, आचरणाने महर्षिसमान।
Verse 14
अथ गत्वा मुहूर्तन्तु चित्रकूटं स राघवः।मन्दाकिनीमनुप्राप्तस्तं जनं चेदमब्रवीत्।।2.99.14।।
मग थोडा वेळ चालून चित्रकूटाकडे जात असता राघव (भरत) मन्दाकिनी नदीजवळ पोहोचला आणि आपल्या जनांस हे वचन बोलला।
Verse 15
जगत्यां पुरषव्याघ्र आस्ते वीरासने रतः।जनेन्द्रो निर्जनं प्राप्य धिङ्मे जन्म सजीवितम्।।2.99.15।।
तो नरव्याघ्र, प्रजांचा अधिपती, निर्जन वनात उघड्या भूमीवर वीरासनात तल्लीन होऊन बसला आहे. धिक्कार असो माझ्या जन्माला आणि माझ्या जिवंतपणालाही।
Verse 16
मत्कृते व्यसनं प्राप्तो लोकनाथो महाद्युतिः।सर्वान्कामान्परित्यज्य वने वसति राघवः।।2.99.16।।
माझ्यामुळे महाद्युतिमान लोकनाथ संकटात पडला आहे. राघव सर्व इच्छा त्यागून वनात वास करीत आहे।
Verse 17
इति लोकसमाक्रुष्टः पादेष्वद्य प्रसादयन्।रामस्य निपतिष्यामि सीताया लक्ष्मणस्य च।।2.99.17।।
अशा रीतीने लोकांच्या निंदेला सामोरा जाऊन, आज मी क्षमा-प्रसाद मागत रामाच्या—आणि सीता व लक्ष्मण यांच्या—चरणांवर पडेन।
Verse 18
एवं संविलपं स्तस्मिन्वने दशरथात्मजः।ददर्श महतीं पुण्यां पर्णशालां मनोरमाम्।।2.99.18।।सालतालाश्वकर्णानां पर्णैर्बहुभिरावृताम्।विशालां मृदुभिस्तीर्णां कुशैर्वेदिमिवाध्वरे।।2.99.19।।शक्रायुधनिकाशैश्च कार्मुकैर्भारसाधनैः।रुक्मपृष्ठैर्महासारै श्शोभितां शत्रुबाधकैः।।2.99.20।।अर्क रश्मि प्रतीकाशैर्घोरैस्तूणीगतैश्शरैः।शोभितां दीप्तवदनै स्सर्पैर्भोगवतीमिव।।2.99.21।।महारजतवासोभ्यामसिभ्यां च विराजिताम्।रुक्मबिन्दुविचित्राभ्यां चर्मभ्यां चापि शोभिताम्।।2.99.22।।गोधाङ्गुळित्रैरासक्तैश्चित्रैः काञ्चनभूषितैः।अरिसंघैरनाधृष्यां मृगै स्सिंहगुहा मिव।।2.99.23।।
अशा प्रकारे वनात विलाप करीत असताना दशरथनंदन भरताने एक विशाल, पवित्र व मनोहर पर्णशाळा पाहिली. ती शाल, ताळ व अश्वकर्ण यांच्या असंख्य पानांनी दाट आच्छादलेली होती; प्रशस्त होती आणि मृदू कुशांनी अशी पसरलेली होती जणू यज्ञातील वेदीच. इंद्राच्या वज्रासारख्या, भार पेलणाऱ्या, सुवर्णपृष्ठ, महाबल व शत्रुनिवारक अशा महाधनुष्यांनी ती शोभत होती; तसेच तूणीरांत ठेवलेल्या भयंकर बाणांनी, जे अर्ककिरणांसारखे तेजस्वी—जणू भोगवतीला उजळविणारे ज्वलंत फणाधारी सर्प. उज्ज्वल रजत म्यानांतील दोन तलवारींनी ती झळकत होती आणि सुवर्णबिंदूंनी नक्षीदार ढालींनीही शोभित होती. तेथे गोधा-चर्माचे अंगुलित्र लटकत होते—रंगीबेरंगी व सुवर्णालंकारांनी भूषित. शत्रुसमूहांसाठी ती अभेद्य होती—जशी मृगांसाठी सिंहाची गुहा।
Verse 19
एवं संविलपं स्तस्मिन्वने दशरथात्मजः।ददर्श महातीं पुण्यां पर्णशालां मनोरमाम्।।2.99.18।।सालतालाश्वकर्णानां पर्णैर्बहुभिरावृताम्।विशालां मृदुभिस्तीर्णां कुशैर्वेदिमिवाध्वरे।।2.99.19।।शक्रायुधनिकाशैश्च कार्मुकैर्भारसाधनैः।रुक्मपृष्ठैर्महासारै श्शोभितां शत्रुबाधकैः।।2.99.20।।अर्क रश्मि प्रतीकाशैर्घोरैस्तूणीगतैश्शरैः।शोभितां दीप्तवदनै स्सर्पैर्भोगवतीमिव।।2.99.21।।महारजतवासोभ्यामसिभ्यां च विराजिताम्।रुक्मबिन्दुविचित्राभ्यां चर्मभ्यां चापि शोभिताम्।।2.99.22।।गोधाङ्गुळित्रैरासक्तैश्चित्रैः काञ्चनभूषितैः।अरिसंघैरनाधृष्यां मृगै स्सिंहगुहा मिव।।2.99.23।।
अशा प्रकारे वनात विलाप करीत असताना दशरथनंदन भरताने एक विशाल, पवित्र व मनोहर पर्णशाळा पाहिली. ती शाल, ताळ व अश्वकर्ण यांच्या असंख्य पानांनी दाट आच्छादलेली होती; प्रशस्त होती आणि मृदू कुशांनी अशी पसरलेली होती जणू यज्ञातील वेदीच. इंद्राच्या वज्रासारख्या, भार पेलणाऱ्या, सुवर्णपृष्ठ, महाबल व शत्रुनिवारक अशा महाधनुष्यांनी ती शोभत होती; तसेच तूणीरांत ठेवलेल्या भयंकर बाणांनी, जे अर्ककिरणांसारखे तेजस्वी—जणू भोगवतीला उजळविणारे ज्वलंत फणाधारी सर्प. उज्ज्वल रजत म्यानांतील दोन तलवारींनी ती झळकत होती आणि सुवर्णबिंदूंनी नक्षीदार ढालींनीही शोभित होती. तेथे गोधा-चर्माचे अंगुलित्र लटकत होते—रंगीबेरंगी व सुवर्णालंकारांनी भूषित. शत्रुसमूहांसाठी ती अभेद्य होती—जशी मृगांसाठी सिंहाची गुहा।
Verse 20
एवं संविलपं स्तस्मिन्वने दशरथात्मजः।ददर्श महातीं पुण्यां पर्णशालां मनोरमाम्।।2.99.18।।सालतालाश्वकर्णानां पर्णैर्बहुभिरावृताम्।विशालां मृदुभिस्तीर्णां कुशैर्वेदिमिवाध्वरे।।2.99.19।।शक्रायुधनिकाशैश्च कार्मुकैर्भारसाधनैः।रुक्मपृष्ठैर्महासारै श्शोभितां शत्रुबाधकैः।।2.99.20।।अर्क रश्मि प्रतीकाशैर्घोरैस्तूणीगतैश्शरैः।शोभितां दीप्तवदनै स्सर्पैर्भोगवतीमिव।।2.99.21।।महारजतवासोभ्यामसिभ्यां च विराजिताम्।रुक्मबिन्दुविचित्राभ्यां चर्मभ्यां चापि शोभिताम्।।2.99.22।।गोधाङ्गुळित्रैरासक्तैश्चित्रैः काञ्चनभूषितैः।अरिसंघैरनाधृष्यां मृगै स्सिंहगुहा मिव।।2.99.23।।
अशा प्रकारे वनात विलाप करीत असताना दशरथनंदन भरताने एक विशाल, पवित्र व मनोहर पर्णशाळा पाहिली. ती शाल, ताळ व अश्वकर्ण यांच्या असंख्य पानांनी दाट आच्छादलेली होती; प्रशस्त होती आणि मृदू कुशांनी अशी पसरलेली होती जणू यज्ञातील वेदीच. इंद्राच्या वज्रासारख्या, भार पेलणाऱ्या, सुवर्णपृष्ठ, महाबल व शत्रुनिवारक अशा महाधनुष्यांनी ती शोभत होती; तसेच तूणीरांत ठेवलेल्या भयंकर बाणांनी, जे अर्ककिरणांसारखे तेजस्वी—जणू भोगवतीला उजळविणारे ज्वलंत फणाधारी सर्प. उज्ज्वल रजत म्यानांतील दोन तलवारींनी ती झळकत होती आणि सुवर्णबिंदूंनी नक्षीदार ढालींनीही शोभित होती. तेथे गोधा-चर्माचे अंगुलित्र लटकत होते—रंगीबेरंगी व सुवर्णालंकारांनी भूषित. शत्रुसमूहांसाठी ती अभेद्य होती—जशी मृगांसाठी सिंहाची गुहा।
Verse 21
एवं संविलपं स्तस्मिन्वने दशरथात्मजः।ददर्श महातीं पुण्यां पर्णशालां मनोरमाम्।।2.99.18।।सालतालाश्वकर्णानां पर्णैर्बहुभिरावृताम्।विशालां मृदुभिस्तीर्णां कुशैर्वेदिमिवाध्वरे।।2.99.19।।शक्रायुधनिकाशैश्च कार्मुकैर्भारसाधनैः।रुक्मपृष्ठैर्महासारै श्शोभितां शत्रुबाधकैः।।2.99.20।।अर्क रश्मि प्रतीकाशैर्घोरैस्तूणीगतैश्शरैः।शोभितां दीप्तवदनै स्सर्पैर्भोगवतीमिव।।2.99.21।।महारजतवासोभ्यामसिभ्यां च विराजिताम्।रुक्मबिन्दुविचित्राभ्यां चर्मभ्यां चापि शोभिताम्।।2.99.22।।गोधाङ्गुळित्रैरासक्तैश्चित्रैः काञ्चनभूषितैः।अरिसंघैरनाधृष्यां मृगै स्सिंहगुहा मिव।।2.99.23।।
अशा प्रकारे वनात विलाप करीत असताना दशरथनंदन भरताने एक विशाल, पवित्र व मनोहर पर्णशाळा पाहिली. ती शाल, ताळ व अश्वकर्ण यांच्या असंख्य पानांनी दाट आच्छादलेली होती; प्रशस्त होती आणि मृदू कुशांनी अशी पसरलेली होती जणू यज्ञातील वेदीच. इंद्राच्या वज्रासारख्या, भार पेलणाऱ्या, सुवर्णपृष्ठ, महाबल व शत्रुनिवारक अशा महाधनुष्यांनी ती शोभत होती; तसेच तूणीरांत ठेवलेल्या भयंकर बाणांनी, जे अर्ककिरणांसारखे तेजस्वी—जणू भोगवतीला उजळविणारे ज्वलंत फणाधारी सर्प. उज्ज्वल रजत म्यानांतील दोन तलवारींनी ती झळकत होती आणि सुवर्णबिंदूंनी नक्षीदार ढालींनीही शोभित होती. तेथे गोधा-चर्माचे अंगुलित्र लटकत होते—रंगीबेरंगी व सुवर्णालंकारांनी भूषित. शत्रुसमूहांसाठी ती अभेद्य होती—जशी मृगांसाठी सिंहाची गुहा।
Verse 22
एवं संविलपं स्तस्मिन्वने दशरथात्मजः।ददर्श महातीं पुण्यां पर्णशालां मनोरमाम्।।2.99.18।।सालतालाश्वकर्णानां पर्णैर्बहुभिरावृताम्।विशालां मृदुभिस्तीर्णां कुशैर्वेदिमिवाध्वरे।।2.99.19।।शक्रायुधनिकाशैश्च कार्मुकैर्भारसाधनैः।रुक्मपृष्ठैर्महासारै श्शोभितां शत्रुबाधकैः।।2.99.20।।अर्क रश्मि प्रतीकाशैर्घोरैस्तूणीगतैश्शरैः।शोभितां दीप्तवदनै स्सर्पैर्भोगवतीमिव।।2.99.21।।महारजतवासोभ्यामसिभ्यां च विराजिताम्।रुक्मबिन्दुविचित्राभ्यां चर्मभ्यां चापि शोभिताम्।।2.99.22।।गोधाङ्गुळित्रैरासक्तैश्चित्रैः काञ्चनभूषितैः।अरिसंघैरनाधृष्यां मृगै स्सिंहगुहा मिव।।2.99.23।।
अशा प्रकारे वनात विलाप करीत असताना दशरथनंदन भरताने एक विशाल, पवित्र व मनोहर पर्णशाळा पाहिली. ती शाल, ताळ व अश्वकर्ण यांच्या असंख्य पानांनी दाट आच्छादलेली होती; प्रशस्त होती आणि मृदू कुशांनी अशी पसरलेली होती जणू यज्ञातील वेदीच. इंद्राच्या वज्रासारख्या, भार पेलणाऱ्या, सुवर्णपृष्ठ, महाबल व शत्रुनिवारक अशा महाधनुष्यांनी ती शोभत होती; तसेच तूणीरांत ठेवलेल्या भयंकर बाणांनी, जे अर्ककिरणांसारखे तेजस्वी—जणू भोगवतीला उजळविणारे ज्वलंत फणाधारी सर्प. उज्ज्वल रजत म्यानांतील दोन तलवारींनी ती झळकत होती आणि सुवर्णबिंदूंनी नक्षीदार ढालींनीही शोभित होती. तेथे गोधा-चर्माचे अंगुलित्र लटकत होते—रंगीबेरंगी व सुवर्णालंकारांनी भूषित. शत्रुसमूहांसाठी ती अभेद्य होती—जशी मृगांसाठी सिंहाची गुहा।
Verse 23
एवं संविलपं स्तस्मिन्वने दशरथात्मजः।ददर्श महातीं पुण्यां पर्णशालां मनोरमाम्।।2.99.18।।सालतालाश्वकर्णानां पर्णैर्बहुभिरावृताम्।विशालां मृदुभिस्तीर्णां कुशैर्वेदिमिवाध्वरे।।2.99.19।।शक्रायुधनिकाशैश्च कार्मुकैर्भारसाधनैः।रुक्मपृष्ठैर्महासारै श्शोभितां शत्रुबाधकैः।।2.99.20।।अर्क रश्मि प्रतीकाशैर्घोरैस्तूणीगतैश्शरैः।शोभितां दीप्तवदनै स्सर्पैर्भोगवतीमिव।।2.99.21।।महारजतवासोभ्यामसिभ्यां च विराजिताम्।रुक्मबिन्दुविचित्राभ्यां चर्मभ्यां चापि शोभिताम्।।2.99.22।।गोधाङ्गुळित्रैरासक्तैश्चित्रैः काञ्चनभूषितैः।अरिसंघैरनाधृष्यां मृगै स्सिंहगुहा मिव।।2.99.23।।
अशा प्रकारे वनात विलाप करीत असताना दशरथनंदन भरताने एक विशाल, पवित्र व मनोहर पर्णशाळा पाहिली. ती शाल, ताळ व अश्वकर्ण यांच्या असंख्य पानांनी दाट आच्छादलेली होती; प्रशस्त होती आणि मृदू कुशांनी अशी पसरलेली होती जणू यज्ञातील वेदीच. इंद्राच्या वज्रासारख्या, भार पेलणाऱ्या, सुवर्णपृष्ठ, महाबल व शत्रुनिवारक अशा महाधनुष्यांनी ती शोभत होती; तसेच तूणीरांत ठेवलेल्या भयंकर बाणांनी, जे अर्ककिरणांसारखे तेजस्वी—जणू भोगवतीला उजळविणारे ज्वलंत फणाधारी सर्प. उज्ज्वल रजत म्यानांतील दोन तलवारींनी ती झळकत होती आणि सुवर्णबिंदूंनी नक्षीदार ढालींनीही शोभित होती. तेथे गोधा-चर्माचे अंगुलित्र लटकत होते—रंगीबेरंगी व सुवर्णालंकारांनी भूषित. शत्रुसमूहांसाठी ती अभेद्य होती—जशी मृगांसाठी सिंहाची गुहा।
Verse 24
प्रागुदक्प्रवणां वेदिं विशालां दीप्तपावकाम्।ददर्श भरतस्तत्र पुण्यां रामनिवेशने।।2.99.24।।
तेथे रामाच्या निवासस्थानी भरताने उत्तर-पूर्वेकडे उतार असलेली, विशाल व पवित्र वेदी पाहिली; तिच्यातील अग्नी तेजस्वीपणे प्रज्वलित होता।
Verse 25
निरीक्ष्य स मुहूर्तं तु ददर्श भरतो गुरुम्।उटजे राममासीनं जटामण्डलधारिणम्।।2.99.25।।
क्षणभर पाहणी करून भरताने आपल्या पूज्य अग्रज रामाला उटजात आसनस्थ पाहिले; त्यांच्या मस्तकी जटांचा मण्डल शोभत होता।
Verse 26
तं तु कृष्णाजिनधरं चीरवल्कलवाससम्।ददर्श राममासीनमभितः पावकोपमम्।।2.99.26।।सिंहस्कन्धं महाबाहुं पुण्डरीकनिभेक्षणम्।पृथिव्यास्सागरान्तायाः भर्तारं धर्मचारिणम्।।2.99.27।।उपविष्टं महाबाहुं ब्रह्माणमिव शाश्वतम्।स्थण्डिले दर्भसंस्तीर्णे सीतया लक्ष्मणेन च।।2.99.28।।
त्याने रामाला तेथे आसनस्थ पाहिले—कृष्णाजिन धारण केलेले, चीर-वल्कल वस्त्रे परिधान केलेले—आणि ते सर्व बाजूंनी अग्नीसारखे तेजस्वी भासत होते।
Verse 27
तं तु कृष्णाजिनधरं चीरवल्कलवाससम्।ददर्श राममासीनमभितः पावकोपमम्।।2.99.26।।सिंहस्कन्धं महाबाहुं पुण्डरीकनिभेक्षणम्।पृथिव्यास्सागरान्तायाः भर्तारं धर्मचारिणम्।।2.99.27।।उपविष्टं महाबाहुं ब्रह्माणमिव शाश्वतम्।स्थण्डिले दर्भसंस्तीर्णे सीतया लक्ष्मणेन च।।2.99.28।।
सिंहासारखे खांदे, महाबाहू, कमलनयन—धर्ममार्गाने चालणाऱ्या रामाला त्याने पाहिले; जो सागरपर्यंतच्या पृथ्वीचा यथार्थ अधिपती होता।
Verse 28
तं तु कृष्णाजिनधरं चीरवल्कलवाससम्।ददर्श राममासीनमभितः पावकोपमम्।।2.99.26।।सिंहस्कन्धं महाबाहुं पुण्डरीकनिभेक्षणम्।पृथिव्यास्सागरान्तायाः भर्तारं धर्मचारिणम्।।2.99.27।।उपविष्टं महाबाहुं ब्रह्माणमिव शाश्वतम्।स्थण्डिले दर्भसंस्तीर्णे सीतया लक्ष्मणेन च।।2.99.28।।
त्याने महाबाहू रामाला पाहिले—दर्भ पसरलेल्या मोकळ्या भूमीवर सीता व लक्ष्मणासह उपविष्ट—जणू शाश्वत ब्रह्मदेव शांत आसनी विराजमान।
Verse 29
तं दृष्ट्वा भरत श्श्रीमान् दुःखशोकपरिप्लुतः।अभ्यधावत धर्मात्मा भरतः कैकेयी सुतः।।2.99.29।।
त्यांना पाहताच श्रीमान् भरत दुःख-शोकाने व्याकुळ झाला। धर्मात्मा कैकेयीपुत्र भरत धावत रामांकडे गेला।
Verse 30
दृष्ट्वैव विललापाऽर्तो बाष्पसन्दिग्धया गिरा।अशक्नुवन् धारयितुं धैर्याद्वचनमब्रवीत्।।2.99.30।।
रामांना पाहताच आर्त भरत विलाप करू लागला; अश्रूंनी भरलेल्या कंठातून त्याची वाणी निघत होती। धैर्य करूनही तो स्वतःला आवरू शकला नाही आणि बोलला।
Verse 31
य स्संसदि प्रकृतिभिर्भवेद्युक्त उपासितुम्।वन्यैर्मृगैरुपासीन स्सोऽयमास्ते ममाग्रजः।।2.99.31।।
जो राजसभेत मंत्री व प्रजाजनांनी सेवित होण्यास योग्य आहेत, तेच माझे अग्रज आज येथे वन्य मृगांनीच जणू उपासित होऊन बसले आहेत।
Verse 32
वासोभिर्बहुसाहस्रैर्यो महात्मा पुरोचितः।मृगाजिने सोऽयमिह प्रवस्ते धर्ममाचरन्।।2.99.32।।
जो महात्मा पूर्वी हजारो वस्त्रांना सरावले होते, तेच धर्माचरण करीत येथे मृगचर्म धारण करून पडले आहेत।
Verse 33
अधारयद्यो विविधाश्चित्रास्सुमनसस्तदा।सोऽयं जटाभारमिमं वहते राघवः कथम्।।2.99.33।।
जो तेव्हा नानाविध रंगीबेरंगी सुमनांनी अलंकृत असे, तोच हा राघव आज जटांचा हा जड भार कसा वाहतो?
Verse 34
यस्य यज्ञैर्यथादिष्टैर्युक्तो धर्मस्य सञ्चयः।शरीरक्लेशसम्भूतं स धर्मं परिमार्गते।।2.99.34।।
ज्याच्यासाठी यथाविधि सांगितलेल्या यज्ञांनी धर्मसंचय सहज होता, तोच आता शरीरक्लेशातून उत्पन्न होणारा धर्म शोधीत आहे.
Verse 35
चन्दनेन महार्हेण यस्याङ्गमुपसेवितम्।मलेन तस्याङ्गमिदं कथमार्यस्य सेव्यते।।2.99.35।।
ज्याच्या अंगांची सेवा मौल्यवान चंदनाने होत असे, त्या आर्याचे हे शरीर आता धूळ-मळाने कसे सेविले जात आहे?
Verse 36
मन्निमित्तमिदं दुःखं प्राप्तो रामः सुखोचितः।धिग्जीवितं नृशंसस्य मम लोकविगर्हितम्।।2.99.36।।
माझ्याच निमित्ताने सुखास योग्य रामाला हे दुःख प्राप्त झाले. धिक्कार असो माझ्या या नृशंस, लोकनिंद्य जीवनाला.
Verse 37
इत्येवं विलपन्दीनः प्रस्विन्नमुखपङ्कजः।पादावप्राप्य रामस्य पपात भरतो रुदन्।।2.99.37।।
अशा रीतीने विलाप करीत शोकाने दीन—घामाने भिजलेले कमलमुख—रामाच्या चरणांपर्यंत पोहोचण्याआधीच भरत रडत रडत कोसळला.
Verse 38
दुःखाभितप्तो भरतो राजपुत्रो महाबलः।उक्त्वाऽर्येति सकृद्दीनं पुनर्नोवाच किञ्चन।।2.99.38।।
दुःखाने व्याकुळ झालेला महाबली राजपुत्र भरत करुणेने एकदाच “आर्य!” असे म्हणाला; त्यानंतर तो काहीही बोलू शकला नाही।
Verse 39
बाष्पाभिहतकण्ठश्च प्रेक्ष्य रामं यशस्विनम्।आर्येत्येवाभिसङ्क्रुश्य व्याहर्तुं नाशकत्तदा।।2.99.39।।
यशस्वी रामाला पाहताच अश्रूंनी त्याचा कंठ दाटून आला; तेव्हा भरत “आर्य!” असेच आर्तपणे हाक मारून पुढे काही बोलू शकला नाही।
Verse 40
शत्रुघ्नश्चापि रामस्य ववन्दे चरणौ रुदन्।तावुभौ स समालिङ्ग्य रामश्चाश्रूण्यवर्तयत्।।2.99.40।।
शत्रुघ्नही रडत रडत रामाच्या चरणांना वंदन करू लागला; तेव्हा रामाने त्या दोघांना आलिंगन दिले आणि स्वतःही अश्रू ढाळले।
Verse 41
ततस्सुमन्त्रेण गुहेन चैव समीयतु राजसुतावरण्ये।दिवाकरश्चैव निशाकरश्च यथाऽम्बरे शुक्रबृहस्पतिभ्याम्।।2.99.41।।
त्यानंतर अरण्यात ते दोन्ही राजपुत्र सुमंत्र व गुह यांच्याशी भेटले—जसे आकाशात सूर्य व चंद्र, शुक्र व बृहस्पतीजवळ येऊन मिळतात।
Verse 42
तान्पार्थिवान्वारणयूथपाभान्समागतां स्तत्र महत्यरण्ये।वनौकसस्तेऽपि समीक्ष्य सर्वेऽप्यश्रूण्यमुञ्चन्प्रविहाय हर्षम्।।2.99.42।।
त्या महान अरण्यात हत्तींच्या कळपनेत्यांसारखे तेजस्वी ते राजकुमार एकत्र आलेले पाहून, वनवासीही हर्ष बाजूला ठेवून अश्रूच ढाळू लागले।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Bharata’s self-indictment and renunciatory approach to authority: he frames Rāma’s forest hardship as ‘on my account’ and seeks grace at the feet of Rāma, Sītā, and Lakṣmaṇa. The sarga stages legitimacy as moral responsibility, not possession—Bharata’s grief and humility function as a public correction to the succession rupture.
The chapter teaches that dharma is legible through conduct and environment: exile does not erase kingship’s ethical radiance, and remorse is a disciplined recognition of harm rather than a mere emotion. Rāma’s ascetic posture and Bharata’s collapse together dramatize that rightful order is sustained by restraint, reverence, and truth-aligned action.
Key landmarks include Citrakūṭa and the Mandākinī River, with forest wayfinding encoded through kusa-and-bark markers placed on trees by Lakṣmaṇa. Cultural-ritual markers include the northeast-sloping vedi with a burning fire, and the parṇaśālā described in sacrificial and martial terms, linking ascetic residence to both yajña-space and protective readiness.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.