Sarga 87

Verse 1

गुहस्य वचनं श्रुत्वा भरतो भृशमप्रियम् ।ध्यानं जगाम तत्रैव यत्र तच्छ्रुतमप्रियम् ॥१॥

गुहाचे अत्यंत अप्रिय वचन ऐकून भरत ज्या ठिकाणी ते दुःखद वृत्त ऐकले, त्याच ठिकाणी मौन चिंतनात मग्न झाले॥

Verses 2-3

सुकुमारो महासत्त्वस्सिंहस्कन्धो महाभुजः ।पुण्डरीकविशालाक्ष स्तरुणः प्रियदर्शनः ॥२॥प्रत्याश्वस्य मुहूर्तं तु कालं परमदुर्मनाः ।पपात सहसा तोत्रैर्ह्यतिविद्ध इव द्विपः ॥३॥

भरत कोमल असूनही महासत्त्ववान—सिंहासारखे रुंद खांदे, महाबाहू, कमळासारखे विशाल नेत्र, तरुण व मनोहर. तो क्षणभर सावरला; पण अतिशय शोकाने व्याकुळ होऊन सहसा असा कोसळला, जणू अंकुशाने फार विद्ध झालेला हत्ती।

Verse 4

तदवस्थं तु भरतं शत्रुघ्नोऽनन्तरस्थितः ।परिष्वज्य रुरोदोच्चैर्विसंज्ञश्शोककर्शितः ॥४॥

भरताची ती अवस्था पाहून, जवळ उभा असलेला शत्रुघ्न त्याला मिठी मारून मोठ्याने रडू लागला; शोकाने कृश होऊन तोही बेशुद्ध पडला।

Verse 5

ततस्सर्वास्समापेतुर्मातरो भरतस्य ताः ।उपवासकृशा दीना भर्तृव्यसनकर्शिताः ॥५॥

तेव्हा भरताच्या सर्व माता धावून त्याच्याजवळ आल्या। उपवासाने कृश, दीन आणि पतीवर आलेल्या आपत्तीने शोकाकुल होऊन त्या अत्यंत कर्शित झाल्या होत्या।

Verse 6

ताश्च तं पतितं भूमौ रुदन्त्यः पर्यवारयन् ।कौसल्या त्वनुसृत्यैनं दुर्मनाः परिषस्वजे ॥६॥

त्या रडत रडत भूमीवर पडलेल्या भरताला वेढून उभ्या राहिल्या। आणि कौसल्या दुःखाने व्याकुळ होऊन जवळ जाऊन त्याला घट्ट आलिंगन देऊ लागली।

Verse 7

वत्सला स्वं यथा वत्समुपगूह्य तपस्विनी ।परिपप्रच्छ भरतं रुदन्ती शोकलालसा ॥७॥

तपस्विनी कौसल्या मातृवत्सलतेने भरताला जणू आपलाच वत्स, तसा उराशी घट्ट कवटाळून धरू लागली। रडत रडत, शोकाचा उद्रेक मोकळा करण्यास आतुर होऊन तिने त्याला विचारले।

Verse 8

पुत्र व्याधिर्न ते कच्चिच्छरीरं परिबाधते ।अद्य राजकुलस्यास्य त्वदधीनं हि जीवितम् ॥८॥

“पुत्रा, तुझ्या शरीराला कोणताही व्याधी त्रास देत नाही ना? आज या राजकुलाचे जीवन खरोखरच तुझ्यावर अवलंबून आहे।”

Verse 9

त्वां दृष्ट्वा पुत्र जीवामि रामे सभ्रातृकेगते ।वृत्ते दशरथे राज्ञि नाथ एकस्त्वमद्य नः ॥९॥

“पुत्रा, तुला पाहूनच मी जगते—राम भाऊसह निघून गेला आहे आणि राजा दशरथ परलोकवासी झाला आहे। आजपासून तूच आमचा एकमेव नाथ आहेस।”

Verse 10

कच्चिन्न लक्ष्मणे पुत्र श्रुतं ते किंचदप्रियम् ।पुत्रे वाऽप्येकपुत्राया स्सहभार्ये वनं गते ॥१०॥

बाळा, लक्ष्मणाविषयी, किंवा माझ्या एकमेव पुत्र रामाविषयी—जो पत्नीसमवेत वनात गेला आहे—काही अप्रिय वार्ता तर ऐकली नाहीस ना?॥

Verse 11

स मुहूर्तं समाश्वस्य रुदन्नेव महायशाः ।कौसल्यां परिसान्त्वेद्यं गुहं वचनमब्रवीत् ॥११॥

महायशस्वी भरताने क्षणभर स्वतःला सावरले; अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी कौसल्येला धीर देऊन मग गुहाला हे वचन बोलला॥

Verse 12

भ्राता मे क्वावसद्रात्रौ क्व सीता क्व च लक्ष्मणः ।अस्वपच्छयने कस्मिन् किं भुक्त्वा गुह शंस मे ॥१२॥

हे गुह! माझा भाऊ त्या रात्री कुठे राहिला? सीता कुठे होती आणि लक्ष्मण कुठे? तो कोणत्या शय्येवर झोपला, आणि त्यांनी काय भोजन केले? मला सांग।

Verse 13

सोऽब्रवीद्भरतं हृष्टो निषादाधिपतिर्गुहः ।यद्विधं प्रतिपेदे च रामे प्रियहितेऽतिथौ ॥१३॥

तेव्हा निषादाधिपती गुह आनंदित होऊन भरताला म्हणाला—प्रिय मित्र व पूज्य अतिथी रामाचा मी ज्या प्रकारे सत्कार केला, ते सर्व यथावत्।

Verse 14

अन्नमुच्चावचं भक्षाः फलानि विविधानि च ।रामायाभ्यवहारार्थं बहुचोपहृतं मया ॥१४॥

रामांच्या भोजनासाठी मी पुष्कळ आणले—नानाविध अन्न, भक्ष्य पदार्थ आणि विविध फळे।

Verse 15

तत्सर्वं प्रत्यनुज्ञासीद्राम स्सत्यपराक्रमः ।न तु तत्प्रत्यगृह्णात्स क्षत्रधर्ममनुस्मरन् ॥१५॥

सत्यपराक्रमी रामांनी ते सर्व कृपापूर्वक मान्य केले; पण क्षत्रधर्म स्मरून त्यांनी ती भेट स्वीकारली नाही।

Verse 16

न ह्यस्माभिः प्रतिग्राह्यं सखे देयं तु सर्वदा ।इति तेन वयं राजन्ननुनीता महात्मना ॥१६॥

‘सखा, आम्ही दान स्वीकारू नये; उलट नेहमी दान द्यावे.’—असे म्हणून, हे राजन्, त्या महात्म्याने आम्हाला नम्रतेने समजावले।

Verse 17

लक्ष्मणेन समानीतं पीत्वा वारि महायशाः ।औपवास्यं तदाऽकार्षीद्राघवस्सह सीतया ॥१७॥

तेव्हा महायशस्वी राघवाने सीतेसह लक्ष्मणाने आणलेले केवळ जल प्राशन करून उपवास-व्रत आचरले।

Verse 18

ततस्तु जलशेषेण लक्ष्मणोऽप्यकरोत्तदा ।वाग्यतास्ते त्रय स्सन्ध्यां समुपासत संहिताः ॥१८॥

त्यानंतर लक्ष्मणानेही उरलेल्या जलावरच निर्वाह केला। मग ते तिघेही वाणीसंयमी व एकाग्रचित्त होऊन संध्योपासना करू लागले।

Verse 19

सौमित्रिस्तु ततः पश्चादकरोत्स्वास्तरं शुभम् ।स्वयमानीय बर्हींषि क्षिप्रं राघवकारणात् ॥१९॥

यानंतर सौमित्रि (लक्ष्मण) राघवासाठी स्वतः गवत आणून शीघ्रच शुभ असे स्वास्तर (शय्यास्थान) तयार करू लागला।

Verse 20

तस्मिन्समाविशद्राम स्स्वास्तरे सह सीतया ।प्रक्षाल्य च तयोः पादावपचक्राम लक्ष्मणः ॥२०॥

त्या स्वास्तरावर राम सीतेसह विसावला। लक्ष्मणाने त्या दोघांचे पाय धुऊन मग काही अंतरावर जाऊन थांबला।

Verse 21

एतत्तदिङ्गुदीमूलमिदमेव च तत्तृणम् ।यस्मिन्रामश्च सीता च रात्रिं तां शयितावुभौ ॥२१॥

हेच ते इङ्गुदी वृक्षाचे मूळ आणि हेच ते तृण-शय्यास्थान—ज्यावर राम आणि सीता दोघेही त्या रात्री शयनी होते।

Verse 22

नियम्य पृष्ठे तु तलाङ्गुलित्रवान् शरैस्सुपूर्णाविषुधी परन्तपः ।महाद्धनु स्सज्यमुपोह्य लक्ष्मणो निशामतिष्ठत्परितोऽस्य केवलम् ॥२२॥

तेव्हा शत्रूंना ताप देणारा लक्ष्मण कर व बोटांचे रक्षक बांधून, पाठीवर बाणांनी भरलेल्या दोन भाते आवळून, महाधनुष्याला प्रत्यंचा चढवून सज्ज ठेवून, संपूर्ण रात्र एकटाच श्रीरामाच्या सर्व बाजूंनी जागता पहारा देत उभा राहिला।

Verse 23

तत स्त्वहंचोत्तमबाणचापधृत् स्थितोऽभवं तत्र स यत्र लक्ष्मणः ।अतन्द्रितैर्ज्ञातिभिरात्तकार्मुकैर्महेन्द्रकल्पं परिपालयंस्तदा ॥२३॥

यानंतर मीही उत्तम बाण व धनुष्य धारण करून, जिथे लक्ष्मण उभा होता तिथेच स्थिर राहिलो; आणि धनुष्य सज्ज असलेल्या, न थकणाऱ्या आपल्या स्वजनांसह, त्या वेळी महेंद्रासारख्या श्रीरामाचे रक्षण करत राहिलो।