Sarga 21

Verse 1

तथा तु विलपन्तीं तां कौसल्यां राममातरम्।उवाच लक्ष्मणो दीनस्तत्कालसदृशं वचः।।2.21.1।।

अशी विलाप करणाऱ्या राममाता कौसल्येला, स्वतःही दीन झालेला लक्ष्मण त्या क्षणास अनुरूप असे वचन बोलला।

Verse 2

न रोचते ममाप्येतदार्ये यद्राघवो वनम्।त्यक्त्वा राज्यश्रियं गच्छेत् स्त्रिया वाक्यवशं गतः।।2.21.2।।

हे आर्ये! मलाही हे रुचत नाही—की राघवाने राज्यश्री सोडून वनात जावे, केवळ स्त्रीच्या वचनाच्या अधीन होऊन।

Verse 3

विपरीतश्च वृद्धश्च विषयैश्च प्रधर्षितः।नृपः किमिव न ब्रूयाच्चोद्यमानस्समन्मथः।।2.21.3।।

बुद्धी विपरीत झालेली, वृद्ध आणि विषयभोगांनी ग्रासलेला; कामाने वशीभूत व (कैकेयीने) चिथावलेला राजा काय बरं बोलणार नाही?

Verse 4

नास्यापराधं पश्यामि नापि दोषं तथाविधम्।येन निर्वास्यते राष्ट्राद्वनवासाय राघवः।।2.21.4।।

राघवामध्ये मला कोणताही अपराध दिसत नाही, तसेच असा दोषही नाही की ज्यामुळे त्यांना राज्यातून हाकलून वनवासास पाठवावे।

Verse 5

न तं पश्याम्यहं लोके परोक्षमपि यो नरः।स्वमित्रोऽपि निरस्तोऽपि योऽस्य दोषमुदाहरेत्।।2.21.5।।

या जगात असा कोणताही मनुष्य मला दिसत नाही की—शत्रू असो वा पराभूत असो—तोही पाठीमागे त्याचा दोष उच्चारील.

Verse 6

देवकल्पमृजुं दान्तं रिपूणामपि वत्सलम्।अवेक्षमाणः को धर्मं त्यजेत्पुत्रमकारणात्।।2.21.6।।

देवतुल्य, सरळ, संयमी आणि शत्रूंनाही प्रिय असा पुत्र असताना—त्याला अकारण टाकून देऊन धर्माचा त्याग कोण करील?

Verse 7

तदिदं वचनं राज्ञःपुनर्बाल्यमुपेयुषः।पुत्रः को हृदये कुर्याद्राजवृत्तमनुस्मरन्।।2.21.7।।

राजा जणू पुन्हा बालपणास आला आहे—अशा राजाचे हे वचन ऐकून, राजधर्माची मर्यादा स्मरण करणारा कोणता पुत्र ते हृदयात धरेल?

Verse 8

यावदेव न जानाति कश्चिदर्थमिमं नरः।तावदेव मया सार्धमात्मस्थं कुरु शासनम्।।2.21.8।।

जोपर्यंत कोणालाही हा विषय कळत नाही, तोपर्यंत माझ्या सहाय्याने आपल्या वशात शासनाची व्यवस्था सांभाळ.

Verse 9

मया पार्श्वे सधनुषा तव गुप्तस्य राघव।क स्समर्थोऽधिकं कर्तुं कृतान्तस्येव तिष्ठतः।।2.21.9।।

हे राघव! मी धनुष्य हातात घेऊन तुझ्या बाजूला उभा राहून तुझे रक्षण करीत असताना—तू कृतान्तासारखा स्थित असताना—तुझ्याविरुद्ध अधिक करण्याचे धैर्य कोणात आहे?

Verse 10

निर्मनुष्यामिमां कृत्स्नामयोध्यां मनुजर्षभ। करिष्यामि शरैस्तीक्ष्णैर्यदि स्थास्यति विप्रिये।।2.21.10।।

हे मनुजश्रेष्ठ! जर ही संपूर्ण अयोध्या तुझ्याविरुद्ध वैरभावाने उभी राहिली, तर मी माझ्या तीक्ष्ण बाणांनी या नगरीला पूर्णपणे मनुष्यरहित करीन।

Verse 11

भरतस्याथ पक्ष्यो वा यो वाऽस्य हितमिच्छति।सर्वानेतान्वधिष्यामि मृदुर्हि परिभूयते।।2.21.11।।

आणि जो भरताच्या बाजूचा असेल किंवा जो त्याचे हित इच्छितो—त्या सर्वांना मी वध करीन; कारण मृदू स्वभावाचा मनुष्य खरोखरच तुच्छतेने तुडविला जातो।

Verse 12

प्रोत्साहितोऽयं कैकेय्या स दुष्टो यदि नः पिता।अमित्रभूतो निस्सङ्गं वध्यतां बध्यतामपि।।2.21.12।।

कैकेयीच्या प्रोत्साहनाने जर आपला पिता खरोखर दुष्ट होऊन शत्रू झाला असेल, तर नात्याचा मोह बाजूला ठेवून त्याला आवर घालावा—गरज पडल्यास बांधून कैद करावे, आणि अपरिहार्य असल्यास वधही करावा।

Verse 13

गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः।उत्पथं प्रतिपन्नस्य कार्यं भवति शासनम्।।2.21.13।।

गुरुही जर अहंकाराने फुगून काय करावे-काय करू नये हे न जाणता कुपथाला लागला, तर त्यालाही योग्य रीतीने सुधारणे आवश्यक ठरते; अशा वेळी शिस्त लावणे हेच कर्तव्य होते।

Verse 14

बलमेष किमाश्रित्य हेतुं वापुरुषर्षभ।दातुमिच्छति कैकेय्यै राज्यं स्थितमिदं तव।।2.21.14।।

हे पुरुषश्रेष्ठ! कोणत्या बळाच्या आधारावर—किंवा कोणत्या कारणाने—हा राजा तुझ्या हक्काचे हे स्थिर राज्य कैकेयीला द्यावयास इच्छितो?

Verse 15

त्वया चैव मया चैव कृत्वा वैरमनुत्तमम्।काऽस्य शक्तिश्श्रियं दातुं भरतायारिशासन।।2.21.15।।

हे अरिशासन! तुझ्याशी आणि माझ्याशीही अत्युत्तम वैर निर्माण करून, याच्यात कोणती शक्ती आहे की तो भरताला राजश्री देऊ शकेल?

Verse 16

अनुरक्तोऽस्मि भावेन भ्रातरं देवि तत्त्वतः। सत्येन धनुषा चैव दत्तेनेष्टेन ते शपे।।2.21.16।।

हे देवी माता! मी अंतःकरणापासून खरेच माझ्या भावावर अनुरक्त आहे। मी तुला माझ्या सत्याची, माझ्या धनुष्याची, तसेच माझ्या दान व यज्ञ-इष्टाच्या पुण्याची शपथ घालतो।

Verse 17

दीप्तमग्निमरण्यं वा यदि रामः प्रवेक्ष्यति।प्रविष्टं तत्र मां देवि त्वं पूर्वमवधारय।।2.21.17।।

हे देवि माता, हे आधीच निश्चित समज—राम जर प्रज्वलित अग्नीत किंवा भयाण अरण्यात प्रवेश करतील, तर मी त्यांच्यापूर्वीच तेथे प्रवेश करीन।

Verse 18

हरामि वीर्याद्दुःखं ते तम स्सूर्य इवोदितः।देवी पश्यतु मे वीर्यं राघवश्चैव पश्यतु।।2.21.18।।

उदित सूर्य जसा अंधार दूर करतो, तसा मी माझ्या पराक्रमाने तुझे दुःख हरून नेईन। हे देवि माता, माझे सामर्थ्य तू पाहा; राघवही ते पाहो।

Verse 19

एतत्तु वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणस्य महात्मनः।उवाच रामं कौशल्या रुदन्ती शोकलालसा।।2.21.19।।

महात्मा लक्ष्मणाचे हे वचन ऐकून, शोकाने व्याकुळ होऊन रडत रडत कौसल्या रामाला म्हणाली।

Verse 20

भ्रातुस्ते वदतः पुत्र लक्ष्मणस्य श्रुतं त्वया।यदत्रानन्तरं कार्यं कुरुष्व यदि रोचते।।2.21.20।।

पुत्रा, तुझ्या भाऊ लक्ष्मणाने जे सांगितले ते तू ऐकलेस। आता या विषयात पुढे जे करणे योग्य वाटेल, तुला रुचल्यास तेच कर।

Verse 21

न चाधर्म्यं वच श्रुत्वा सपत्न्या मम भाषितम्।विहाय शोकसन्तप्तां गन्तुमर्हसि मामितः।।2.21.21।।

माझ्या सवती (कैकेयी) ने बोललेले अधर्म्य वचन ऐकून, शोकाने दग्ध झालेल्या मला येथे सोडून, इथून निघून जाणे तुला योग्य नाही।

Verse 22

धर्मज्ञ यदि धर्मिष्ठो धर्मं चरितुमिच्छसि।शुश्रूष मामिहस्थस्त्वं चर धर्ममनुत्तमम्।।2.21.22।।

हे धर्मज्ञ! तू खरोखर धर्मिष्ठ होऊन धर्माचरण करू इच्छित असशील, तर इथेच राहून माझी शुश्रूषा कर; तो अनुत्तम धर्म आचर।

Verse 23

शुश्रूषुर्जननीं पुत्र स्वगृहे नियतो वसन्।परेण तपसा युक्तः काश्यपस्त्रिदिवं गतः।।2.21.23।।

हे पुत्रा! स्वगृही नियमाने व संयमाने राहून, जननीची शुश्रूषा करीत, परम तपाने युक्त काश्यप त्रिदिवास (स्वर्गास) गेला।

Verse 24

यथैव राजा पूज्यस्ते गौरवेण तथाऽस्म्यहम्।त्वां नाहमनुजानामि न गन्तव्यमितो वनम्।।2.21.24।।

जसा राजा तुझ्यासाठी गौरवाने पूज्य आहे, तसाच मीही आहे। मी तुला अनुमती देत नाही; येथून वनात जाणे नाही।

Verse 25

त्वद्वियोगान्न मे कार्यं जीवितेन सुखेन वा।त्वया सह मम श्रेयस्तृणानामपि भक्षणम्।।2.21.25।।

तुझ्या वियोगाने माझ्यासाठी जीवन वा सुख यांचा काही उपयोग नाही। तुझ्यासोबत राहून गवत खाणेही मला श्रेयस्कर आहे।

Verse 26

यदि त्वं यास्यसि वनं त्यक्त्वा मां शोकलालसाम्।अहं प्रायमिहासिष्ये न हि शक्ष्यामि जीवितुम्।।2.21.26।।

जर तू मला शोकाकुल सोडून वनात गेलास, तर मी इथेच प्रायोपवेश (अनशन) करीन; कारण मी जगू शकणार नाही।

Verse 27

ततस्त्वं प्राप्स्यसे पुत्र निरयं लोकविश्रुतम्।ब्रह्महत्यामिवाधर्मात्समुद्र स्सरितां पतिः।।2.21.27।।

मग, पुत्रा, तू लोकप्रसिद्ध नरकास प्राप्त होशील; जसा अधर्माचरणामुळे नद्यांचा स्वामी समुद्र ब्रह्महत्येसारख्या पापाचा भागी झाला होता।

Verse 28

विलपन्तीं तथा दीनां कौसल्यां जननीं ततः।उवाच रामो धर्मात्मा वचनं धर्मसंहितम्।।2.21.28।।

त्यानंतर दीन होऊन विलाप करणाऱ्या जननी कौसल्येला धर्मात्मा रामाने धर्मसंमत वचन सांगितले।

Verse 29

नास्ति शक्तिः पितुर्वाक्यं समतिक्रमितुं मम।प्रसादये त्वां शिरसा गन्तुमिच्छाम्यहं वनम्।।2.21.29।।

पित्याच्या वचनाचे उल्लंघन करण्याची माझ्यात शक्ती नाही. मी मस्तक नमवून तुझी कृपा मागतो—मला वनात जायचे आहे।

Verse 30

ऋषिणा च पितुर्वाक्यं कुर्वता व्रतचारिणा।गौर्हता जानता धर्मं कण्डुनाऽपि विपश्चिता।।2.21.30।।

पित्याचे वचन पूर्ण करण्यासाठी, व्रतचारी व धर्मज्ञ विद्वान ऋषी कण्डूनेही गायीचा वध केला होता।

Verse 31

अस्माकं च कुले पूर्वं सगरस्याज्ञया पितुः।खनद्भिस्सागरैर्भूमिमवाप्तस्सुमहान्वधः।।2.21.31।।

आमच्या कुलात पूर्वी, पिता सगराच्या आज्ञेने भूमी खोदत असताना सगरपुत्रांना अत्यंत भयंकर वध (मृत्यू) प्राप्त झाला।

Verse 32

जामद्ग्न्येन रामेण रेणुका जननी स्वयम्।कृत्ता परशुनाऽरण्ये पितुर्वचनकारिणा।।2.21.32।।

पितृवचन पाळणाऱ्या जामदग्न्य रामाने (परशुरामाने) अरण्यात परशूने स्वतःची जननी रेणुका हिला छेदिले।

Verse 33

एतैरन्यैश्च बहुभिर्देवि देवसमैः कृतम्।पितुर्वचनमक्लीबं करिष्यामि पितुर्हितम्।।2.21.33।।

हे देवि! या व इतर अनेक देवसम पुरुषांनी निर्भयपणे पितृवचन पूर्ण केले; म्हणून मीही पित्याच्या हिताचा संकल्प सफल करीन।

Verse 34

न खल्वेतन्मयैकेन क्रियते पितृशासनम्।एतैरपि कृतं देवि ये मया तव कीर्तिताः।।2.21.34।।

हे देवि! पित्याची आज्ञा केवळ मी एकटाच पाळत नाही; ज्यांची मी तुला कीर्ती सांगितली, त्यांनीही तसेच केले आहे।

Verse 35

नाहं धर्ममपूर्वं ते प्रतिकूलं प्रवर्तये।पूर्वैरयमभिप्रेतो गतो मार्गोऽनुगम्यते।।2.21.35।।

मी तुझ्या प्रतिकूल असा कोणताही नवा धर्म प्रवर्तवत नाही; पूर्वजांनी मान्य केलेला व चाललेला हाच मार्ग मी अनुसरत आहे।

Verse 36

तदेतत्तु मया कार्यं क्रियते भुवि नान्यथा।पितुर्हि वचनं कुर्वन्न कश्चिन्नाम हीयते।।2.21.36।।

म्हणून हेच माझे कर्तव्य आहे; या लोकी मी हे अन्यथा करणार नाही। पित्याच्या वचनाचे पालन करणारा खरोखर कधीही धर्मापासून च्युत होत नाही।

Verse 37

तामेवमुक्त्वा जननीं लक्ष्मणं पुनरब्रवीत्।वाक्यं वाक्यविदां श्रेष्ठश्श्रेष्ठस्सर्वधनुष्मताम्।।2.21.37।।

जननीला असे सांगून, वाक्यविद्येत श्रेष्ठ आणि सर्व धनुर्धरांत उत्तम असे श्रीराम पुन्हा लक्ष्मणास म्हणाले।

Verse 38

तव लक्ष्मण जानामि मयि स्नेहमनुत्तमम्।विक्रमं चैव सत्त्वं च तेजश्च सुदुरासदम्।।2.21.38।।

हे लक्ष्मणा, माझ्यावरील तुझा अनुपम स्नेह मला ठाऊक आहे; तुझा पराक्रम, धैर्य-बल आणि दुर्जेय तेजही मला ज्ञात आहे।

Verse 39

मम मातुर्महद्दुःखमतुलं शुभलक्षण।अभिप्रायमविज्ञाय सत्यस्य च शमस्य च।।2.21.39।।

हे शुभलक्षण लक्ष्मणा, सत्य आणि शम (संयम) यांचा अभिप्राय न कळल्यामुळे माझ्या मातेला महान् व अतुल दुःख झाले आहे।

Verse 40

धर्मो हि परमो लोके धर्मे सत्यं प्रतिष्ठितम्।धर्मसंश्रितमेतच्च पितुर्वचनमुत्तमम्।।2.21.40।।

धर्म हा या लोकी परम आहे; सत्य धर्मातच दृढ प्रतिष्ठित आहे। आणि माझ्या पित्याचे हे उत्तम वचनही धर्मावरच आधारलेले आहे।

Verse 41

संश्रुत्य च पितुर्वाक्यं मातुर्वा ब्राह्मणस्य वा।न कर्तव्यं वृथा वीर धर्ममाश्रित्य तिष्ठता।।2.21.41।।

पिता, माता किंवा ब्राह्मण यांना एकदा वचन दिल्यावर—धर्मनिष्ठ असणाऱ्याने, हे वीर, ते वचन व्यर्थ होऊ देऊ नये।

Verse 42

सोऽहं न शक्ष्यामि पितुर्नियोगमतिवर्तितुम्।पितुर्हिवचनाद्वीर कैकेय्याऽहं प्रचोदितः।।2.21.42।।

म्हणून मी पित्याच्या आज्ञेचे उल्लंघन करू शकत नाही। हे वीर, पित्याच्या वचनामुळेच कैकेयीने मला (वनवासासाठी) प्रवृत्त केले आहे।

Verse 43

तदेतां विसृजानार्यां क्षत्रधर्माश्रितां मतिम्।धर्ममाश्रय मा तैक्ष्ण्यं मद्बुद्धिरनुगम्यताम्।।2.21.43।।

म्हणून ही अनार्य प्रवृत्ती सोडून दे, जी क्षत्रधर्माचा आधार घेतल्यासारखी दिसते। धर्माचा आश्रय घे; कठोर हिंसेकडे जाऊ नकोस। माझ्या बुद्धीचे अनुसरण कर।

Verse 44

तमेवमुत्त्वा सौहार्दाद्भ्रातरं लक्ष्मणाग्रजः।उवाच भूयः कौसल्यां प्राञ्जलिश्शिरसानतः।।2.21.44।।

अशा रीतीने स्नेहाने भावाला सांगून, लक्ष्मणाचा अग्रज राम पुन्हा कौसल्येला म्हणाला—हात जोडून, मस्तक नम्र करून।

Verse 45

अनुमन्यस्व मां देवि गमिष्यन्तमितो वनम्।शापिताऽसि मम प्राणैः कुरु स्वस्त्ययनानि मे।।2.21.45।।

हे देवि माता! मी येथून वनात जाण्यास निघालो आहे; मला अनुमती दे. माझ्या प्राणांची शपथ—माझ्यासाठी स्वस्त्ययन व मंगल-आशीर्वादाची विधी कर.

Verse 46

तीर्णप्रतिज्ञश्च वनात्पुनरेष्याम्यहं पुरीम्।ययातिरिव राजर्षिःपुरा हित्वा पुनर्दिवम्।।2.21.46।।

प्रतिज्ञा पूर्ण करून मी वनातून पुन्हा नगरीत परत येईन—जसा प्राचीन राजर्षि ययाती स्वर्गातून च्युत होऊनही पुन्हा दिव्यलोक प्राप्त करीत असे।

Verse 47

शोकस्सन्धार्यतां मात र्हृदये साधु मा शुचः।वनवासादिहैष्यामि पुनः कृत्वा पितुर्वचः।।2.21.47।।

माता, शोक हृदयात संयमाने धरा; दुःख करू नकोस. पित्याचे वचन पूर्ण करून वनवासातून मी पुन्हा इथेच येईन.

Verse 48

त्वया मया च वैदेह्या लक्ष्मणेन सुमित्रया।पितुर्नियोगे स्थातव्यमेष धर्मस्सनातनः।।2.21.48।।

तू, मी, वैदेही, लक्ष्मण आणि सुमित्रा—आपण सर्वांनी पित्याच्या नियोगात स्थिर राहिले पाहिजे; हाच सनातन धर्म आहे.

Verse 49

अम्ब संहृत्य सम्भारान् दुःखं हृदि निगृह्य च।वनवासकृता बुद्धिर्मम धर्म्याऽनु वर्त्यताम्।।2.21.49।।

अंबे, सर्व तयारी आवर आणि हृदयातील दुःख संयमित कर. वनवासासाठी दृढ झालेला माझा धर्म्य निश्चय स्वीकारून धर्ममार्ग म्हणून त्याचे अनुसरण कर.

Verse 50

एतद्वचस्तस्य निशम्य मातासुधर्म्यमव्यग्रमविक्लबं च।मृतेव संज्ञां प्रतिलभ्य देवी समीक्ष्य रामं पुनरित्युवाच।।2.21.50।।

त्याचे हे वचन—धर्मात दृढ, अव्यग्र व अविकल—ऐकून माता-देवी जणू मृत्यूपासून शुद्धीवर आली. तिने रामाकडे स्थिर नजरेने पाहिले आणि पुन्हा बोलली.

Verse 51

यथैव ते पुत्र पिता तथाऽहं गुरु स्स्वधर्मेण सुहृत्तया च।न त्वाऽनुजानामि न मां विहायसुदुःखितामर्हसि गन्तुमेवम्।।2.21.51।।

पुत्रा, जसा तुझ्यासाठी पिता, तशीच मीही—स्वधर्माने व स्नेहाने—तुझी गुरु आहे. मी तुला अनुमती देत नाही; मला अतिदुःखी सोडून तू असा जाण्यास योग्य नाहीस.

Verse 52

किं जीवितेनेह विना त्वया मेलोकेन वा किं स्वधयाऽमृतेन।श्रेयो मुहूर्तं तव सन्निधानं ममेह कृत्स्नादपि जीवलोकात्।।2.21.52।।

तुझ्याविना माझे हे जीवन कशाला? स्वर्ग, पितृतर्पण किंवा अमृत यांचा तरी काय उपयोग? माझ्यासाठी तुझ्या सान्निध्याचा एक क्षणही या संपूर्ण जीवजगतापेक्षा श्रेष्ठ आहे.

Verse 53

नरैरिवोल्काभिरपोह्यमानोमहागजोऽध्वानमनुप्रविष्टः।भूयः प्रजज्वाल विलापमेवं निशम्य रामः करुणं जनन्याः।।2.21.53।।

आईचा असा करुण विलाप ऐकून रामाचे अंतःकरण अधिकच जळू लागले—जणू मार्गावर पुढे गेलेल्या महागजाला जळत्या मशाली घेऊन लोक मागे ढकलत आहेत.

Verse 54

स मातरं चैव विसंज्ञकल्पा मार्तं च सौमित्रिमभिप्रतप्तम्।धर्मे स्थितो धर्म्यमुवाच वाक्यं यथा स एवार्हति तत्र वक्तुम्।।2.21.54।।

धर्मनिष्ठ राहून त्यांनी शोकाने मूर्च्छितप्राय झालेल्या मातेला आणि अत्यंत संतप्त सौमित्राला उद्देशून त्या प्रसंगी योग्य असे धर्म्य वचन उच्चारले; त्या वेळी तसे बोलण्यास योग्य केवळ तेच होते।

Verse 55

अहं हि ते लक्ष्मण नित्यमेव जानामि भक्तिं च पराक्रमं च।मम त्वभिप्रायमसन्निरीक्ष्य मात्रा सहाभ्यर्दसि मां सुदुःखम्।।2.21.55।।

लक्ष्मणा, तुझी भक्ती आणि पराक्रम मला नेहमीच ज्ञात आहेत; पण माझा अभिप्राय नीट न पाहता तू मातेसह मला अत्यंत दुःख देत आहेस।

Verse 56

धर्मार्थकामाः खलु तात लोके समीक्षिता धर्मफलोदयेषु।ते तत्र सर्वे स्युरसंशयं मे भार्येव वश्याऽभिमता सुपुत्रा।।2.21.56।।

तात, या लोकी धर्म, अर्थ आणि काम हे धर्मफलाच्या उदयावरूनच तपासले जातात. माझ्या अभिमत मार्गात हे तिन्ही निःसंशय आहेत—जसे पत्नीची वश्यता आणि सुपुत्रांनी युक्त मातेला लाभणारे प्रियत्व।

Verse 57

यस्मिंस्तु सर्वे स्युरसन्निविष्टा धर्मो यत स्स्यात्तदुपक्रमेत।द्वेष्यो भवत्यर्थपरो हि लोके कामात्मता खल्वपि न प्रशस्ता।।2.21.57।।

परंतु जिथे हे तिन्ही एकत्र नीट स्थिर होत नाहीत, तिथे ज्यामुळे धर्म टिकून राहील तोच मार्ग स्वीकारावा. कारण या लोकी अर्थासक्त मनुष्य द्वेष्य ठरतो, आणि कामप्रधान वृत्तीही प्रशंसनीय नाही।

Verse 58

गुरुश्च राजा च पिता च वृद्धःक्रोधात्प्रहर्षाद्यदि वाऽपि कामात्।यद्व्यादिशेत्कार्यमवेक्ष्य धर्मंकस्तन्न कुर्यादनृशंसवृत्तिः।2.21.58।।

गुरु, राजा, पिता किंवा वृद्ध—क्रोधाने, हर्षाने किंवा इच्छेनेही—धर्माचा विचार करून जे कार्य आज्ञापित करतील, ते कोण करणार नाही? केवळ निर्दयी वृत्तीच न करील.

Verse 59

स वै न शक्नोमि पितुः प्रतिज्ञामिमामकर्तुं सकलां यथावत्।स ह्यावयोस्तात गुरुर्नियोगेदेव्याश्च भर्ता स गति स्सधर्मः।।2.21.59।।

प्रिय तात! पित्याची ही प्रतिज्ञा संपूर्णपणे यथावत् पूर्ण केल्यावाचून मी राहू शकत नाही. आज्ञा देण्यात ते आमचे गुरु आहेत; आणि देवी (माता)साठी ते पती—तेच तिची शरण, तेच तिचा धर्म.

Verse 60

तस्मिन्पुनर्जीवति धर्मराजे विशेषतस्स्वे पथि वर्तमाने।देवी मया सार्धमितोऽपगच्छेत्कथं स्विदन्या विधवेव नारी।।2.21.60।।

तो धर्मराज अजून जीवित असताना—विशेषतः तो स्वधर्मपथावर स्थिर असताना—देवी राणी माझ्यासह येथून कशी जाईल? ती काय दुसऱ्या स्त्रीप्रमाणे विधवा होऊन जाईल?

Verse 61

सा माऽनुमन्यस्व वनं व्रजन्तंकुरुष्व न स्स्वस्त्ययनानि देवि।यथा समाप्ते पुनराव्रजेयं यथा हि सत्येन पुनर्ययातिः।।2.21.61।।

म्हणून, हे माता, वनात जाणाऱ्या मला अनुमती द्या; हे देवि, माझ्यासाठी स्वस्त्ययन-मंगलविधी करा, जेणेकरून काल पूर्ण झाल्यावर मी पुन्हा परत येईन—जसा सत्यबलाने ययाती पुन्हा परतला.

Verse 62

यशो ह्यहं केवलराज्यकारणान्न पृष्ठतः कर्तुमलं महोदयम्।अदीर्घकाले न तु देवि जीवितेवृणेऽवरामद्य महीमधर्मतः।।2.21.62।।

फक्त राज्याच्या कारणासाठी हे महान यश मी मागे टाकू शकत नाही. हे देवि, अल्पकाळाच्या या जीवनात आज मी अधर्माने ही क्षुद्र पृथ्वी मिळवणे निवडत नाही.

Verse 63

प्रसादयन्नरवृषभ स्समातरं पराक्रमाज्जिगमिषुरेव दण्डकान्।अथानुजं भृशमनुशास्य दर्शनंचकार तां हृदि जननीं प्रदक्षिणम्।।2.21.63।।

मातेला प्रसन्न करून तो नरश्रेष्ठ पराक्रमाने दंडकारण्यात जाण्यास उद्यत झाला. मग त्याने धाकट्या भावाला दृढपणे उपदेश केला आणि अंतःकरणपूर्वक मातेस प्रदक्षिणा घातली.