Sarga 33
त्रयस्त्रिंशः सर्गः — Civic Lament and Rama’s Dutiful Approach to Daśaratha
अयोध्याकाण्ड
या सर्गात राम लक्ष्मण व सीतेसह ब्राह्मणांना दानधर्म करून, वनवासाला धर्म्य आचार व सामाजिक कर्तव्य म्हणून स्वीकारत दशरथांच्या भेटीस निघतो. सीता दोन्ही भावांच्या शस्त्रांना पुष्पमाळा अर्पण करते—हा गृह्य-पूज्य संकेत शस्त्रांना विजयासाठी नव्हे, कर्तव्यपालनासाठीची साधने असा पवित्र अर्थ देतो. नगरातील रस्ते जनसमुदायाने भरून अडतात; नागरिक छपरांवरून पाहतात—राम पायी चाललेला, छत्राविना—राजप्रथांचा हा उलटावा सर्वांना अस्वस्थ करतो. लोक म्हणतात, दशरथ जणू मोहग्रस्त होऊन वनवासाची आज्ञा देत आहेत; ज्याच्या सदाचाराने जग जिंकले असे मानले जाते त्या प्रिय पुत्राला राजा कसा निर्वासित करील? प्रजा रामाचे षड्गुण सांगते—अहिंसा, करुणा, विद्या, सदाचार, दम आणि आत्मसंयम—आणि त्याला धर्माचा सार, मानवतेचे मूळ मानते; समाज हा त्या मूळाचा शाखा-फलवत् विस्तार आहे. दुष्काळात जलचरांची तडफड व मुळापासून छाटलेल्या वृक्षाचा पडझड असा शोकाचा रूपकविस्तार होतो; अखेरीस ते घरदार सोडून रामाबरोबर वनात जाण्यास सिद्ध होतात, जणू नगर-वन यांची नैतिक भूमीरेषाच बदलते. राम हे आर्त शब्द ऐकूनही अढळ राहतो, राजवाड्यात प्रवेश करतो, खिन्न सुमंत्राला पाहतो आणि राजाला आपल्या आगमनाची वार्ता देण्यास सांगतो. अशा रीतीने तो संयम व कर्तव्यनिष्ठा राखून दशरथांसमोर जाण्याचा निर्धार टिकवतो।
Shlokas
Verse 1
दत्त्वा तु सह वैदेह्या ब्राह्मणेभ्यो धनं बहु।जग्मतुः पितरं द्रष्टुं सीतया सह राघवौ।।।।
वैदेहीसह ब्राह्मणांना पुष्कळ धन दान देऊन, दोन्ही राघव सीतेसह पित्याच्या दर्शनास निघाले.
Verse 2
ततो गृहीते दुष्प्रेक्षे त्वशोभेतां तदायुधे।मालादामभिराबद्धे सीतया समलङ्कृते।।।।
त्यानंतर ती दुष्प्रेक्ष अशी दोन्ही आयुधे हातात घेतल्यावर अधिकच शोभून दिसली—सीतेने पुष्पमाला व फुलांच्या दामांनी बांधून अलंकृत केल्यामुळे।
Verse 3
ततः प्रासादहर्म्याणि विमानशिखराणि च।अधिरुह्य जनश्श्रीमानुदासीनो व्यलोकयत्।।।।
त्यानंतर श्रीमंत नगरजन प्रासाद, हर्म्ये व उंच विमानशिखरे यांवर चढून, अंतःकरणात शोकाचे ओझे घेऊन उदासीन भावाने पाहू लागले।
Verse 4
न हि रथ्याः स्म शक्यन्ते गन्तुं बहुजनाकुलाः।आरुह्य तस्मात्प्रासादान् दीनाः पश्यन्ति राघवम्।।।।
अनेक लोकांनी गजबजलेल्या रस्त्यांतून जाणे शक्य राहिले नव्हते; म्हणून शोकाने दीन झालेले लोक प्रासादांवर चढून राघवाला पाहू लागले।
Verse 5
पदातिं वर्जितच्छत्रं रामं दृष्ट्वा जनास्तदा।ऊचुर्बहुविधा वाच श्शोकोपहतचेतसः।।।।
तेव्हा छत्रवर्जित, पायी चालणारा राम पाहून—शोकाने व्याकुळ झालेल्या मनाने—लोकांनी अनेक प्रकारचे शब्द उच्चारले।
Verse 6
यं यान्तमनुयाति स्म चतुरङ्गबलं महत्।तमेकं सीतया सार्धमनुयाति स्म लक्ष्मणः।।।।
ज्याच्या प्रस्थानास पूर्वी महान् चतुरंगिणी सेना मागोमाग चालत असे, तोच आज एकटा निघाला आहे; त्याच्यामागे सीतेसह केवळ लक्ष्मणच चालला आहे।
Verse 7
ऐश्वर्यस्य रसज्ञः सन् कामिनां चैव कामदः।नेच्छत्येवानृतं कर्तुं पितरं धर्मगौरवात्।।।।
ऐश्वर्याचा रस जाणणारा आणि जनांच्या कामना पूर्ण करणारा असला तरी, धर्मगौरवामुळे श्रीराम पित्याला वचनभंग करणारा करावयास इच्छित नाहीत।
Verse 8
या न शक्या पुरा द्रष्टुं भूतैराकाशगैरपि।तामद्य सीतां पश्यन्ति राजमार्गगता जनाः।।।।
जिला पूर्वी आकाशचारी भूतगणांनाही पाहणे शक्य नव्हते, तीच सीता आज राजमार्गाने जाणारे लोक पाहत आहेत।
Verse 9
अङ्गरागोचितां सीतां रक्तचन्दनसेविनीम्।वर्षमुष्णं च शीतं च नेष्यन्त्याशु विवर्णताम्।।।।
अंगरागास योग्य व रक्तचंदनाचा लेप करणारी सीता—आता पाऊस, उष्णता व थंडी यांमुळे लवकरच विवर्ण होईल।
Verse 10
अद्य नूनं दशरथस्सत्त्वमाविश्य भाषते।न हि राजा प्रियं पुत्रं विवासयितुमर्हति।।।।
आज नक्कीच दशरथ जणू काही तमसिक आवेशाने ग्रासल्याप्रमाणे बोलत आहेत; कारण राजाला आपल्या प्रिय पुत्राला वनवास देणे योग्य नाही.
Verse 11
निर्गुणस्यापि पुत्रस्य कथं स्याद्विप्रवासनम्।किं पुनर्यस्य लोकोऽयं जितो वृत्तेन केवलम्।।।।
निर्गुण पुत्रालाही वनवास कसा होईल? मग राघव राम तर असे, ज्यांनी केवळ सद्वर्तनानेच हा सारा लोक जिंकला आहे.
Verse 12
अनृशंस्यमनुक्रोशः श्रुतं शीलं दमश्शमः।राघवं शोभयन्त्येते षड्गुणाः पुरुषोत्तमम्।।।।
अहिंसा, करुणा, विद्या, शील, इंद्रियनिग्रह आणि अंतःशांती—हे सहा गुण पुरुषोत्तम राघवाला शोभा देतात.
Verse 13
तस्मात्तस्योपघातेन प्रजाः परमपीडिताः।औदकानीव सत्त्वानि ग्रीष्मे सलिलसङ्क्षयात्।।।।
म्हणून त्यांच्यावर (रामांवर) झालेल्या आघाताने प्रजा अत्यंत पीडित झाली आहे—जशी उन्हाळ्यात पाणी आटल्यावर जलचर जीव व्याकुळ होतात.
Verse 14
पीडया पीडितं सर्वं जगदस्य जगत्पतेः।मूलस्येवोपघातेन वृक्षः पुष्पफलोपगः।।।।
जगत्पती रामांना पीडा झाली की सर्व जगही पीडित होते; जसे मुळावर आघात झाला की फुलाफळांनी भरलेले झाड कोसळते.
Verse 15
मूलं ह्येष मनुष्याणां धर्मसारो महाद्युतिः।पुष्पं फलं च पत्रं च शाखाश्चास्येतरे जनाः।।।।
महातेजस्वी, धर्मसारस्वरूप तोच मनुष्यांचा मूळ आहे; इतर लोक त्याची फुले, फळे, पाने आणि फांद्या आहेत.
Verse 16
ते लक्ष्मण इव क्षिप्रं सपत्न्य स्सहबान्धवाः।गच्छन्तमनुगच्छामो येन गच्छति राघवः।।।।
लक्ष्मणाप्रमाणे आपणही त्वरेने, पत्नींसह व बंधुजनांसह, राघव ज्या मार्गाने जातो त्या मार्गानेच त्याच्या मागोमाग जाऊया।
Verse 17
उद्यानानि परित्यज्य क्षेत्राणि च गृहाणि च।एकदुःखसुखा राममनुगच्छाम धार्मिकम्।।।।
उद्यानं, शेतीची क्षेत्रे आणि घरे सोडून, एकाच दुःख-सुखाचे सहभागी होऊन, धर्मात्मा रामाचा आपण पाठपुरावा करूया।
Verse 18
समुद्धृतनिधानानि परिध्वस्ताजिराणि च।उपात्त धनधान्यानि हृतसाराणि सर्वशः।।।।रजसाभ्यवकीर्णानि परित्यक्तानि दैवतैः।मूषकैःपरिधावद्भिरुद्बिलैरावृतानि च।।।।अपेतोदकधूमानि हीनसम्मार्जनानि च।प्रणष्टबलिकर्मेज्यामन्त्रहोमजपानि च।।।।दुष्कालेनेव भग्नानि भिन्नभाजनवन्ति च।अस्मात्त्यक्तानि वेश्मानि कैकेयी प्रतिपद्यताम्।।।।
आपण सोडून दिलेली ती घरे—ज्यांची गुप्त निधीस्थाने उकरून काढली गेली आहेत, अंगणे उद्ध्वस्त झाली आहेत, धन-धान्य उचलून नेले गेले आहे व सर्वथा निःसार झाले आहेत—धुळीने माखलेली, देवतांनी परित्यक्त; धावणाऱ्या उंदरांनी व्यापलेली व त्यांच्या बिळांनी झाकलेली; पाणी व स्वयंपाकघराचा धूर नाही, झाडलोट नाही; बलि, पूजा, मंत्र, होम व जप लोपलेले—दुष्काळाने मोडलेल्या घरांसारखी, फुटक्या भांड्यांनी भरलेली—अशी घरे कैकेयीनेच स्वीकारावीत।
Verse 19
समुद्धृतनिधानानि परिध्वस्ताजिराणि च।उपात्त धनधान्यानि हृतसाराणि सर्वशः।।2.33.18।।रजसाभ्यवकीर्णानि परित्यक्तानि दैवतैः।मूषकैःपरिधावद्भिरुद्बिलैरावृतानि च।।2.33.19।।अपेतोदकधूमानि हीनसम्मार्जनानि च।प्रणष्टबलिकर्मेज्यामन्त्रहोमजपानि च।।2.33.20।।दुष्कालेनेव भग्नानि भिन्नभाजनवन्ति च।अस्मात्त्यक्तानि वेश्मानि कैकेयी प्रतिपद्यताम्।।2.33.21।।
आपण सोडून दिलेली ती घरे—ज्यांची गुप्त निधीस्थाने उकरून काढली गेली आहेत, अंगणे उद्ध्वस्त झाली आहेत, धन-धान्य उचलून नेले गेले आहे व सर्वथा निःसार झाले आहेत—धुळीने माखलेली, देवतांनी परित्यक्त; धावणाऱ्या उंदरांनी व्यापलेली व त्यांच्या बिळांनी झाकलेली; पाणी व स्वयंपाकघराचा धूर नाही, झाडलोट नाही; बलि, पूजा, मंत्र, होम व जप लोपलेले—दुष्काळाने मोडलेल्या घरांसारखी, फुटक्या भांड्यांनी भरलेली—अशी घरे कैकेयीनेच स्वीकारावीत।
Verse 20
समुद्धृतनिधानानि परिध्वस्ताजिराणि च।उपात्त धनधान्यानि हृतसाराणि सर्वशः।।2.33.18।।रजसाभ्यवकीर्णानि परित्यक्तानि दैवतैः।मूषकैःपरिधावद्भिरुद्बिलैरावृतानि च।।2.33.19।।अपेतोदकधूमानि हीनसम्मार्जनानि च।प्रणष्टबलिकर्मेज्यामन्त्रहोमजपानि च।।2.33.20।।दुष्कालेनेव भग्नानि भिन्नभाजनवन्ति च।अस्मात्त्यक्तानि वेश्मानि कैकेयी प्रतिपद्यताम्।।2.33.21।।
सर्व दंष्ट्रधारी पशूंनी आपापली बिळे सोडावीत, आणि डोंगरकड्यांवरील मृग-पक्ष्यांनीही ती ठिकाणे त्यागावीत। आमच्या भयाने भयभीत झालेले हत्ती व सिंह यांनीही आपली वने सोडावीत। आम्ही जे स्थान त्यागले आहे ते त्यांनी स्वीकारावे; आणि आम्ही ज्या ठिकाणी आता वास करीत आहोत तेही त्यांनी रिकामे करावे।
Verse 21
समुद्धृतनिधानानि परिध्वस्ताजिराणि च।उपात्त धनधान्यानि हृतसाराणि सर्वशः।।2.33.18।।रजसाभ्यवकीर्णानि परित्यक्तानि दैवतैः।मूषकैःपरिधावद्भिरुद्बिलैरावृतानि च।।2.33.19।।अपेतोदकधूमानि हीनसम्मार्जनानि च।प्रणष्टबलिकर्मेज्यामन्त्रहोमजपानि च।।2.33.20।।दुष्कालेनेव भग्नानि भिन्नभाजनवन्ति च।अस्मात्त्यक्तानि वेश्मानि कैकेयी प्रतिपद्यताम्।।2.33.21।।
तृण, मांस व फळे भक्षण करणाऱ्या—सर्प, मृग व पक्ष्यांनी भरलेल्या—त्या प्रदेशात कैकेयीने पुत्र व बंधुवर्गासह जावे. आणि आम्ही सर्वजण राघवाबरोबर वनातच समाधानाने निवास करू.
Verse 22
वनं नगरमेवास्तु येन गच्छति राघवः।अस्माभिश्च परित्यक्तं पुरं सम्पद्यतां वनम्।।।।
राघव जिथे जाईल तेच वन आपल्यासाठी नगर असो; आणि आपण सोडून दिलेले हे नगर वनासारखे होवो।
Verse 23
बिलानि दंष्ट्रिण स्सर्वे सानूनि मृगपक्षिणः।त्यजन्त्वस्मद्भयाद्भीता गजास्सिंहा वनानि च।।।।अस्मत्त्यक्तं प्रपद्यन्तां सेव्यमानं त्यजन्तु च।
सर्व दंष्ट्रधारी पशूंनी आपापली बिळे सोडावीत, आणि डोंगरकड्यांवरील मृग-पक्ष्यांनीही ती ठिकाणे त्यागावीत। आमच्या भयाने भयभीत झालेले हत्ती व सिंह यांनीही आपली वने सोडावीत। आम्ही जे स्थान त्यागले आहे ते त्यांनी स्वीकारावे; आणि आम्ही ज्या ठिकाणी आता वास करीत आहोत तेही त्यांनी रिकामे करावे।
Verse 24
तृणमांस फलादानां देशं व्यालमृगद्विजम्।।।।प्रपद्यतां हि कैकेयी सपुत्रा सह बान्धवैः।राघवेण वने सर्वे वयं वत्स्याम निर्वृताः।।।।
तृण, मांस व फळे भक्षण करणाऱ्या—सर्प, मृग व पक्ष्यांनी भरलेल्या—त्या प्रदेशात कैकेयीने पुत्र व बंधुवर्गासह जावे. आणि आम्ही सर्वजण राघवाबरोबर वनातच समाधानाने निवास करू.
Verse 25
तृणमांस फलादानां देशं व्यालमृगद्विजम्।।2.33.24।।प्रपद्यतां हि कैकेयी सपुत्रा सह बान्धवैः।राघवेण वने सर्वे वयं वत्स्याम निर्वृताः।।2.33.25।।
तृण, मांस व फळे भक्षण करणाऱ्या—सर्प, मृग व पक्ष्यांनी भरलेल्या—त्या प्रदेशात कैकेयीने पुत्र व बंधुवर्गासह जावे. आणि आम्ही सर्वजण राघवाबरोबर वनातच समाधानाने निवास करू.
Verse 26
इत्येवं विविधा वाचो नानाजनसमीरिताः।शुश्राव रामः श्रुत्वा च न विचक्रेऽस्य मानसम्।।।।
अशा रीतीने अनेक लोकांनी उच्चारलेल्या विविध वाणी रामांनी ऐकल्या; तरीही त्या ऐकूनसुद्धा त्यांच्या मनाचा संकल्प किंचितही ढळला नाही।
Verse 27
स तु वेश्म पितुर्दूरात्कैलासशिखरप्रभम्।अभिचक्राम धर्मात्मा मत्तमातङ्गविक्रमः।।।।
धर्मात्मा, मदोन्मत्त हत्तीप्रमाणे पराक्रमी असा राम, दूरून कैलासशिखरासारखा तेजस्वी दिसणाऱ्या पित्याच्या राजवाड्याकडे पुढे निघाला।
Verse 28
विनीतवीरपुरुषं प्रविश्य तु नृपालयम्।ददर्शावस्थितं दीनं सुमन्त्रमविदूरतः।।।।
विनीत वीरपुरुषांनी युक्त अशा राजप्रासादात प्रवेश करून, त्यांनी जवळच उभा असलेला उदास सुमंत्र पाहिला।
Verse 29
प्रतीक्षमाणोऽपि जनं तदार्तमनार्तरूपः प्रहसन्निवाथ।जगाम रामः पितरं दिदृक्षुःपितुर्निदेशं विधिवच्चिकीर्षुः।।।।
त्या वेळी लोकांना व्याकुळ पाहूनही रामांनी आपली वेदना प्रकट केली नाही; जणू हसतच, पित्याचे दर्शन घ्यावे आणि पित्याचा आदेश विधिपूर्वक पूर्ण करावा या हेतूने ते पुढे गेले।
Verse 30
तत्पूर्वमैक्ष्वाकसुतो महात्मारामो गमिष्यन्वनमार्तरूपम्।व्यतिष्ठत प्रेक्ष्य तदा सुमन्त्रंपितुर्महात्मा प्रतिहारणार्थम्।।।।
तेव्हा प्रथमच इक्ष्वाकुकुलनंदन महात्मा श्रीराम शोकाकुल मुखाने वनास जाण्यास उद्यत झाले. त्या वेळी सुमंत्रास पाहून ते क्षणभर थांबले, जेणेकरून आपल्या आगमनाची वार्ता महात्मा पित्यापर्यंत निवेदिता होईल।
Verse 31
पितुर्निदेशेन तु धर्मवत्सलःवनप्रवेशे कृतबुद्धिनिश्चयः।स राघवः प्रेक्ष्य सुमन्त्रमब्रवीन्निवेदयस्वागमनं नृपाय मे।।।।
पित्याच्या आदेशाने धर्मवत्सल राघवाने वनप्रवेशाचा दृढ निश्चय केला होता. सुमंत्रास पाहून तो म्हणाला—“माझ्या आगमनाची वार्ता महाराजांना निवेद.”
Frequently Asked Questions
The civic community confronts the legitimacy of exiling Rāma: they argue a king should not banish a beloved son and interpret the decree as moral disorder, while Rāma models obedience to paternal command without retaliatory speech or public agitation.
Dharma is portrayed as stabilizing social reality: Rāma’s inner restraint and steadfastness become the ‘root’ sustaining the world, and public speech functions as ethical testimony that virtue—especially self-control and compassion—grounds legitimate authority.
Ayodhyā’s royal road and palace spaces frame the public spectacle; the forest is reimagined as an alternative ‘city’ for the loyal populace; Mount Kailāsa is invoked as a simile for the palace’s splendor, and domestic ritual markers (cchatra, garlands, offerings) signal cultural order under strain.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.