Sarga 103
पिण्डदानदर्शनम् — The Queens Behold Rama’s Śrāddha Offering
अयोध्याकाण्ड
वसिष्ठ पायी चालत मन्दाकिनी-तटावरील तीर्थाकडे निघाले आणि रामदर्शनासाठी आतुर झालेल्या दशरथाच्या राण्यांना सोबत घेऊन गेले. राम-लक्ष्मण नेहमी स्नान करीत असलेल्या घाटावर ते पोहोचले. शोकाने कृश, अश्रूंनी भरलेली कौसल्या वनकाठचा तो पवित्र प्रदेश दाखवू लागली जिथे निर्वासित तिघांना कष्टाने राहावे लागले; आणि रामासाठी पाणी आणणे इत्यादी सेवेत लक्ष्मणाची अखंड तत्परता पाहून तिला वाटले—लक्ष्मणाला असा कठोर श्रम सहन करावा लागू नये. तेव्हा तिने दक्षिणाभिमुख कुशावर ठेवलेले इङ्गुदीफळाच्या गराचे पिंड पाहिले—रामाने पित्याच्या श्राद्धविधीनुसार अर्पण केलेले. पूर्वी राजवैभवात नांदलेल्या दशरथासाठी हे वन्य अर्पण पाहून ती विलाप करू लागली—देवतुल्य राजाला असे अन्न शोभते काय, आणि रामाची ही दीन अवस्था याहून अधिक वेदना नाही. “जसे मनुष्याचे अन्न तसे देवांचे अन्न” ही म्हण येथे शोकात सत्य ठरल्यासारखी तिला भासली. सहपत्नींनी कौसल्येला धीर दिला आणि आश्रमात रामाचे दर्शन झाले—तेजस्वी, तरीही जणू स्वर्गातून पडलेल्या देवासारखा। मातांनी अश्रू ढाळले; राम उठून त्यांच्या चरणांना स्पर्श करून नमस्कार करतो, आणि त्या त्याच्या पाठीवरील धूळ झटकतात. लक्ष्मणही वाकून प्रणाम करतो; राण्या त्यालाही तितक्याच मातृस्नेहाने कवटाळतात. सीता दुःखाकुल होऊन सासूंच्या चरणांना धरते; कौसल्या तिला कन्येसारखी मिठीत घेऊन तिच्या कष्टांवर शोक करते, तिच्या थकलेल्या मुखाचे वर्णन उपमांनी करते आणि शोकाला अरणीतून पेटलेल्या अग्नीप्रमाणे सांगते—जो आपल्या आधारालाच भस्म करतो. यानंतर राम वसिष्ठांचे चरण धरून त्यांच्या जवळ बसतो; भरतही हात जोडून जवळ बसतो आणि सभा विचार करू लागते—तो काय बोलेल. मित्रांनी वेढलेले राम, लक्ष्मण आणि भरत हे तिघे ऋत्विजांनी वेढलेल्या तीन यज्ञाग्नींसारखे शोभून दिसतात.
Shlokas
Verse 1
वसिष्ठः पुरतः कृत्वा दारान्दशरथस्य च।अभिचक्राम तं देशं रामदर्शनतर्षितः।।2.103.1।।
वसिष्ठांनी दशरथांच्या राण्यांना पुढे ठेवून, रामदर्शनाची तृषा मनात धरून, त्या स्थानी प्रस्थान केले।
Verse 2
राजपत्न्यश्च गच्छन्त्यो मन्दं मन्दाकिनीं प्रति।ददृशु स्तत्र तत् तीर्थं रामलक्ष्मणसेवितम्।।2.103.2।।
राजपत्नी मंदगतीने मन्दाकिनीकडे जात असता, तेथे राम-लक्ष्मणांनी सेविलेलं ते तीर्थस्थान त्यांनी पाहिलं।
Verse 3
कौसल्या बाष्पपूर्णेन मुखेन परिशुष्यता।सुमित्रामब्रवीद्दीना याश्चान्या राजयोषितः।।2.103.3।।
कौसल्या अश्रूंनी भरलेल्या व शोकाने कोरड्या पडलेल्या मुखाने, दीन होऊन सुमित्रेला आणि इतर राजयोषितांना म्हणाली।
Verse 4
इदं तेषामनाथानां क्लिष्टमक्लिष्टकर्मणाम्।वने प्राक्कलनं तीर्थं ये ते निर्विषयीकृताः।।2.103.4।।
हेच त्या वनातील पूर्वेकडील तीर्थ आहे, जे त्या अनाथप्राय जनांशी संबंधित आहे—जे क्लेशित असूनही कर्मात अक्लांत होते—आणि ज्यांना आपल्या राज्य-प्रदेशापासून वंचित केले गेले होते.
Verse 5
इत स्सुमित्रे पुत्रस्ते सदा जलमतन्द्रितः।स्वयं हरति सौमित्रिर्मम पुत्रस्य कारणात्।।2.103.5।।
हे सुमित्रे, येथून तुझा पुत्र सौमित्रि सदैव तत्पर राहून स्वतः पाणी आणतो—माझ्या पुत्राच्या हितासाठी.
Verse 6
जघन्यमपि ते पुत्रः कृतवान् न तु गर्हितः।भ्रातुर्यदर्थरहितं सर्वं तद् गर्हितंं गुणैः।।2.103.6।।
हे माता! तुझ्या पुत्राने जरी तुच्छ वाटणारे कर्म केले तरी तो निंद्य नाही. भावाच्या हितासाठी जे काही केले जाते ते सर्व गुणांनी भूषित होऊन खरेच प्रशंसनीय ठरते.
Verse 7
अद्यायमपि ते पुत्रः क्लेशानामतथोचितः।नीचानर्थ समाचारं सज्जं कर्म प्रमुञ्चतु।।2.103.7।।
आजही तुझा हा पुत्र क्लेशांस योग्य नाही, दुःखाचा सरावही नाही. त्याच्यावर लादलेले कठोर, हीन व अनर्थकारी काम तो सोडून देवो.
Verse 8
दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु सा ददर्श महीतले।पितुरिङ्गुदिपिण्याकं न्यस्तमायतलोचना।।2.103.8।।
आयतलोचना कौसल्येने भूमीवर दक्षिणाग्र दर्भांवर पित्याकरिता ठेवलेला इङ्गुदी-फळाच्या गराचा पिण्ड (पिण्याक) पाहिला.
Verse 9
तं भूमौ पितुरार्तेन न्यस्तं रामेण वीक्ष्य सा।उवाच देवी कौसल्या सर्वा दशरथस्त्रियः।।2.103.9।।
पित्याकरिता शोकाकुल रामाने भूमीवर ठेवलेले ते अर्पण पाहून देवी कौसल्येने दशरथाच्या सर्व स्त्रियांना उद्देशून सांगितले.
Verse 10
इदमिक्ष्वाकुनाथस्य राघवस्य महात्मनः।राघवेण पितुर्दत्तं पश्यतैतद्यथाविधि।।2.103.10।।
इक्ष्वाकुकुलनायक महात्मा राजा दशरथ—पित्याकरिता—राघवाने (रामाने) यथाविधी पिंडोदकादि अर्पण केले आहे; ते पाहा।
Verse 11
तस्य देवसमानस्य पार्थिवस्य महात्मनः।नैतदौपयिकं मन्ये भुक्तभोगस्य भोजनम्।।2.103.11।।
देवसमान तेजस्वी त्या महात्मा राजासाठी—ज्यांनी पूर्वी सर्व भोग उपभोगले—हे भोजन मला योग्य वाटत नाही।
Verse 12
चतुरन्तां महीं भुक्त्वा महेन्द्रसदृशो विभुः।कथमिङ्गुदिपिण्याकं स भुक्ते वसुधाधिपः।।2.103.12।।
जो इंद्रासमान पराक्रमी विभू पूर्वी चारही दिशांपर्यंतची पृथ्वी भोगीत होता, तो वसुधाधिपती आता इङ्गुदीच्या गरापासून केलेला पिण्याक कसा खाईल?
Verse 13
अतो दुःखतरं लोके न किञ्चित्प्रतिभाति मा।यत्र रामः पितुर्दद्यादिङ्गुदिक्षोदमृद्धिमान्।।2.103.13।।
याहून अधिक दुःखद मला जगात काहीच वाटत नाही—की पूर्वी समृद्ध असलेल्या रामाला पित्याला इङ्गुदीच्या कुटलेल्या फळाचा पिण्याक अर्पावा लागतो.
Verse 14
रामेणेङ्गुदिपिण्याकं पितुर्दत्तं समीक्ष्य मे।कथं दुःखेन हृदयं न स्फोटति सहस्रधा।।2.103.14।।
रामाने पित्याला इङ्गुदीचा पिण्याक दिलेला पाहून, दुःखाने माझे हृदय सहस्रधा का फुटून जात नाही?
Verse 15
श्रुतिस्तु खल्वियं सत्या लौकिकी प्रतिभाति मा।यदन्नः पुरुषो भवति तदन्नास्तस्य देवताः।।2.103.15।।
आता मला ही लौकिक म्हण खरी वाटते—मनुष्य ज्या अन्नावर जगतो, त्याच्या देवताही तेच अन्न स्वीकारतात.
Verse 16
एवमार्तां सपत्न्यस्ता जग्मुराश्वास्य तां तदा।ददृशुश्चाश्रमे रामं स्वर्गच्युतमिवामरम्।।2.103.16।।
अशा रीतीने शोकाकुल कौसल्येला धीर देऊन त्या सहपत्नी पुढे गेल्या; आणि आश्रमात त्यांनी रामाला पाहिले—जणू स्वर्गातून च्युत झालेला देवच.
Verse 17
सर्वभोगैः परित्यक्तं रामं सम्प्रेक्ष्य मातरः।आर्ता मुमुचुरश्रूणि सस्वरं शोककर्शिताः।।2.103.17।।
सर्व राजभोगांपासून वंचित रामाला पाहून माता शोकाने कृश झाल्या; आर्त स्वराने विलाप करीत त्यांनी अश्रू ढाळले।
Verse 18
तासां रामस्समुत्थाय जग्राह चरणान् शुभान्।मात्रूणां मनुजव्याघ्रस्सर्वासां सत्यसङ्गरः।।2.103.18।।
तेव्हा सत्यप्रतिज्ञ, मनुजव्याघ्र राम उठून उभा राहिला आणि सर्व मातांचे शुभ चरण श्रद्धेने धरून वंदन केले।
Verse 19
ताः पाणिभि स्सुखस्पर्शैर्मृद्वङ्गुलितलै श्शुभैः।प्रममार्जू रजः पृष्ठाद्रामस्यायतलोचनाः।।2.103.19।।
त्या विशालनेत्री राण्यांनी आपल्या कोमल, शुभ, सुखस्पर्श हातांनी रामाच्या पाठीवरील धूळ अलगद पुसली।
Verse 20
सौमित्रिरपि ता स्सर्वा मातृ़स्सम्प्रेक्ष्य दुःखितः।अभ्यवादयतासक्तं शनै रामादनन्तरम्।।2.103.20।।
सौमित्रि लक्ष्मणही त्या सर्व मातांना पाहून दुःखी झाला; रामाच्या मागोमाग जात तो हळूहळू भक्तिभावाने त्यांना वंदन करू लागला।
Verse 21
यथा रामे तथा तस्मिन्सर्वा ववृतिरे स्त्रियः।वृत्तिं दशरथाज्जाते लक्ष्मणे शुभलक्षणे।।2.103.21।।
जसे त्या श्रीरामांप्रती होत्या, तसेच सर्व राण्यांनी दशरथपुत्र शुभलक्षण लक्ष्मणावरही तितक्याच स्नेहाने व मानाने वागणूक ठेवली।
Verse 22
सीताऽपि चरणांस्तासामुपसङ्गृह्य दुःखिता।श्वश्रूणामश्रुपूर्णाक्षी सा बभूवाग्रतः स्थिता।।2.103.22।।
सीताही दुःखाने व्याकुळ होऊन सासूंचे चरण धरून वंदन करू लागली; अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी ती त्यांच्या समोर उभी राहिली।
Verse 23
तां परिष्वज्य दुःखार्तां माता दुहितरं यथा।वनवासकृशां दीनां कौसल्या वाक्यमब्रवीत्।।2.103.23।।
वनवासाने कृश झालेल्या, दीन व शोकाकुल सीतेला माता जशी कन्येला मिठी मारते तसे कौसल्येने तिला आलिंगन देऊन शब्द उच्चारले।
Verse 24
विदेहराजस्य सुता स्नुषा दशरथस्य च।रामपत्नी कथं दुःखं सम्प्राप्ता निर्जने वने।।2.103.24।।
विदेहराजाची कन्या, दशरथाची सून आणि रामाची पत्नी—ती सीता निर्जन वनात असे दुःख कशी भोगू लागली?
Verse 25
पद्ममातपसन्तप्तं परिक्लिष्टमिवोत्पलम्।काञ्चनं रजसा ध्वस्तं क्लिष्टं चन्द्रमिवाम्बुदैः।।2.103.25।।मुखं ते प्रेक्ष्य मां शोको दहत्यग्निरिवाऽश्रयम्।भृशं मनसि वैदेहि व्यसनारणिसम्भवः।।2.103.26।।
तुझे मुख सूर्यतापाने करपलेल्या कमळासारखे, म्लान झालेल्या उत्पलासारखे दिसते; धुळीने मळलेले सुवर्ण जसे, तसेच मेघांनी झाकलेला चंद्र जसा तसाही भासतो।
Verse 26
पद्ममातपसन्तप्तं परिक्लिष्टमिवोत्पलम्।काञ्चनं रजसा ध्वस्तं क्लिष्टं चन्द्रमिवाम्बुदैः।।2.103.25।।मुखं ते प्रेक्ष्य मां शोको दहत्यग्निरिवाऽश्रयम्।भृशं मनसि वैदेहि व्यसनारणिसम्भवः।।2.103.26।।
हे वैदेही! तुझे मुख पाहताच माझ्या हृदयात शोक अत्यंत तीव्रतेने पेटतो—जणू व्यसनरूपी अरणीतून उत्पन्न झालेली अग्नी आपल्या आश्रयालाच जाळून टाकते।
Verse 27
ब्रुवन्त्यामेवमार्तायां जनन्यां भरताग्रजः।पादावासाद्य जग्राह वसिष्ठस्य च राघवः।।2.103.27।।
अशी आर्त माता बोलत असतानाच भरताचा अग्रज राघव वसिष्ठांजवळ जाऊन श्रद्धेने त्यांचे चरण धरू लागला।
Verse 28
पुरोहितस्याग्निसमस्य वै तदा बृहस्पतेरिन्द्रमिवामराधिपः।प्रगृह्य पादौ सुसमृद्धतेजसस्सहैव तेनोपविवेश राघवः।।2.103.28।।
तेव्हा अग्निसमान तेज असलेल्या त्या कुलपुरोहिताचे चरण धरून राघव त्याच्या शेजारी बसला—जसा देवाधिपती इंद्र बृहस्पतीजवळ बसतो।
Verse 29
ततो जघन्यं सहितै स्समन्त्रिभिः पुरप्रधानैश्च सहैव सैनिकैः।जनेन धर्मज्ञतमेन धर्मवानुपोपविष्टो भरत स्तदाऽग्रजम्।।2.103.29।।
त्यानंतर धर्मवान भरत आपल्या अग्रजाच्या जवळ बसला; त्याच्या मागे मंत्री, नगरप्रमुख, सैनिक आणि धर्मज्ञ श्रेष्ठ जन बसले होते।
Verse 30
उपोपविष्ट स्तु तदा स वीर्यवांस्तपस्विवेषेण समीक्ष्य राघवम्।श्रिया ज्वलन्तं भरतः कृताञ्जलिर्यथा महेन्द्रः प्रयतः प्रजापतिम्।।2.103.30।।
तेव्हा पराक्रमी भरताने तपस्वी-वेषातील, तरीही श्री-तेजाने ज्वलंत राघवाला पाहून त्याच्या समीप बसून हात जोडले—जसा शुद्ध महेंद्र प्रजापतीच्या सान्निध्यात बसतो.
Verse 31
किमेष वाक्यं भरतोऽद्य राघवं प्रणम्य सत्कृत्य च साधु वक्ष्यति।इतीव तस्यार्यजनस्य तत्त्वतो बभूव कौतूहलमुत्तमं तदा।।2.103.31।।
तेव्हा आर्यजनांच्या मनात गहन कुतूहल उत्पन्न झाले—“आज भरत राघवाला प्रणाम करून व सत्कार करून कोणते उत्तम वचन बोलेल?”
Verse 32
स राघव स्सत्यधृति श्च लक्ष्मणो महानुभावो भरत श्च धार्मिकः।वृताः सुहृद्भि श्च विरेजुरध्वरे यथा सदस्यै स्सहितास्त्रयोऽग्नयः।।2.103.32।।
सत्यात दृढ राघव, महानुभाव लक्ष्मण आणि धर्मात्मा भरत—सुहृदांनी वेढलेले—त्या यज्ञविधीत असे शोभून दिसले, जसे ऋत्विजांसह तीन यज्ञाग्नी विराजमान होतात.
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rāma’s performance of pitṛ-rites (piṇḍadāna) for Daśaratha under exile conditions, highlighting how dharma is upheld even when resources are meager and the performer is personally distressed.
Kauśalyā’s lament and the proverb about ‘a man’s food and his gods’ underscore the moral realism of dharma: ritual duty persists amid suffering, and grief becomes a lens that reveals impermanence, status-reversal, and the ethical nobility of endurance.
The Mandākinī-associated tīrtha and the āśrama setting frame the scene; culturally, the śrāddha protocol is signaled through darbha grass oriented southward and the piṇḍa offering, with araṇi imagery used to interpret grief as a self-consuming fire.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.