Sarga 40
प्रयाणवर्णनम् (Departure from Ayodhya; Civic Lament and the Chariot’s Urgency)
अयोध्याकाण्ड
या सर्गात राम-सीता-लक्ष्मण यांच्या अयोध्येतून प्रस्थानाची विधिपूर्वक व करुण घडी वर्णिली आहे. तिघेही कृताञ्जली होऊन राजा दशरथांचे चरण स्पर्श करतात, प्रदक्षिणा घालतात आणि शोकाकुल पित्याला प्रणाम करून निरोप घेतात. नंतर राम कौसल्येला वंदन करतात; लक्ष्मणही कौसल्या व आपली माता सुमित्रा यांना नमस्कार करतो. सुमित्रा लक्ष्मणाला उपदेश देते—वनवास हा राजधर्माचाच प्रवाह मान; रामाला पित्याप्रमाणे (दशरथासारखे), सीतेला मातेसारखे आणि वनाला अयोध्येसारखे समजून सेवा कर—हीच निर्वासनाची धर्मरचना. सुमंत्र नम्रतेने रामाला रथारोहणाची विनंती करतो आणि चौदा वर्षांची गणना सुरू झाली आहे असे स्मरण करून देतो. दशरथ वस्त्रे, अलंकार तसेच शस्त्र-कवचादी रथात ठेववतो. रथ निघताच अयोध्येची प्रजा लोटून मागे धावते, रथाच्या बाजूंना धरून हळू चालण्याची याचना करते—राममुखाचे दर्शन टिकावे म्हणून. घंटानाद, घोडे-हत्तींचा गजर हे सर्व नगराच्या सामूहिक शोकाचे स्वर बनतात. दशरथ राहुग्रस्त पूर्णचंद्रासारखा अंतःकरणाने ढळून पडतो; लोक आक्रोश करतात आणि कौसल्या रथामागे धावते. माता-पित्याचे दुःख न सहन होऊन राम वारंवार मागे पाहतो, तरी सारथ्याला वेगाने नेण्याची आज्ञा देतो. ‘थांबा’—राजाची हाक आणि ‘चला’—रामाची आज्ञा यांत सापडून सुमंत्र रामाचेच वचन पाळतो; नंतर उलाहना मिळाल्यावर ‘ऐकू आले नाही’ असे सांगतो, कारण वेदना लांबवणे अधर्म्य मानले जाते. शेवटी मंत्री राजाला समजावतात—ज्यांना परत यावे असे वाटते त्यांच्या मागे फार दूर जाऊ नये; दशरथ घामाघूम व शोकविह्वळ होऊन पुत्राकडे पाहत उभा राहतो।
Shlokas
Verse 1
अथ रामश्च सीता च लक्ष्मणश्च कृताञ्जलिः।उपसङ्गृह्य राजानं चक्रुर्दीना: प्रदक्षिणम्।।।।
मग राम, सीता आणि लक्ष्मण हात जोडून, अंतःकरणाने दीन होऊन, राजाला वंदन करून त्याची प्रदक्षिणा करू लागले।
Verse 2
तं चापि समनुज्ञाप्य धर्मज्ञस्सीतया सह।राघव श्शोकसम्मूढो जननीमभ्यवादयत्।।।।
त्यांचीही अनुमती घेऊन, धर्मज्ञ राघव सीतेसह शोकाने व्याकुळ होऊन आपल्या जननीला प्रणाम करू लागला।।
Verse 3
अअन्वक्षं लक्ष्मणो भ्रातुः कौशल्यामभ्यवादयत्।अथ मातु स्सुमित्राया जग्राह चरणौ पुनः।।।।
भावाच्या पाठोपाठ लक्ष्मणाने कौशल्येला प्रणाम केला; आणि मग पुन्हा आपल्या माता सुमित्रेचे चरण धरून वंदन केले।
Verse 4
तं वन्दमानं रुदती माता सौमित्रिमब्रवीत्।हितकामा महाबाहुं मूध्नर्युपाघ्राय लक्ष्मणम्।।।।
वंदन करीत असलेल्या सौमित्र लक्ष्मणाला पाहून त्याची माता सुमित्रा रडत असूनही हिताची इच्छा धरून, लक्ष्मणाच्या मस्तकाचा घ्राण घेऊन (चुंबन करून) त्या महाबाहूला म्हणाली।
Verse 5
सृष्टस्त्वं वनवासाय स्वनुरक्तस्सुहृज्जने।रामे प्रमादं मा कार्षीः पुत्र भ्रातरि गच्छति।।।।
तू आपल्या प्रिय सुहृदांवर अत्यंत अनुरक्त असलास, तरी तुझ्या नशिबी वनवासच आहे। पुत्रा, भ्राता राम निघत असता त्यांच्याबाबत प्रमाद करू नकोस।
Verse 6
व्यसनी वा समृद्धो वा गतिरेष तवानघ।एष लोके सतां धर्मो यज्ज्येष्ठवशगो भवेत्।।।।
हे अनघ, संकटात असो वा समृद्धीत—तोच तुझा आश्रय आहे. या लोकी सज्जनांचा धर्म हाच की ज्येष्ठाच्या अधीन राहून त्याची आज्ञा पाळावी।
Verse 7
इदं हि वृत्तमुचितं कुलस्यास्य सनातनम्।दानं दीक्षा च यज्ञेषु तनुत्यागो मृधेषु च।।।।
हेच या कुलाचे सनातन व योग्य आचरण आहे—दान, यज्ञांतील दीक्षा, आणि रणात देह-प्राणांचा उत्सर्ग।
Verse 8
लक्ष्मणं त्वेवमुक्त्वा सा संसिद्धं प्रियराघवम्।सुमित्रा गच्छ गच्छेति पुनः पुनरुवाच तम्।।।।
लक्ष्मणाला असे सांगून सुमित्रेने, पूर्ण सिद्ध झालेल्या प्रिय राघवाला उद्देशून, पुत्राला पुन्हा पुन्हा म्हटले—“जा, जा.”
Verse 9
रामं दशरथं विद्धि मां विद्धि जनकात्मजाम्।अयोध्यामटवीं विध्दि गच्छ तात यथासुखम्।।।।
रामाला दशरथासमान मान, जनकनंदिनी सीतेला माझ्यासमान समज; अरण्याला अयोध्येसमान जाण. बाळा, सुखाने जा।
Verse 10
ततः सुमन्त्रः काकुत्स्थं प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत्।विनीतो विनयज्ञश्च मातलिर्वासवं यथा।।।।
त्यानंतर विनीत व विनय जाणणारा सुमंत्र हात जोडून काकुत्स्थ (राम) यांस म्हणाला—जसा मातली वासव (इंद्र) यांस म्हणतो तसा।
Verse 11
ररथमारोह भद्रं ते राजपुत्र महायशः।क्षिप्रं त्वां प्रापयिष्यामि यत्र मां राम वक्ष्यसि।।।।
“महायशस्वी राजपुत्रा, तुझे कल्याण असो—रथावर आरूढ हो. हे राम, तू जिथे सांगशील तिथे मी तुला शीघ्र पोहोचवीन.”
Verse 12
चतुर्दश हि वर्षाणि वस्तव्यानि वने त्वया।तान्युपक्रमितव्यानि यानि देव्यासि चोदितः।।।।
खचितच तुला चौदा वर्षे वनात निवास करावयाचा आहे। राणीच्या आज्ञेने ठरलेली ती वर्षे आता यथाविधी आरंभ करावीत।।
Verse 13
तं रथं सूर्यसङ्काशं सीता हृष्टेन चेतसा।आरुरोह वरारोहा कृत्वालङ्कारमात्मनः।।।।
सूर्यासारखा तेजस्वी तो रथ वरारोहा सीतेने हर्षित मनाने स्वतःला अलंकृत करून चढला।।
Verse 14
अथो ज्वलनसङ्काशं चामीकरविभूषितम्।तमारुरुहतुस्तूर्णं भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।।।।
मग अग्नीसारखा तेजस्वी व सुवर्णाने विभूषित त्या रथावर राम-लक्ष्मण हे दोघे भाऊ त्वरेने चढले।।
Verse 15
वनवासं हि संख्याय वासांस्याभरणानि च।भर्तारमनुगच्छन्त्यै सीतायै श्वशुरो ददौ।।।।
वनवासाची वर्षे मोजून, पतीच्या मागोमाग जाणाऱ्या सीतेला श्वशुरांनी वस्त्रे व आभूषणे दिली।।
Verse 16
तथैवायुधजालानि भ्रातृभ्यां कवचानि च।रथोपस्थे प्रतिन्यस्य सचर्म कठिनं च तत्।।।।सीतातृतीयानारूढान् दृष्ट्वा दृष्टमचोदयत्।सुमन्त्रस्सम्मतानश्वान् वायुवेगसमान्जवे।।।।
तसेच त्याने रथाच्या आसनावर दोन्ही भावांसाठी शस्त्रांचा संच व कवचे ठेवली; तसेच ढाली आणि दृढ रक्षणसाधनेही ठेवली।
Verse 17
तथैवायुधजालानि भ्रातृभ्यां कवचानि च। रथोपस्थे प्रतिन्यस्य सचर्म कठिनं च तत्।।2.40.16।।सीतातृतीयानारूढान् दृष्ट्वा दृष्टमचोदयत्। सुमन्त्रस्सम्मतानश्वान् वायुवेगसमान्जवे।।2.40.17।।
सीता तिसरी म्हणून त्यांना रथावर आरूढ झालेले पाहून सुमंत्राने वायुवेगासमान वेगवान, उत्तम प्रशिक्षित घोड्यांना हाक देऊन झपाट्याने पुढे नेले।
Verse 18
प्रतियाते महारण्यं चिररात्राय राघवे।बभूव नगरे मूर्छा बलमूर्छा जनस्य च।।।।
राघव दीर्घकाळासाठी महारण्यात निघून गेल्यावर नगरावर जणू मूर्च्छा आली; लोकांची शक्तिही क्षीण होऊन जणू बेशुद्ध झाली।
Verse 19
तत्समाकुलसम्भ्रान्तं मत्तसङ्कुपितद्विपम्।हयशिञ्जितनिर्घोषं पुरमासीन्महास्वनम्।।।।
ते नगर गोंधळलेले व घाबरलेले झाले; मदोन्मत्त व संतप्त हत्ती उग्र झाले, आणि घोड्यांच्या हिणहिणाट व घंटानादाचा कोलाहल मिळून महान् गर्जनेसारखा झाला।
Verse 20
तत स्सबालवृद्धा सा पुरी परमपीडिता।राममेवाभिदुद्राव घर्मार्ता सलिलं यथा।।।।
मग ती पुरी—बालक-वृद्धांसह—अत्यंत पीडित होऊन, जशी उष्णतेने व्याकुळ झालेली माणसे पाण्याकडे धावतात, तशी केवळ रामाकडेच धावली।
Verse 21
पार्श्वतः पृष्ठतश्चापि लम्बमानास्तदुन्मुखाः।बाष्पपूर्णमुखास्सर्वे तमूचुर्भृशनिस्वनाः।।।।
रथाच्या बाजूंनी व मागून लोंबकळत, त्याच्याकडेच तोंड करून, अश्रूंनी भरलेल्या मुखांनी ते सर्व जण घनघोर सुस्काऱ्यांच्या आवाजात सुमंत्राला बोलू लागले।
Verse 22
संयच्छ वाजिनां रश्मीन् सूत याहि शनैश्शनैः।मुखं द्रक्ष्याम रामस्य दुर्दर्शं नो भविष्यति।।।।
“हे सूत! घोड्यांच्या लगामा आवर; हळूहळू जा, जेणेकरून आम्ही रामाचे मुख पाहू शकू; लवकरच ते आम्हाला पाहणे दुर्मिळ होईल.”
Verse 23
आयसं हृदयं नूनं राममातुरसंशयम्।यद्देवगर्भप्रतिमे वनं याति न भिद्यते।।।।
राममातेचे हृदय निःसंशय लोखंडाचेच असावे; देवपुत्रासारखा राम वनात जात असतानाही ते तुटत नाही।
Verse 24
कृतकृत्या हि वैदेही छायेवानुगता पतिम्।न जहाति रता धर्मे मेरुमर्कप्रभा यथा।।।।
वैदेही कृतकृत्य होऊन, धर्मात रत राहून, छायेसारखी पतीच्या मागे चालते; ती त्याला सोडत नाही—जशी मेरू पर्वताला सूर्यकिरणे सोडत नाहीत।
Verse 25
अहो लक्ष्मण सिद्धार्थ स्सततं प्रियवादिनम्।भ्रातरं देवसङ्काशं यस्त्वं परिचरिष्यसि।।।।
अहो लक्ष्मणा! तू कृतार्थ झालास; कारण तू सदैव प्रियवचन बोलणाऱ्या, देवतुल्य आपल्या भावाची सेवा करशील।
Verse 26
महत्येषा हि ते सिध्दिरेष चाभ्युदयो महान्।एष स्वर्गस्य मार्गश्च यदेनमनुगच्छसि।।।।
ही खरोखर तुझ्यासाठी महान सिद्धी आहे आणि पुण्याचा मोठा उत्कर्षही—की तू त्याच्या मागे चालतोस। हाच स्वर्गाचा मार्ग आहे।
Verse 27
एवं वदन्तस्ते सोढुं न शेकुर्बाष्पमागतम्।नरास्तमनुगच्छन्तः प्रियमिक्ष्वाकुनन्दनम्।।।।
असे बोलत असतानाही, प्रिय राम—इक्ष्वाकुवंशाचा आनंद—यांच्या मागे चालणारे ते पुरुष उचंबळलेले अश्रू आवरू शकले नाहीत।
Verse 28
अथ राजा वृत स्त्रीभिर्दीनाभिर्दीनचेतनः।निर्जगाम प्रियं पुत्रं द्रक्ष्यामीति ब्रुवन् गृहात्।।।।
मग राजा, मनाने अत्यंत दीन होऊन आणि शोकाकुल स्त्रियांनी वेढलेला, “मी माझ्या प्रिय पुत्राला पाहीन” असे म्हणत राजगृहातून बाहेर पडला।
Verse 29
शुश्रुवे चाग्रतः स्त्रीणां रुदन्तीनां महास्वनः।यथा नादः करेणूनां बद्धे महति कुञ्जरे।।।।
आणि पुढे रडणाऱ्या स्त्रियांचा मोठा आक्रोश ऐकू आला—जसा एखादा महागजराज बांधला गेल्यावर हत्तीणींचा नाद होतो तसा।
Verse 30
पिता हि राजा काकुत्स्थः श्रीमान् सन्नस्तदाऽभवत्।परिपूर्णः शशी काले ग्रहेणोपप्लुतो यथा।।।।
तेव्हा काकुत्स्थवंशी पिता राजा, श्रीसमृद्ध असूनही, म्लान झाला—जसा ग्रहणकाळी राहूने ग्रासलेला पूर्णचंद्र।
Verse 31
स च श्रीमानचिन्त्यात्मा रामो दशरथात्मजः।सूतं सञ्चोदयामास त्वरितं वाह्यतामिति।।।।
आणि श्रीमान, अचिन्त्य-आत्मा, दशरथनंदन रामाने सूताला आज्ञा केली—“त्वरित रथ चालवा।”
Verse 32
रामो याहीति सूतं तं तिष्ठेति स जनस्तदा।उभयं नाशकत्सूतः कर्तुमध्वनि चोदितः।।।।
मार्गात राम म्हणाला—“पुढे जा”, आणि त्याच वेळी नगरजन म्हणाले—“थांबा”; अशा रीतीने चोदित झालेला सूत दोन्हीही करू शकला नाही।
Verse 33
निर्गच्छति महाबाहौ रामे पौरजनाश्रुभिः।पतितैरभ्यवहितं प्रशशाम महीरजः।।।।
महाबाहू राम निघून जात असता, नगरजनांच्या पडणाऱ्या अश्रूंनी जमिनीची उडालेली धूळ दाबली जाऊन शांत झाली।
Verse 34
रुदिताश्रुपरिद्यूनं हाहाकृतमचेतनम्।प्रयाणे राघवस्यासीत्पुरं परमपीडितम्।।।।
राघवाच्या प्रयाणाने नगर अत्यंत पीडित झाले—रडण्याच्या अश्रूंनी भिजलेले, ‘हाय हाय’च्या आर्तनादाने दुमदुमलेले, जणू चेतनाहीन।
Verse 35
सुस्राव नयनैः स्त्रीणामस्रमायाससम्भवम्।मीनसङ्क्षोभचलितै स्सलिलं पङ्कजैरिव।।।।
स्त्रियांच्या नेत्रांतून कष्टजन्य अश्रू वाहू लागले; जसे माशांच्या हालचालीने हललेल्या कमळांवरून जलकण गळतात।
Verse 36
दृष्ट्वा तु नृपति श्श्रीमानेकचित्तगतं पुरम्।निपपातैव दुःखेन हतमूल इव द्रुमः।।।।
संपूर्ण नगर एकाच शोकात निमग्न झालेले पाहून श्रीसमृद्ध नृपती दुःखाने कोसळला—जणू मुळं छाटलेला वृक्ष।
Verse 37
ततो हलहलाशब्दो जज्ञे रामस्य पृष्ठतः।नराणां प्रेक्ष्य राजानं सीदन्तं भृशदुःखितम्।।।।
मग रामाच्या मागे पुरुषांत ‘हलहल’ असा हाहाकार उठला; अत्यंत दुःखाने व्याकुळ होऊन राजा ढासळताना त्यांनी पाहिला।
Verse 38
हा रामेति जनाः केचिद्राममातेति चापरे।अन्तःपुरं समृद्धं च क्रोशन्तः पर्यदेवयन्।।।।
काही जण ‘हा राम!’ असे आक्रोश करू लागले, तर काही ‘हा राममाता!’ असे; त्यांच्या विलापाने समृद्ध अंतःपुरही रडण्याने दुमदुमले।
Verse 39
अन्वीक्षमाणो रामस्तु विषण्णं भ्रान्तचेतसम्।राजानं मातरं चैव ददर्शानुगतौ पथि।।।।
मागे वळून पाहताना रामाने मार्गावर मागोमाग येणारे राजा व आपली माता पाहिली—दोघेही विषण्ण आणि चित्त व्याकुळ झालेले।
Verse 40
स बद्ध इव पाशेन किशोरो मातरं यथा।धर्मपाशेन सङ्क्षिप्तः प्रकाशं नाभ्युदैक्षत।।।।
जसा दोरीने बांधलेला किशोर पशू आपल्या मातेकडे स्पष्ट पाहू शकत नाही, तसा धर्मरूपी पाशाने आवळलेला श्रीराम माता-पित्यांकडे उघडपणे दृष्टी उचलू शकला नाही।
Verse 41
पदातिनौ च यानार्हावदुःखार्हौ सुखोचितौ।दृष्ट्वा सञ्चोदयामास शीघ्रं याहीति सारथिम्।।।।
रथात बसण्यास योग्य, सुखास सवयीचे आणि दुःखास अयोग्य असे माता-पिता पायी चालताना पाहून श्रीरामाने सारथ्यास उद्युक्त केले—“लवकर चला.”
Verse 42
न हि तत्पुरुषव्याघ्रो दुःखदं दर्शनं पितुः।मातुश्च सहितुं शक्तस्तोत्रार्दित इव द्विपः।।।।
पुरुषव्याघ्र श्रीराम पित्याचे व माताचे ते दुःखद दर्शन सहन करू शकला नाही—जसा अंकुशाने पीडित हत्ती।
Verse 43
प्रत्यगारमिवायान्ती वत्सला वत्सकारणात्।बद्धवत्सा यथा धेनू राममाताभ्यधावत।।।।
वासराच्या ओढीने गोठ्याकडे धावणारी, वासरू बांधलेले असतानाही स्नेहमयी धेनू जशी धावते, तशी राममाता श्रीरामाच्या मागे धावली।
Verse 44
तथा रुदन्तीं कौसल्यां रथं तमनुधावतीम्।क्रोशन्तीं राम रामेति हा सीते लक्ष्मणेति च।।।।रामलक्ष्मणसीतार्थं स्रवन्तीं वारि नेत्रजम्।असकृत्प्रैक्षत तदा नृत्यन्तीमिव मातरम्।।।।
तेव्हा कौसल्या रडत रडत त्या रथामागे धावत होती—“राम! राम!” अशी आर्त हाक मारत, आणि “हाय सीते! लक्ष्मणा!” असेही म्हणत; राम, लक्ष्मण व सीतेसाठी डोळ्यांतून अश्रुधारा वाहवत—राम वारंवार मागे वळून मातेकडे पाहू लागला; शोकाच्या आवेगाने ती जणू नाचत असल्याप्रमाणे डगमगत होती।
Verse 45
तथा रुदन्तीं कौसल्यां रथं तमनुधावतीम्। क्रोशन्तीं राम रामेति हा सीते लक्ष्मणेति च।।2.40.44।।रामलक्ष्मणसीतार्थं स्रवन्तीं वारि नेत्रजम्। असकृत्प्रैक्षत तदा नृत्यन्तीमिव मातरम्।।2.40.45।।
हा श्लोक पुन्हा तोच—कौसल्या रडत रथामागे धावत, “राम! राम!” अशी हाक मारत आणि “हाय सीते! लक्ष्मणा!” असे म्हणत; अश्रू ढाळत—राम वारंवार मातेकडे पाहत राहिला; शोकाच्या आवेगाने ती जणू नाचत असल्याप्रमाणे डगमगत होती।
Verse 46
तिष्ठेति राजा चुक्रोश याहि याहीति राघवः।सुमन्त्रस्य बभूवात्मा चक्रयोरिव चान्तरा।।।।
राजा “थांबा, थांबा!” असे ओरडला; आणि राघव (राम) “जा, जा!” असे म्हणत होता। तेव्हा सुमंत्राचे मन जणू दोन चाकांच्या मध्ये अडकले।
Verse 47
नाश्रौषमिति राजानमुपालब्धोऽपि वक्ष्यसि।चिरं दुःखस्य पापिष्ठमिति रामस्तमब्रवीत्।।।।
राम त्याला म्हणाला—“राजा जरी तुला धारेवर धरला, तरी ‘मला ऐकू आले नाही’ असेच सांग. दुःख दीर्घकाळ वाढवणे हे अत्यंत पापिष्ठ आहे.”
Verse 48
रामस्य स वचः कुर्वन्ननुज्ञाप्य च तं जनम्।व्रजतोऽपि हयान् शीघ्रं चोदयामास सारथिः।।।।
रामाचे वचन पाळून, आणि त्या लोकांची रजा घेऊन, सारथ्याने चालत्या घोड्यांना आणखी वेगाने हाकले।
Verse 49
न्यवर्तत जनो राज्ञो रामं कृत्वा प्रदक्षिणम्।मनसाप्यश्रुवेगैश्च न न्यवर्तत मानुषम्।।।।
राजाची प्रजा श्रीरामांची प्रदक्षिणा करून परतली; तरी मनातील शोकाचा आवेग व अश्रूंचा पूर त्यांच्या बरोबर परतला नाही।
Verse 50
यमिच्छेत्पुनरायान्तं नैनं दूरमनुव्रजेत्।इत्यमात्या महाराजमूचुर्दशरथं वचः।।।।
ज्याला पुन्हा परत येताना पाहावे असे वाटते, त्याच्या मागे दूरवर जाऊ नये—असे म्हणत मंत्र्यांनी महाराज दशरथांना सांगितले।
Verse 51
तेषां वचः सर्वगुणोपपन्नंप्रस्विन्नगात्रः प्रविषण्णरूपः।निशम्य राजा कृपणः सभार्योव्यवस्थितस्तं सुतमीक्षमाणः।।।।
त्यांचे सर्वगुणसंपन्न, हितोपदेशयुक्त वचन ऐकून राजा शोकाने कृपण झाला; अंगावर घाम, चेहरा विषण्ण—राण्यांसह तेथेच थांबून पुत्राकडेच पाहत राहिला।
Frequently Asked Questions
The sarga presents a dharma-tension between compassion and duty: Rāma must not prolong the parents’ and citizens’ agony, so he orders swift travel, while the king and populace plead for delay—placing Sumantra between conflicting moral claims.
Sumitrā’s instruction offers an exile-ethics model: translate relationships into dharmic roles (Rāma as father, Sītā as mother, forest as Ayodhyā), so that hardship is managed through disciplined perception and service to the eldest as a virtuous norm.
Ayodhyā functions as the cultural landmark, defined by civic procession, lament, and royal protocol; the chariot rite (obeisance, pradakṣiṇā, mounting, reins control) and the transition toward the ‘great forest’ mark the chapter’s spatial and ritual geography.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.