Sarga 44

Verse 1

विलपन्ती तथा तां तु कौसल्यां प्रमदोत्तमाम्।इदं धर्मे स्थिता धर्म्यं सुमित्रा वाक्यमब्रवीत्।।।।

अशा रीतीने विलाप करणाऱ्या स्त्रियांमध्ये श्रेष्ठ कौसल्येला धर्मात स्थित सुमित्रेने हे धर्म्य वचन सांगितले।

Verse 2

तवार्ये सद्गुणैर्युक्तः पुत्र स्स पुरुषोत्तमः।किं ते विलपितेनैवं कृपणं रुदितेन वा।।।।

हे आर्ये, तुझा पुत्र सद्गुणांनी युक्त असा पुरुषोत्तम आहे. असे दीन होऊन विलाप केल्याने, किंवा असहाय रडण्याने तुला काय साध्य होईल?

Verse 3

यस्तवार्ये गतः पुत्रस्त्यक्त्वा राज्यं महाबलः।साधु कुर्वन् महात्मानं पितरं सत्यवादिनम्।।।।शिष्टैराचरिते सम्यक्छश्वत्प्रेत्यफलोदये।रामो धर्मे स्थित श्रेष्ठो न स शोच्यः कदाचन।।।।

हे आर्ये, तुझा महाबलवान पुत्र राज्य त्यागून गेला आहे, सत्यवादी महात्मा पित्याच्या धर्मयुक्त वचनाचे पालन करण्यासाठी। शिष्टांनी सम्यक् आचरिलेल्या, परलोकात चिरस्थायी फळ देणाऱ्या त्या श्रेष्ठ धर्मात राम स्थित आहेत; म्हणून ते कधीही शोकास पात्र नाहीत।

Verse 4

यस्तवार्ये गतः पुत्रस्त्यक्त्वा राज्यं महाबलः।साधु कुर्वन् महात्मानं पितरं सत्यवादिनम्।।2.44.3।।शिष्टैराचरिते सम्यक्छश्वत्प्रेत्यफलोदये।रामो धर्मे स्थित श्रेष्ठो न स शोच्यः कदाचन।।2.44.4।।

हे आर्ये, तुझा महाबलवान पुत्र राज्य त्यागून गेला आहे, सत्यवादी महात्मा पित्याच्या धर्मयुक्त वचनाचे पालन करण्यासाठी। शिष्टांनी सम्यक् आचरिलेल्या, परलोकात चिरस्थायी फळ देणाऱ्या त्या श्रेष्ठ धर्मात राम स्थित आहेत; म्हणून ते कधीही शोकास पात्र नाहीत।

Verse 5

वर्तते चोत्तमां वृत्तिं लक्ष्मणोऽस्मिन् सदानघः।दयावान् सर्वभूतेषु लाभस्तस्य महात्मनः।।।।

या प्रसंगी सदानघ लक्ष्मण सर्वभूतांवर दयाळू राहून उत्तम आचरणात वर्ततो. त्या महात्म्याचा हाच खरा लाभ आहे.

Verse 6

अरण्यवासे यद्दुःखं जानती वै सुखोचिता।अनुगच्छति वैदेही धर्मात्मानं तवात्मजम्।।।।

सुखास अभ्यस्त वैदेही सीता अरण्यवासाचे दुःख जाणूनही तुमच्या धर्मात्मा पुत्राच्या मागे निघाली आहे.

Verse 7

कीर्तिभूतां पताकां यो लोके भ्रमयति प्रभुः।धर्मसत्यव्रतधनः किं न प्राप्तस्तवात्मजः।।।।

धर्म, सत्य आणि व्रतपालन हाच धन मानणारा तुमचा समर्थ पुत्र जगात कीर्तीची पताका फडकवीत आहे—अशा पुत्राने काय मिळवले नाही?

Verse 8

व्यक्तं रामस्य विज्ञाय शौचं माहात्म्यमुत्तमम्।न गात्रमंशुभि स्सूर्य स्सन्तापयितुमर्हति।।।।

रामाचे निर्मळ शौच्य व उत्तम माहात्म्य जाणून हे स्पष्ट आहे की सूर्यही आपल्या किरणांनी त्याच्या देहाला तापविण्याचे धाडस करत नाही.

Verse 9

शिवस्सर्वेषु कालेषु काननेभ्यो विनिस्सृतः।राघवं युक्तशीतोष्णस्सेविष्यति सुखोऽनिलः।।।।

सर्व ऋतूंमध्ये वनातून निघालेला कल्याणकारी वारा शीत-उष्ण समतोल ठेवून सुखाने राघवाची सेवा करील.

Verse 10

शयानमनघं रात्रौ पितेवाभिपरिष्वजन्।रश्मिभि स्संस्पृशन् शीतैश्चन्द्रमाह्लादयिष्यति।।।।

रात्री निष्पाप राम शयन करीत असता चंद्र शीतल किरणांनी स्पर्श करून, पित्याप्रमाणे आलिंगन देत, त्याला आनंद देईल।

Verse 11

ददौ चास्त्राणि दिव्यानि यस्मै ब्रह्मा महौजसे।दानवेन्द्रं हतं दृष्ट्वा तिमिध्वजसुतं रणे।।।।स शूरः पुरुषव्याघ्रः स्वबाहुबलमाश्रितः।असन्त्रस्तोऽप्यरणस्थो वेश्मनीव निवत्स्यति।।।।

ज्याला ब्रह्मासमान विश्वामित्रांनी महातेजस्वी रामाला दिव्य अस्त्रे दिली—रणात तिमिध्वजपुत्र, दानवाधिपती सुबाहूचा वध झालेला पाहून—तो शूर पुरुषव्याघ्र, स्वतःच्या भुजबलावर आधारून, निर्भयपणे अरण्यातही जणू आपल्या राजवाड्यातच राहील।

Verse 12

ददौ चास्त्राणि दिव्यानि यस्मै ब्रह्मा महौजसे।दानवेन्द्रं हतं दृष्ट्वा तिमिध्वजसुतं रणे।।2.44.11।।स शूरः पुरुषव्याघ्रः स्वबाहुबलमाश्रितः।असन्त्रस्तोऽप्यरणस्थो वेश्मनीव निवत्स्यति।।2.44.12।।

ब्रह्मासमान विश्वामित्रांनी महातेजस्वी रामाला दिव्य अस्त्रे दिली—रणात तिमिध्वजपुत्र दानवाधिपती सुबाहूचा वध पाहून. तो निर्भय शूर पुरुषव्याघ्र, स्वतःच्या भुजबलावर विसंबून, अरण्यातही जणू आपल्या घरातच राहील।

Verse 13

यस्येषुपथमासाद्य विनाशं यान्ति शत्रवः।कथं न पृथिवी तस्य शासने स्थातुमर्हति।।।।

ज्याच्या बाणांच्या आवाक्यात येताच शत्रू नाश पावतात, त्याच्या शासनाखाली उभे राहण्यास ही पृथ्वी अयोग्य कशी ठरेल?

Verse 14

या श्री श्शौर्यं च रामस्य या च कल्याणसत्वता।निवृत्तारण्यवास स्स क्षिप्रं राज्यमवाप्स्यति।।।।

रामाची जी श्री, जी शौर्यशक्ती आणि जी कल्याणमय अंतर्बलता आहे—वनवास संपताच तो शीघ्रच राज्य प्राप्त करील।

Verse 15

सूर्यस्यापि भवेत्सूर्यो ह्यग्नेरग्नि प्रभोः प्रभुः।श्रियः श्रीश्च भवेदग्र्या कीर्तिः कीर्त्याः क्षमाक्षमा।।।।दैवतं दैवतानां च भूतानां भूतसत्तमः।तस्य के ह्यगुणा देवि वने वाप्यथवा पुरे।।।।

हे देवि! सूर्याला तो सूर्यसमान, अग्नीला अग्नीसमान; प्रभूंचा प्रभू; श्रीला परम श्री; कीर्तीला सर्वोच्च कीर्ती; आणि क्षमावंतांना तोच क्षमा। तो देवतांचाही दैवत, भूतांमध्ये श्रेष्ठतम—मग त्याच्यात दोष तरी कोणता, वनात असो वा नगरी?

Verse 16

सूर्यस्यापि भवेत्सूर्यो ह्यग्नेरग्नि प्रभोः प्रभुः।श्रियः श्रीश्च भवेदग्र्या कीर्तिः कीर्त्याः क्षमाक्षमा।।2.44.15।।दैवतं दैवतानां च भूतानां भूतसत्तमः। तस्य के ह्यगुणा देवि वने वाप्यथवा पुरे।।2.44.16।।

हे देवि! तो देवतांचाही दैवत आहे आणि सर्व भूतांमध्ये श्रेष्ठतम आहे। मग त्याच्यात दोष कुठे—वनात असो वा पुरात?

Verse 17

पृथिव्या सह वैदेह्या श्रिया च पुरुषर्षभः।क्षिप्रं तिसृभिरेताभि स्सह रामोऽभिषेक्ष्यते।।।।

पुरुषश्रेष्ठ राम—पृथ्वी, वैदेही (सीता) आणि श्री (लक्ष्मी) या तिघींंसह—लवकरच अभिषिक्त होतील।

Verse 18

दुःखजं विसृजन्त्यस्रं निष्क्रामन्तमुदीक्ष्य यम्।अयोध्यायां जनास्सर्वे शोकवेगसमाहताः।।।कुशचीरधरं देवं गच्छन्तमपराजितम्।सीतेवानुगता लक्ष्मी स्तस्य किं नाम दुर्लभम्।।।।

ज्याला निघताना पाहून अयोध्येतील सर्व लोक शोकवेगाने व्याकुळ होऊन दुःखजन्य अश्रू ढाळू लागले। तो देवतुल्य, अपराजित, कुश व वल्कल धारण करून पुढे निघाला; आणि लक्ष्मी जणू सीतेप्रमाणेच त्याच्या मागोमाग चालली. अशा पुरुषाला मग कोणती गोष्ट दुर्लभ?

Verse 19

दुःखजं विसृजन्त्यस्रं निष्क्रामन्तमुदीक्ष्य यम्।अयोध्यायां जनास्सर्वे शोकवेगसमाहताः।2.44.18।।कुशचीरधरं देवं गच्छन्तमपराजितम्।सीतेवानुगता लक्ष्मी स्तस्य किं नाम दुर्लभम्।।2.44.19।।

अयोध्येतील सर्व लोक शोकाच्या वेगाने व्याकुळ होऊन, त्यांच्या प्रस्थानाकडे पाहत दुःखजन्य अश्रू ढाळू लागले। तरीही ते देवतुल्य, अपराजित, कुश व वल्कल धारण करून पुढे निघाले; आणि लक्ष्मी जणू सीतेप्रमाणे त्यांच्यामागे चालली. अशा श्रीरामांसाठी कोणती गोष्ट दुर्लभ असणार?

Verse 20

धनुर्ग्रहवरो यस्य बाणखड्गास्त्रभृत्स्वयम्।लक्ष्मणो व्रजति ह्यग्रे तस्य किं नाम दुर्लभम्।।।।

ज्याच्या पुढे धनुष्य धरण्यात श्रेष्ठ, स्वतः बाण-खड्ग-अस्त्रे धारण करणारा लक्ष्मण अग्रभागी चालतो—अशा रामांसाठी काय दुर्लभ आहे?

Verse 21

निवृत्तवनवासं तं द्रष्टासि पुनरागतम्।जहिशोकं च मोहं च देवि सत्यं ब्रवीमि ते।।।।

हे देवि, वनवास संपल्यावर तू त्याला पुन्हा परत आलेला पाहशील. शोक आणि मोह सोड—मी तुला सत्य सांगतो.

Verse 22

शिरसा चरणावेतौ वन्दमानमनिन्दितेपुनर्द्रक्ष्यसि कल्याणि पुत्रं चन्द्रमिवोदितम्।।।।

हे अनिंदिते, हे कल्याणी, तू पुन्हा आपल्या पुत्राला उदयत्या चंद्राप्रमाणे पाहशील—तो शिर झुकवून तुझ्या चरणांचे वंदन करील.

Verse 23

पुनः प्रविष्टं दृष्ट्वा तमभिषिक्तं महाश्रियम्।समुत्स्रक्ष्यसि नेत्राभ्यां क्षिप्रमानन्दजं पयः।।।।

तो पुनः प्रवेशलेला, अभिषिक्त व महाश्रीने तेजस्वी झालेला पाहताच, तुझ्या नेत्रांतून शीघ्रच आनंदजन्य अश्रुधारा वाहू लागेल।

Verse 24

मा शोको देवि दुःखं वा न रामे दृश्यतेऽशिवम्।क्षिप्रं द्रक्ष्यसि पुत्रं त्वं ससीतं सहलक्ष्मणम्।।।।

देवी, शोक वा दुःख करू नकोस; रामामध्ये काहीही अशुभ दिसत नाही। तू लवकरच आपल्या पुत्राला सीता व लक्ष्मणासह पाहशील।

Verse 25

त्वया शेषो जनश्चैव समाश्वास्यो यदाऽनघे।किमिदानीमिदं देवि करोषि हृदि विक्लबम्।।।।

अनघे देवी, उरलेल्यांना धीर देणे तुझेच कर्तव्य असताना, आता तू आपल्या हृदयाला का कातर व भयग्रस्त करतेस?

Verse 26

नार्हा त्वं शोचितुं देवि यस्यास्ते राघवस्सुतः।न हि रामात्परो लोके विद्यते सत्पथे स्थितः।।।।

देवी, तुला शोक करणे शोभत नाही; कारण राघवकुलनंदन राम तुझा पुत्र आहे। सत्पथावर अढळ असलेल्या रामापेक्षा या लोकी कोणी श्रेष्ठ नाही।

Verse 27

अभिवादयमानं तं दृष्ट्वा ससुहृदं सुतम्।मुदाऽश्रृ मोक्ष्यसे क्षिप्रं मेघलेखेव वार्षिकी।।।।

सहृदय मित्रांसह तुझा पुत्र तुला अभिवादन करीत आहे असे पाहून, तू शीघ्रच आनंदाश्रू ढाळशील—जशी पावसाळी मेघरेषा पर्जन्य बरसविते।

Verse 28

पुत्रस्ते वरदः क्षिप्रमयोध्यां पुनरागतः।पाणिभ्यां मृदुपीनाभ्यां चरणौ पीडयिष्यति।।।।

तुझा वरदायी पुत्र लवकरच पुन्हा अयोध्येत परत येईल आणि आपल्या कोमल, भरदार हातांनी तुझे चरण दाबील।

Verse 29

अभिवाद्य नमस्यन्तं शूरं ससुहृदं सुतम्।मुदाऽस्रैः प्रोक्ष्यसि पुनर्मेघराजिरिवाचलम्।।।।

ससुहृद असा तुझा शूर पुत्र अभिवादन करून नमस्कार करील, तेव्हा तू आनंदाश्रूंनी त्याला पुन्हा मेघमालेने पर्वत भिजवावा तसे भिजवशील।

Verse 30

आश्वासयन्ती विविधैश्च वाक्यैर्वाक्योपचारे कुशलाऽनवद्या।रामस्य तां मातरमेवमुक्त्वादेवी सुमित्रा विरराम रामा।।।।

अशा रीतीने विविध वचने बोलून रामाच्या मातेला धीर देणारी, वाक्योपचारात कुशल व निर्दोष स्वभावाची देवी सुमित्रा असे बोलून शांत झाली।

Verse 31

निशम्य तल्लक्ष्मणमातृवाक्यंरामस्य मातुर्नरदेवपत्न्या:।सद्यश्शरीरे विननाश शोकःशरद्गतो मेघ इवाल्पतोयः।।।।

लक्ष्मणमातेचे ते वचन ऐकून, रामाच्या मातेस—नरदेवपत्नीला—देहात व्यापलेला शोक तत्क्षणी नष्ट झाला; जसा शरद्‌ऋतूत अल्पजल मेघ विरून जातो।