Sarga 97

Verse 1

सुसंरब्धं तु सौमित्रिं लक्ष्मणं क्रोधमूर्छितम्।रामस्तु परिसान्त्व्याथ वचनं चेदमब्रवीत्।।।।

तेव्हा रामांनी अत्यंत संतप्त व क्रोधाने व्याकुळ झालेल्या सौमित्र लक्ष्मणास शांत करून हे वचन उच्चारले।

Verse 2

किमत्र धनुषा कार्यमसिना वा सचर्मणा।महेष्वासे महाप्राज्ञे भरते स्वयमागते।।।।

महाधनुर्धर व महाप्राज्ञ भरत स्वतः येथे आले असता, येथे धनुष्य, तलवार किंवा ढाल यांची काय गरज आहे?

Verse 3

पितुस्सत्यं प्रतिश्रुत्य हत्वा भरतमागतम्।किं करिष्यामि राज्येन सापवादेन लक्ष्मण।।।।

हे लक्ष्मणा! पित्याच्या सत्याचे पालन करण्याची प्रतिज्ञा केली तरी, येथे आलेल्या भरताचा वध करून जर अपवादयुक्त राज्य मिळाले, तर त्या राज्याचे मी काय करणार?

Verse 4

यद्द्रव्यं बान्धवानां वा मित्राणां वा क्षये भवेत्।नाहं तत्प्रतिगृह्णीयां भक्षान्विषकृतानिव।।।।

नातेवाईक किंवा मित्र यांच्या विनाशातून जे धन मिळेल, ते मी कधीही स्वीकारणार नाही—विषमिश्रित अन्नासारखे।

Verse 5

धर्ममर्थं च कामं च पृथिवीं चापि लक्ष्मण।इच्छामि भवतामर्थे एतत् प्रतिशृणोमि ते।।।।

हे लक्ष्मणा! तुमच्या हितासाठी मी धर्म, अर्थ, काम आणि पृथ्वी (राज्य) यांचीही इच्छा करतो—हे मी तुला दृढपणे सांगतो.

Verse 6

भ्रात्रूणां संग्रहार्थं च सुखार्थं चापि लक्ष्मण।राज्यमप्यहमिच्छामि सत्येनाऽयुधमालभे।।।।

हे लक्ष्मणा! बंधूंचा संग्राह व त्यांचे सुख यासाठी मी राज्यही स्वीकारीन; सत्याची शपथ घेऊन, शस्त्राला साक्षी धरून मी हे म्हणतो।

Verse 7

नेयं मम मही सौम्य दुर्लभा सागराम्बरा।न हीच्छेयमधर्मेण शक्रत्वमपि लक्ष्मण।।।।

हे सौम्य लक्ष्मणा! सागराने वेढलेली ही पृथ्वी मला दुर्लभ नाही; पण अधर्माने तर इंद्रपदही मला नको, लक्ष्मणा।

Verse 8

यद्विना भरतं त्वां च शत्रुघ्नं चापि मानद।भवेन्मम सुखं किञ्चिद्भस्म तत्कुरुतां शिखी।।।।

हे मानदा! भरताविना, तुझ्याविना आणि शत्रुघ्नाविना जर माझे काही सुख असू शकेल, तर अग्नी ते भस्म करो।

Verse 9

मन्येऽहमागतोऽयोध्यां भरतो भ्रातृवत्सलः।मम प्राणात्प्रियतरः कुलधर्ममनुस्मरन्।।।।श्रुत्वा प्रव्राजितं मां हि जटावल्कलधारिणम्।जानक्यासहितं वीर त्वया च पुरुषर्षभ।।।।स्नेहेनाऽक्रान्तहृदय श्शोकेनाकुलितेन्द्रियः।द्रष्टुमभ्यागतो ह्येष भरतो नान्यथाऽगतः।।।।

हे वीरा, पुरुषश्रेष्ठा! मला वाटते की भ्रातृवत्सल भरत—जो मला प्राणांपेक्षाही प्रिय आहे—कुलधर्माचे स्मरण करून अयोध्येतून आला आहे। मी जटा-वळ्कल धारण करून, जानकीसह आणि तुझ्यासह वनवासास प्रव्राजित झालो, हे ऐकून त्याचे हृदय स्नेहाने व्यापले, इंद्रिये शोकाने व्याकुळ झाली; म्हणून तो मला पाहावयास आला आहे—तो अन्य कोणत्या हेतूने आलेला नाही।

Verse 10

मन्येऽहमागतोऽयोध्यां भरतो भ्रातृवत्सलः।मम प्राणात्प्रियतरः कुलधर्ममनुस्मरन्।।2.97.9।।श्रुत्वा प्रव्राजितं मां हि जटावल्कलधारिणम्।जानक्यासहितं वीर त्वया च पुरुषर्षभ।।2.97.10।।स्नेहेनाऽक्रान्तहृदय श्शोकेनाकुलितेन्द्रियः।द्रष्टुमभ्यागतो ह्येष भरतो नान्यथाऽगतः।।2.97.11।।

मला वाटते, भ्रातृवत्सल भरत—जो माझ्या प्राणांपेक्षाही प्रिय आणि कुलधर्म स्मरण करणारा आहे—अयोध्येत आला आहे. हे पुरुषश्रेष्ठ! मी जटा-वळ्कल धारण करून जानकीसह आणि तुझ्यासह वनवासाला पाठविला गेलो, हे ऐकून स्नेहाने त्याचे हृदय भरून आले आहे व शोकाने इंद्रिये व्याकुळ झाली आहेत; म्हणून तो केवळ मला पाहण्यासाठीच आला आहे—इतर कोणत्याही हेतूने नाही।

Verse 11

मन्येऽहमागतोऽयोध्यां भरतो भ्रातृवत्सलः।मम प्राणात्प्रियतरः कुलधर्ममनुस्मरन्।।2.97.9।।श्रुत्वा प्रव्राजितं मां हि जटावल्कलधारिणम्।जानक्यासहितं वीर त्वया च पुरुषर्षभ।।2.97.10।।स्नेहेनाऽक्रान्तहृदय श्शोकेनाकुलितेन्द्रियः।द्रष्टुमभ्यागतो ह्येष भरतो नान्यथाऽगतः।।2.97.11।।

स्नेहाने त्याचे हृदय व्यापले आहे आणि शोकाने इंद्रिये व्याकुळ झाली आहेत; भरत खरोखर केवळ मला पाहण्यासाठीच आला आहे—इतर कोणत्याही हेतूने नाही।

Verse 12

अम्बां च कैकयीं रुष्य परुषं चाप्रियं वदन्।प्रसाद्य पितरं श्रीमार्नाज्यं मे दातुमागतः।।।।

आई कैकेयीवर राग धरून कठोर व अप्रिय वचन बोलत, आणि आपल्या पित्याला प्रसन्न करून, श्रीमान् भरत राज्य मला देण्यासाठी आला आहे।

Verse 13

प्राप्तकालं यदेषोऽस्मान्भरतो द्रष्टुमिच्छति।अस्मासु मनसाऽप्येष नाप्रियं किञ्चिदाचरेत्।।।।

हा योग्यच काळ आहे की भरत आम्हांस भेटावयास इच्छितो. तो तर मनानेही आमच्याविषयी काहीही अप्रिय वा अहितकारक कधीच करणार नाही॥

Verse 14

विप्रियं कृतपूर्वं ते भरतेन कदा नु किम्।ईदृशं वा भयं तेऽद्य भरतं योऽत्र शङ्कसे।।।।

भरताने पूर्वी कधी तुझ्याशी कोणते अप्रिय कृत्य केले आहे? मग आज तुला असा कोणता भय आहे की तू येथे भरतावर संशय घेतोस?॥

Verse 15

न हि ते निष्ठुरं वाच्यो भरतो नाप्रियं वचः।अहं ह्यप्रियमुक्त स्स्यां भरतस्याप्रिये कृते।।।।

भरताविषयी तू कठोर किंवा अप्रिय वचन बोलू नकोस. कारण तू तसे बोललास तर ते कटु वचन जणू माझ्याविरुद्धच उच्चारले गेले असे होईल॥

Verse 16

कथं नु पुत्राः पितरं हन्युः कस्यां चिदापदि।भ्राता वा भ्रातरं हन्यात्सौमित्रे प्राणमात्मनः।।।।

हे सौमित्रे! कोणत्याही आपत्तीत पुत्र पित्याचा वध कसा करतील? किंवा भाऊ आपल्या प्राणासारख्या प्रिय भावाचा वध कसा करील?॥

Verse 17

यदि राज्यस्य हेतोस्त्वमिमां वाचं प्रभाषसे।वक्ष्यामि भरतं दृष्ट्वा राज्यमस्मै प्रदीयताम्।।।।

जर तू राज्याच्या हेतूने ही वाणी बोलत असशील, तर मी भरताला भेटून म्हणेन—‘हे राज्य यालाच देण्यात यावे.’॥

Verse 18

उच्यमानोऽपि भरतो मया लक्ष्मण तद्वचः।राज्यमस्मै प्रयच्छेति बाढमित्येव वक्ष्यति।।।।

हे लक्ष्मणा! मी भरताला ‘यांना राज्य दे’ असे सांगितले तरी भरत निश्चयच ‘बाढम्—तथास्तु’ असेच म्हणेल.

Verse 19

तथोक्तो धर्मशीलेन भ्रात्रा तस्य हिते रतः।लक्ष्मणः प्रविवेशेव स्वानि गात्राणि लज्जया।।।।

धर्मशील, त्याच्या हितासाठी रत असलेल्या भावाने असे म्हटल्यावर लक्ष्मण लज्जेने भरून जणू आपल्या अंगांतच आकुंचन पावला.

Verse 20

तद्वाक्यं लक्ष्मण श्श्रुत्वा व्रीलितः प्रत्युवाच ह।त्वां मन्ये द्रष्टुमायातः पिता दशरथ स्स्वयम्।।।।

ते वचन ऐकून लज्जित झालेला लक्ष्मण म्हणाला—“मला वाटते, तुम्हाला पाहण्यासाठी स्वयंच पिता दशरथ येथे आले आहेत.”

Verse 21

व्रीलितं लक्ष्मणं दृष्ट्वा राघवः प्रत्युवाच ह।एष मन्ये महाबाहुरिहास्मान्द्रष्टुमागतः।।।।

लक्ष्मण लज्जित झालेला पाहून राघव म्हणाला—“मला वाटते, तो महाबाहु येथे आपल्याला पाहायला आला आहे.”

Verse 22

अथवा नौ ध्रुवं मन्ये मन्यमान स्सुखोचितौ।वनवासमनुध्याय गृहाय प्रतिनेष्यति।।।।

किंवा—मला हे निश्चय वाटते—आपण सुखास योग्य आहोत असे मानून, आपल्या वनवासाचा विचार करून, तो आपल्याला घरी परत नेण्यासाठी आला आहे.

Verse 23

इमां वाप्येष वैदेहीमत्यन्तसुखसेविनीम्।पिता मे राघव श्श्रीमान्वनादादाय यास्यति।।।।

नाहीतर, हे राघवा! माझे श्रीसमृद्ध पिता वैदेहीला—जी अत्यंत सुखात वाढलेली आहे—वनातून घेऊन नगरास परत नेतील।

Verse 24

एतौ तौ सम्प्रकाशेते गोत्रवन्तौ मनोरमौ।वायुवेगसमौ वीर जवनौ तुरगोत्तमौ।।।।

हे वीरा! पाहा, हे दोन श्रेष्ठ अश्व—उच्च कुळातील, मनोहर, अतिवेगवान—वाऱ्यासारख्या गतीचे—तेजाने उजळून दिसत आहेत।

Verse 25

स एष सुमहाकायः कम्पते वाहिनीमुखे।नागश्शत्रुञ्जयो नाम वृद्धस्तातस्य धीमतः।।।।

पाहा, सैन्याच्या अग्रभागी तो महाकाय हत्ती हालचाल करीत आहे—वृद्ध, ‘शत्रुञ्जय’ नावाचा—आपल्या धीमान पित्याचा।

Verse 26

न तु पश्यामि तच्छत्रं पाण्डुरं लोकसत्कृतम् |पितुर्दिव्यं महाबाहो संशयो भवतीह मे।।।।

परंतु, हे महाबाहो! पित्याचे ते दिव्य, पांढरे, लोकमान्य राजछत्र मला दिसत नाही; म्हणून माझ्या मनात संशय उत्पन्न होतो।

Verse 27

वृक्षाग्रादवरोह त्वं कुरु लक्ष्मण मद्वचः।इतीव रामो धर्मात्मा सौमित्रिं तमुवाच ह।।।।

“लक्ष्मणा, वृक्षाच्या शिखरावरून खाली उतर आणि माझे वचन पाळ।” असे म्हणत धर्मात्मा रामाने सौमित्रिला सांगितले।

Verse 28

अवतीर्य तु सालाग्रात्तस्मात्स समितिञ्जयः।लक्ष्मणः प्राञ्जलिर्भूत्वा तस्थौ रामस्य पार्श्वतः।।।।

तेव्हा रणजयी लक्ष्मण त्या शालवृक्षाच्या शिखरावरून उतरून हात जोडून श्रीरामांच्या बाजूस उभा राहिला।

Verse 29

भरतेनापि सन्दिष्टा सम्मर्दो न भवेदिति।समन्तात्तस्य शैलस्य सेना वासमकल्पयत्।।।।

भरतानेही ‘गर्दी होऊ नये’ अशी आज्ञा दिल्यामुळे, सेनेने त्या पर्वताच्या सर्व बाजूंनी तळ मांडला।

Verse 30

अध्यर्धमिक्ष्वाकुचमूर्योजनं पर्वतस्य सा।पार्श्वे न्यविशदावृत्य गजवाजिरथाकुला।।।।

हत्ती, घोडे व रथांनी गजबजलेली ती इक्ष्वाकुसेना दीड योजनाहून अधिक पसरून, पर्वताच्या पार्श्वभागाला वेढा देत त्याच्या जवळच छावणी करून स्थिरावली।

Verse 31

सा चित्रकूटे भरतेन सेना धर्मं पुरस्कृत्य विधूय दर्पम्।प्रसादनार्थं रघुनन्दनस्य विराजते नीतिमता प्रणीता।।।।

चित्रकूटावर भरताने नेलेली ती सेना धर्माला अग्रस्थानी ठेवून, दर्प झटकून, रघुनंदन श्रीरामांच्या प्रसन्नतेसाठी नीतिमान नेतृत्वाखाली तेजस्वीपणे शोभून दिसली।