Sarga 117
अत्र्याश्रमगमनम् तथा अनसूयोपदेशः (Arrival at Atri’s Hermitage and Anasuya’s Counsel)
अयोध्याकाण्ड
तपस्वी निघून गेल्यावर श्रीरामांना त्या ठिकाणी पुढे राहणे रुचत नाही। भरत, राण्या आणि अयोध्यावासी यांची आठवण मन व्याकुळ करते; तसेच भरताच्या सेनेच्या छावणीमुळे घोडे-हत्ती इत्यादींनी भूमीही दूषित झाली होती. म्हणून राम सीता व लक्ष्मणासह तेथून निघून भगवान अत्रींच्या आश्रमास पोहोचतात. राम नम्रपणे प्रणाम करतात. अत्री त्यांना पुत्रवत् स्नेहाने स्वीकारून आदर्श अतिथिसत्कार करतात आणि लक्ष्मण व सीतेलाही धीर देतात. मग ते आपल्या वृद्ध पत्नी अनसूयेला—कठोर तपाने प्रसिद्ध, लोकहितकारी तपोबलाने (अन्नसमृद्धी देणे, गंगाप्रवाह घडवणे, विघ्ननिवारण, देवकार्याकरिता काळपरिवर्तनासारखी तपश्चर्या) विख्यात—बोलावून सीतेला तिच्याकडे जाण्यास सांगतात. सीता अनसूयेची प्रदक्षिणा करून प्रणाम करते; तिचे अतिवृद्ध, थरथरणारे शरीर पाहून कुशल विचारते. सीतेच्या धर्मशील वर्तनाने प्रसन्न झालेली अनसूया, रामासोबत वनकष्ट सहन करून जाण्याच्या तिच्या निर्णयाचे कौतुक करते आणि पतिव्रता-धर्माचा उपदेश देते—सज्जन स्त्रीसाठी पतीच परम आश्रय व देवतुल्य; निष्ठेमुळे कीर्ती व पुण्य मिळते, तर असंयमित कामना अधःपतन व अपकीर्ती घडवते. या सर्गात प्रवासवृत्त, सत्कारविधी, तपोमहिमा आणि सीतेस दिलेला नीत्युपदेश यांचा संगम दिसतो.
Shlokas
Verse 1
राघव स्त्वथ यातेषु तपस्विषु विचिन्तयन्।न तत्रारोचयद्वासं कारणैर्बहुभिस्तदा।।।।
तपस्वी निघून गेल्यावर राघवांनी विचार केला आणि अनेक कारणांनी तेथे वास करणे तेव्हा योग्य मानले नाही।
Verse 2
इह मे भरतो दृष्टो मातरश्च सनागराः।सा च मे स्मृतिरन्वेति तान्नित्यमनुशोचतः।।।।
येथे मी भरताला, माझ्या मातांना आणि नगरवासियांनाही पाहिले. त्यांच्यासाठी सतत शोक करणाऱ्या मला तीच स्मृती पुन्हा पुन्हा पाठलाग करते.
Verse 3
स्कन्धावारनिवेशेन तेन तस्य महात्मनः।हयहस्तिकरीषैश्च उपमर्दः कृतो भृशम्।।।।
त्या महात्मा भरताच्या सैन्याने तेथे छावणी टाकल्यामुळे, घोडे व हत्ती यांच्या शेणाने आणि सततच्या तुडवणुकीने तो प्रदेश फारच मळकट व विदीर्ण झाला।
Verse 4
तस्मादन्यत्र गच्छाम इति सञ्चिन्त्य राघवः।प्रातिष्ठत स वैदेह्या लक्ष्मणेन च सङ्गतः।।।।
“म्हणून आपण आता अन्यत्र जाऊ,” असा निश्चय करून राघव वैदेही व लक्ष्मणासह प्रस्थान झाला।
Verse 5
सोऽत्रेराश्रममासाद्य तं ववन्दे महायशाः।तं चापि भगवानत्रिः पुत्रवत्प्रत्यपद्यत।।।।
अत्रीच्या आश्रमास पोहोचून महायशस्वी रामांनी मुनींना प्रणाम केला; आणि भगवान अत्रींनीही त्यांना पुत्रवत् स्नेहाने स्वीकारले।
Verse 6
स्वयमातिथ्यमादिश्य सर्वमन्यत्सुसत्कृतम्।सौमित्रिं च महाभागां सीतां च समसान्त्वयत्।।।।
अत्रींनी स्वतः यथोचित अतिथिसत्काराची व्यवस्था केली; आणि सौमित्रि व महाभागा सीतेला मधुर वचनांनी धीर दिला।
Verse 7
पत्नीं च समनुप्राप्तां वृद्धामामन्त्र्य सत्कृताम्।सान्त्वयामास धर्मज्ञः सर्वभूतहिते रतः।।।।
धर्मज्ञ व सर्वभूतहितपर अत्रींनी नुकतीच आलेली, सर्वांनी पूज्य मानलेली आपली वृद्ध पत्नी बोलावून तिला धीर दिला।
Verse 8
आनसूयां महाभागां तापसीं धर्मचारिणीम्प्रतिगृह्णीष्व वैदेहीमब्रवीदृषिसत्तमः।रामाय चाऽचचक्षे तां तापसीं धर्मचारिणीम्।।।।
ऋषिश्रेष्ठांनी धर्माचरणी महाभागा तपस्विनी अनसूयेला म्हटले—“वैदेहीला स्वीकार.” आणि रामालाही त्या धर्मनिष्ठ तपस्विनीचे वर्णन करून सांगितले।
Verse 9
दश वर्षाण्यनावृष्ट्या दग्धे लोके निरन्तरम्।।।।यया मूलफले सृष्टे जाह्नवी च प्रवर्तिता।उग्रेण तपसा युक्ता नियमैश्चाप्यलङ्कृता।।।।दश वर्ष सहास्राणि तया तप्तं महत्तपः।अनसूया व्रतै स्स्नाता प्रत्यूहाश्च निवर्तिताः।।।।देवकार्यनिमित्तं च यया सन्त्वरमाणया।दशरात्रं कृता रात्रि स्सेयं मातेव तेऽनघ।।।।
हे अनघ रामा! दहा वर्षे अनावृष्टीने जग निरंतर दग्ध होत असता, हिनेच मूल‑फळे उत्पन्न केली आणि जाह्नवी (गंगा) प्रवाहित केली. उग्र तपाने युक्त व नियमांनी अलंकृत होऊन हिने दहा सहस्र वर्षे महान तप केले; व्रतांनी स्नात होऊन हिने सर्व विघ्ने परतविली. देवकार्याच्या निमित्ताने त्वरेने प्रवृत्त होऊन हिने दहा रात्री एकाच रात्रीसारख्या केल्या. अशी ही अनसूया तुझ्यासाठी मातेसमान आहे.
Verse 10
दश वर्षाण्यनावृष्ट्या दग्धे लोके निरन्तरम्।।2.117.9।।यया मूलफले सृष्टे जाह्नवी च प्रवर्तिता।उग्रेण तपसा युक्ता नियमैश्चाप्यलङ्कृता।।2.117.10।।दश वर्ष सहास्राणि तया तप्तं महत्तपः।अनसूया व्रतै स्स्नाता प्रत्यूहाश्च निवर्तिताः।।2.117.11।।देवकार्यनिमित्तं च यया सन्त्वरमाणया।दशरात्रं कृता रात्रि स्सेयं मातेव तेऽनघ।।2.117.12।।
जिने मूल-फळे निर्माण केली आणि जाह्नवी (गंगा) प्रवाहित केली; जी उग्र तपश्चर्येत युक्त व नियमांनी अलंकृत होती।
Verse 11
दश वर्षाण्यनावृष्ट्या दग्धे लोके निरन्तरम्।।2.117.9।।यया मूलफले सृष्टे जाह्नवी च प्रवर्तिता।उग्रेण तपसा युक्ता नियमैश्चाप्यलङ्कृता।।2.117.10।।दश वर्षसहास्राणि यया तप्तं महत् तपः।अनसूया व्रतै स्स्नाता प्रत्यूहाश्च निवर्तिताः।।2.117.11।।देवकार्यनिमित्तं च यया सन्त्वरमाणया।दशरात्रं कृता रात्रि स्सेयं मातेव तेऽनघ।।2.117.12।।
तिने दहा हजार वर्षे महान् व कठोर तप केले. व्रतांनी पावन झालेल्या अनसूयेने उद्भवणारे विघ्नही परतवून लावले.
Verse 12
दश वर्षाण्यनावृष्ट्या दग्धे लोके निरन्तरम्।।2.117.9।।यया मूलफले सृष्टे जाह्नवी च प्रवर्तिता।उग्रेण तपसा युक्ता नियमैश्चाप्यलङ्कृता।।2.117.10।।दश वर्ष सहास्राणि तया तप्तं महत्तपः।अनसूया व्रतै स्स्नाता प्रत्यूहाश्च निवर्तिताः।।2.117.11।।देवकार्यनिमित्तं च यया सन्त्वरमाणया।दशरात्रं कृता रात्रि स्सेयं मातेव तेऽनघ।।2.117.12।।
देवकार्याच्या निमित्ताने, त्वरित संकल्पाने तिने दहा रात्री एकाच रात्रीसारख्या केल्या. हे निष्पाप, ती तुझ्यासाठी मातेसमान आहे.
Verse 13
तामिमां सर्वभूतानां नमस्कार्यां यशस्विनीम्अभिगच्छतु वैदेही वृद्धामक्रोधनां सदा।अनसूयेति या लोके कर्मभिः ख्यातिमागता।।।।
सर्व प्राण्यांना नमस्कार्य, यशस्विनी, वृद्ध आणि सदैव अक्रोधी—कर्मांनी ‘अनसूया’ म्हणून जगात ख्यात झालेल्या त्या देवीकडे वैदेही जावो.
Verse 14
एवं ब्रुवाणं तमृषिं तथेत्युक्त्वा स राघवः।सीतामुवाच धर्मज्ञामिदं वचनमुत्तमम्।।।।
अशा प्रकारे बोलणाऱ्या त्या ऋषींना ‘तथास्तु’ म्हणत राघवाने धर्मज्ञ सीतेला हे उत्तम वचन सांगितले.
Verse 15
राजपुत्रि श्रुतमिदं मुनेरस्य समीरितम्।श्रेयोऽर्थमात्मनश्शीघ्रमभिगच्छ तपस्विनीम्।।।।
राजकन्ये, या मुनीने सांगितलेले वचन तू ऐकलेस. आपल्या कल्याणासाठी शीघ्र त्या तपस्विनी स्त्रीकडे जाऊन भेट घे॥
Verse 16
सीता त्वेतद वचः श्रुत्वा राघवस्य हितैषिणः।तामत्रिपन्तीं धर्मज्ञामभिचक्राम मैथिली।।।।
राघवाच्या हितासाठी बोललेले वचन ऐकून मिथिलेची सीता धर्मज्ञ अत्रिपत्नी अनसूयेकडे गेली॥
Verse 17
शिथिलां वलितां वृद्धां जरापाण्डुरमूर्धजाम्।सततं वेपमानाङ्गीं प्रवाते कदलीं यथा।। ।।तां तु सीता महाभागामनसूयां पतिव्रताम्।अभ्यवादयदव्यग्रा स्वं नाम समुदाहरत्।।।।
ती शिथिल, सुरकुतलेली व वृद्ध होती; जरेमुळे तिचे केश पांढरे झाले होते. तिचे अवयव सतत थरथरत, जणू जोराच्या वाऱ्यातील केळीचे झाड॥
Verse 18
शिथिलां वलितां वृद्धां जरापाण्डुरमूर्धजाम्।सततं वेपमानाङ्गीं प्रवाते कदलीं यथा।। 2.117.17।।तां तु सीता महाभागामनसूयां पतिव्रताम्।अभ्यवादयदव्यग्रा स्वंनाम समुदाहरत्।।2.117.18।।
मग सीतेने अव्यग्र मनाने महाभागा पतिव्रता अनसूयेला प्रणाम केला आणि आपले नाव सांगितले॥
Verse 19
अभिवाद्य च वैदेही तापसीं तामनिन्दिताम्।बद्धाञ्जलिपुटा हृष्टा पर्यपृच्छदनामयम्।।।।
वैदेहीने त्या अनिंद्य तापसीला प्रणाम केला; मग आनंदित होऊन हात जोडून तिचे कुशलक्षेम विचारले॥
Verse 20
ततस्सीतां महाभागां दृष्ट्वा तां धर्मचारिणीम्।सान्त्वयन्त्यब्रवीद्धृष्टा दिष्ट्या धर्ममवेक्षसे।।।।
तेव्हा धर्माचरणी महाभागा सीतेला पाहून अनसूया आनंदित झाली व तिला धीर देत म्हणाली—“धन्य आहेस तू; तू धर्माचाच अवलंब करतेस.”
Verse 21
त्यक्त्वा ज्ञातिजनं सीते मानमृद्धं च भामिनि।अवरुद्धं वने रामं दिष्ट्या त्वमनुगच्छसि।।।।
“हे सीते, हे भामिनि! नातेवाईक आणि समृद्ध मान-सुख त्यागून, वनात अडविलेल्या रामाच्या मागे तू दैवयोगाने चालली आहेस.”
Verse 22
नगरस्थो वनस्थो वा पापो वा यदि वा शुभः।यासां स्त्रीणां प्रियो भर्ता तासां लोका महोदयाः।।।।
“पती नगरात असो वा वनात, पापी असो वा पुण्यवान—ज्या स्त्रियांसाठी पती प्रिय असतो, त्यांना महान फल देणारे लोक प्राप्त होतात.”
Verse 23
दुश्शीलः कामवृत्तो वा धनैर्वा परिवर्जितः।स्त्रीणामार्यस्वभावानां परमं दैवतं पतिः।।।।
“आर्यस्वभावाच्या स्त्रियांसाठी पती हेच परम दैवत आहे—तो दुश्शील असो, कामवृत्तीचा असो, किंवा धनहीन असो.”
Verse 24
नातो विशिष्टं पश्यामि बान्धवं विमृशन्त्यहम्।सर्वत्र योग्यं वैदेहि तपः कृतमिवाव्ययम्।।।।
“हे वैदेही! विचार करता मला पतीपेक्षा श्रेष्ठ असा कोणताही बंधू दिसत नाही; तो सर्वत्र आधारयोग्य आहे—जणू केलेले तप अव्यय असते.”
Verse 25
न त्वेवमवगच्छन्ति गुणदोषमसत्त्स्रियः।कामवक्तव्यहृदया भर्तृनाथाश्चरन्ति याः।।।।
परंतु दुष्ट स्त्रिया अशा रीतीने गुण-दोषाचा विवेक जाणत नाहीत। ज्यांचे हृदय कामना व स्वेच्छेने चालते, ज्या पतीला जणू आपल्या अधीन मानून इकडे-तिकडे वावरतात।
Verse 26
प्राप्नुवन्त्य यशश्चैव धर्मभ्रंशं च मैथिलि।अकार्यवशमापन्नाः स्त्रियो याः खलु तद्विधाः।।।।
हे मैथिली! ज्या स्त्रिया अकार्याच्या वशाला जातात, त्या निश्चयच अपयश आणि धर्मभ्रंश प्राप्त करतात।
Verse 27
त्वद्विधास्तु गुणैर्युक्ता दृष्ट लोक परावराः।स्त्रिय स्स्वर्गे चरिष्यन्ति यथा धर्मकृतस्तथा।।।।
परंतु तुझ्यासारख्या गुणयुक्त, जगातील उच्च-नीच ओळखणाऱ्या स्त्रिया—धर्मकर्म करणाऱ्यांप्रमाणे स्वर्गात निर्भयपणे विचरतील।
Verse 28
तदेवमेनं त्वमनुव्रता सती पतिव्रतानां समयानुवर्तिनी।भव स्वभर्तु स्सहधर्मचारिणी यशश्च धर्मं च तत स्समाप्स्यसि।।।।
म्हणून तू सती होऊन, रामाचा अनुव्रत होऊन, पतिव्रतांच्या मर्यादेचे पालन कर. आपल्या पतीची सहधर्मचारिणी हो; त्यातून तुला यश आणि धर्म—दोन्ही प्राप्त होतील।
Frequently Asked Questions
Rāma must decide whether to remain at a place burdened by grief-laden memories and ritual/physical impurity from an army camp; he chooses relocation, prioritizing mental steadiness, appropriate residence, and dharmic propriety during exile.
Anasūyā frames fidelity and disciplined conduct as a woman’s stabilizing dharma: the husband is treated as the highest relational refuge, discernment guards against desire-driven wrongdoing, and steadfast virtue yields lasting renown and merit.
The key landmark is Atri’s forest āśrama, a cultural node of ascetic hospitality and instruction; associated motifs include the skandhāvāra (army encampment) and the sacred Gaṅgā (Jāhnavī) invoked in Anasūyā’s hagiography.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.