Sarga 7
मन्थराप्रवेशः — Manthara Observes Ayodhya and Incites Kaikeyi
अयोध्याकाण्ड
अयोध्याकांडातील सातव्या सर्गात सार्वजनिक आनंदोत्सवातून खाजगी कपटप्रेरणेपर्यंत कथेला कलाटणी मिळते. कैकेयीची जुनी दासी मंथरा चंद्रप्रकाशाने उजळलेल्या राजप्रासादावर चढून अयोध्येचे दृश्य पाहते—रस्त्यांवर पाणी शिंपडलेले, फुले उधळलेली, ध्वज उभारलेले; देवालयांत वेदघोष व वाद्यनिनाद, आणि प्रजा हर्षोल्हासात. ती जवळच्या धात्रीला कारण विचारते; धात्री आनंदाने सांगते की राजा दशरथ उद्या पुष्य नक्षत्रावर निर्दोष रामाचा युवराज म्हणून अभिषेक करणार आहेत. हे ऐकताच मंथरा संतापते. कैलाससदृश प्रासादातून उतरून ती निवांत पडलेल्या कैकेयीसमोर जाते आणि भय निर्माण करणाऱ्या वाणीने तिला वळवू पाहते—आसन्न संकट, भाग्याची चंचलता आणि राजकारणातील फसवणूक यांचे आरोप करून रामाभिषेक हा कैकेयी व भरताचा विनाश आहे असे रंगवते. कैकेयी प्रथम काळजी व्यक्त करते; पण रामाच्या अभिषेकाची वार्ता ऐकून ती उलट आनंदित होते आणि “शुभवार्ता” म्हणून मंथराला अलंकारही देते—यातून आरंभी राम-भरतांत तिच्या मनात स्पर्धाभाव नव्हता हे दिसते. या सर्गाचा बोध असा की वाणी (वाक्) हे राजकारणाचे प्रभावी साधन आहे; सार्वजनिक धर्मविधीही खाजगी समजावणी व भयकथनाने उलथवले जाऊ शकतात।
Shlokas
Verse 1
ज्ञातिदासी यतो जाता कैकेय्यास्तु सहोषिता।प्रासादं चन्द्रसङ्काशमारुरोह यदृच्छया।।।।
मंथरा, कैकेयीची ज्ञातिदासी—जी तिच्या जन्मापासूनच तिच्याबरोबर राहिली होती—योगायोगाने चंद्रासारखा उजळ प्रासाद चढून गेली.
Verse 2
सिक्तराजपथां कृत्स्नां प्रकीर्णकुसुमोत्कराम्।अयोध्यां मन्थरा तस्मात्प्रासादादन्ववैक्षत।।।।
तेव्हा त्या प्रासादातून मंथराने बाहेर पाहिले आणि संपूर्ण अयोध्या दिसली—राजमार्ग पाण्याने शिंपडून सिक्त केलेले, सर्वत्र फुलांचे ढिग विखुरलेले, आणि नगर उत्सववैभवाने सजलेले।
Verse 3
पताकाभिर्वरार्हाभिर्ध्वजैश्च समलङ्कृताम्।वृतां छन्दपथैश्चापि शिरस्स्नातजनैर्वृताम्।।।।माल्यमोदकहस्तैश्च द्विजेन्द्रैरभिनादिताम्।शुक्लदेवगृहद्वारां सर्ववादित्रनिस्वनाम्।।।।सम्प्रहृष्टजनाकीर्णां ब्रह्मघोषाभिनादिताम्।प्रहृष्टवरहस्त्यश्वां सम्प्रणर्दितगोवृषाम्।।।।प्रहृष्टमुदितैः पौरैरुच्छ्रितध्वजमालिनीम्।अयोध्यां मन्थरा दृष्ट्वा परं विस्मयमागता।।।।
मंथरेने अयोध्या पाहिली—अतिमूल्य पताका व ध्वजांनी अलंकृत, वळणदार प्रशस्त मार्गांनी वेढलेली, स्नान करून शुद्ध झालेल्या जनांनी गजबजलेली। माळा व मोदक हातात घेऊन आलेल्या श्रेष्ठ ब्राह्मणांच्या वेदघोषाने ती निनादत होती; शुभ्र देवालयांचे द्वार उजळले होते आणि सर्व प्रकारच्या वाद्यांचा नाद सर्वत्र भरला होता। आनंदित लोकांनी रस्ते भरून गेले; उत्तम हत्ती-घोडे उत्साहाने उधळत होते; गायी व बैलांच्या रंभा-गर्जनेने परिसर दुमदुमला। अशी अयोध्या पाहून मंथरा अत्यंत विस्मित झाली।
Verse 4
पताकाभिर्वरार्हाभिर्ध्वजैश्च समलङ्कृताम्।वृतां छन्दपथैश्चापि शिरस्स्नातजनैर्वृताम्।।2.7.3।।माल्यमोदकहस्तैश्च द्विजेन्द्रैरभिनादिताम्।शुक्लदेवगृहद्वारां सर्ववादित्रनिस्वनाम्।।2.7.4।।सम्प्रहृष्टजनाकीर्णां ब्रह्मघोषाभिनादिताम्।प्रहृष्टवरहस्त्यश्वां सम्प्रणर्दितगोवृषाम्।।2.7.5।।प्रहृष्टमुदितैः पौरैरुच्छ्रितध्वजमालिनीम्।अयोध्यां मन्थरा दृष्ट्वा परं विस्मयमागता।।2.7.6।।
मंथरेने अयोध्या पाहिली—अतिमूल्य पताका व ध्वजांनी अलंकृत, वळणदार प्रशस्त मार्गांनी वेढलेली, स्नान करून शुद्ध झालेल्या जनांनी गजबजलेली। माळा व मोदक हातात घेऊन आलेल्या श्रेष्ठ ब्राह्मणांच्या वेदघोषाने ती निनादत होती; शुभ्र देवालयांचे द्वार उजळले होते आणि सर्व प्रकारच्या वाद्यांचा नाद सर्वत्र भरला होता। आनंदित लोकांनी रस्ते भरून गेले; उत्तम हत्ती-घोडे उत्साहाने उधळत होते; गायी व बैलांच्या रंभा-गर्जनेने परिसर दुमदुमला। अशी अयोध्या पाहून मंथरा अत्यंत विस्मित झाली।
Verse 5
पताकाभिर्वरार्हाभिर्ध्वजैश्च समलङ्कृताम्।वृतां छन्दपथैश्चापि शिरस्स्नातजनैर्वृताम्।।2.7.3।।माल्यमोदकहस्तैश्च द्विजेन्द्रैरभिनादिताम्।शुक्लदेवगृहद्वारां सर्ववादित्रनिस्वनाम्।।2.7.4।।सम्प्रहृष्टजनाकीर्णां ब्रह्मघोषाभिनादिताम्।प्रहृष्टवरहस्त्यश्वां सम्प्रणर्दितगोवृषाम्।।2.7.5।।प्रहृष्टमुदितैः पौरैरुच्छ्रितध्वजमालिनीम्।अयोध्यां मन्थरा दृष्ट्वा परं विस्मयमागता।।2.7.6।।
मंथरेने अयोध्या पाहिली—अतिमूल्य पताका व ध्वजांनी अलंकृत, वळणदार प्रशस्त मार्गांनी वेढलेली, स्नान करून शुद्ध झालेल्या जनांनी गजबजलेली। माळा व मोदक हातात घेऊन आलेल्या श्रेष्ठ ब्राह्मणांच्या वेदघोषाने ती निनादत होती; शुभ्र देवालयांचे द्वार उजळले होते आणि सर्व प्रकारच्या वाद्यांचा नाद सर्वत्र भरला होता। आनंदित लोकांनी रस्ते भरून गेले; उत्तम हत्ती-घोडे उत्साहाने उधळत होते; गायी व बैलांच्या रंभा-गर्जनेने परिसर दुमदुमला। अशी अयोध्या पाहून मंथरा अत्यंत विस्मित झाली।
Verse 6
पताकाभिर्वरार्हाभिर्ध्वजैश्च समलङ्कृताम्।वृतां छन्दपथैश्चापि शिरस्स्नातजनैर्वृताम्।।2.7.3।।माल्यमोदकहस्तैश्च द्विजेन्द्रैरभिनादिताम्।शुक्लदेवगृहद्वारां सर्ववादित्रनिस्वनाम्।।2.7.4।।सम्प्रहृष्टजनाकीर्णां ब्रह्मघोषाभिनादिताम्।प्रहृष्टवरहस्त्यश्वां सम्प्रणर्दितगोवृषाम्।।2.7.5।।प्रहृष्टमुदितैः पौरैरुच्छ्रितध्वजमालिनीम्।अयोध्यां मन्थरा दृष्ट्वा परं विस्मयमागता।।2.7.6।।
मंथरेने अयोध्या पाहिली—अतिमूल्य पताका व ध्वजांनी अलंकृत, वळणदार प्रशस्त मार्गांनी वेढलेली, स्नान करून शुद्ध झालेल्या जनांनी गजबजलेली। माळा व मोदक हातात घेऊन आलेल्या श्रेष्ठ ब्राह्मणांच्या वेदघोषाने ती निनादत होती; शुभ्र देवालयांचे द्वार उजळले होते आणि सर्व प्रकारच्या वाद्यांचा नाद सर्वत्र भरला होता। आनंदित लोकांनी रस्ते भरून गेले; उत्तम हत्ती-घोडे उत्साहाने उधळत होते; गायी व बैलांच्या रंभा-गर्जनेने परिसर दुमदुमला। अशी अयोध्या पाहून मंथरा अत्यंत विस्मित झाली।
Verse 7
प्रहर्षोत्फुल्लनयनां पाण्डुरक्षौमवासिनीम्।अविदूरे स्थितां दृष्ट्वा धात्रीं पप्रच्छ मन्थरा।।।।
आनंदाने फुललेल्या डोळ्यांची, पांढुरके रेशमी वस्त्र परिधान केलेली, जवळ उभी असलेली धात्री पाहून मंथराने तिला विचारले.
Verse 8
उत्तमेनाभिसंयुक्ता हर्षेणार्थपरा सती।राममाता धनं किन्नु जनेभ्यस्सम्प्रयच्छति।।।।
अत्युत्तम हर्षाने परिपूर्ण, धनार्थी म्हणून प्रसिद्ध असलेली राममाता आता लोकांना धन का वाटीत आहे?
Verse 9
अतिमात्रप्रहर्षोऽयं किं जनस्य च शंस मे।कारयिष्यति किं वापि सम्प्रहृष्टो महीपतिः।।।।
जनतेत हा अतिमात्र हर्ष कशासाठी? मला सांग—प्रसन्न झालेला राजा काय करविण्याचा विचार करीत आहे?
Verse 10
विदीर्यमाणा हर्षेण धात्री तु परया मुदा।आचचक्षेऽथ कुब्जायै भूयसीं राघव श्रियम्।।।।
परम आनंदाने हर्षित झालेली धात्री, कुब्जेला राघवासाठी येणाऱ्या अपार श्री-समृद्धीची वार्ता सांगू लागली.
Verse 11
श्वः पुष्येण जितक्रोधं यौवराज्येन राघवम्।राजा दशरथो राममभिषेचयिताऽनघम्।।।।
उद्या पुष्य नक्षत्री राजा दशरथ क्रोधजयी, रघुकुलभूषण, निष्पाप रामाचा युवराज्याभिषेक करणार आहे।
Verse 12
धात्र्यास्तु वचनं शृत्वा कुब्जा क्षिप्रममर्षिता।कैलासशिखराकारा त्प्रासादादवरोहत।।।।
धायचे वचन ऐकून कुब्जा क्षणार्धात संतप्त झाली; कैलासशिखरासारख्या त्या प्रासादातून ती त्वरेने खाली उतरली।
Verse 13
सा दह्यमाना कोपेन मन्थरा पापदर्शिनी।शयानामेत्य कैकेयीमिदं वचनमब्रवीत्।।।।
पापदृष्टी मंथरा कोपाने जळत, शय्येवर विसावलेल्या कैकेयीपाशी जाऊन हे वचन बोलली।
Verse 14
उत्तिष्ठ मूढे किं शेषे भयं त्वामभिवर्तते।उपप्लुतामौघेन किमात्मानं न बुध्यसे।।।।
उठ, मूढे! का झोपली आहेस? भय तुझ्यावर येऊन ठेपले आहे. संकटांच्या पुरात वाहवत चालली आहेस—तरीही स्वतःची अवस्था का कळत नाही?
Verse 15
अनिष्टे सुभगाकारे सौभाग्येन विकत्थसे।चलं हि तव सौभाग्यं नद्यास्स्रोत इवोष्णगे।।।।
अप्रिय असूनही सुभग राणीचे रूप धारण करून तू आपल्या सौभाग्याचा गर्व करतेस. पण तुझे हे सौभाग्य चंचल आहे—उन्हाळ्यातील नदीच्या प्रवाहासारखे।
Verse 16
एवमुक्ता तु कैकेयी रुष्टया परुषं वचः।कुब्जया पापदर्शिन्या विषादमगमत्परम्।।।।
क्रुद्ध व पापदृष्टी कुब्जेचे कठोर वचन ऐकून कैकेयी अत्यंत विषादात बुडाली।
Verse 17
कैकेयी त्वब्रवीत्कुब्जां कच्चित्क्षेमं नु मन्थरे।विषण्णवदनां हि त्वां लक्षये भृशदुःखिताम्।।।।
कैकेयी कुब्जेला म्हणाली—“मंथरे, सर्व कुशल आहे ना? तुझे मुख विषण्ण दिसते; तू फार दुःखी आहेस असे मला जाणवते.”
Verse 18
मन्थरा तु वच श्श्रुत्वा कैकेय्या मधुराक्षरम्।उवाच क्रोधसंयुक्ता वाक्यं वाक्यविशारदा।।।।
कैकेयीचे मधुर शब्द ऐकून, वाक्यकौशल्य असलेली पण क्रोधाने युक्त मंथरा उत्तर देऊ लागली।
Verse 19
सा विषण्णतरा भूत्वा कुब्जा तस्या हितैषिणी।विषादयन्ती प्रोवाच भेदयन्ती च राघवम्।।।।
अधिकच विषण्ण होऊन, स्वतःला कैकेयीची हितैषिणी म्हणवणारी ती कुब्जा असे बोलली की तिचा विषाद वाढावा आणि राघव (राम) यांच्याशी दुरावा निर्माण व्हावा।
Verse 20
अक्षय्यं सुमहद्देवि प्रवृत्तं त्वद्विनाशनम्।रामं दशरथो राजा यौवराज्येऽभिषेक्ष्यति।।।।
हे देवि! तुझ्या विनाशाचे अत्यंत महान् व अक्षय असे कारण आता प्रवृत्त झाले आहे—राजा दशरथ श्रीरामांचा युवराज्याभिषेक करणार आहेत।
Verse 21
साऽस्म्यगाधे भये मग्ना दुःखशोकसमन्विता।दह्यमानाऽनलेनेव त्वद्धितार्थमिहागता।।।।
मी अथांग भयात बुडालेली, दुःख-शोकांनी व्याप्त; जणू अग्नीने दग्ध होत असल्याप्रमाणे, तुझ्या हितासाठीच इथे आले आहे।
Verse 22
तव दुःखेन कैकेयि मम दुःखं महद्भवेत्।त्वद्वृद्धौ मम वृद्धिश्च भवेदत्र न संशयः।।।।
हे कैकेयी! तुझ्या दुःखाने माझे दुःखही मोठे होईल; आणि तुझ्या वृद्धीने माझी वृद्धीही होईल—यात संशय नाही।
Verse 23
नराधिपकुले जाता महिषी त्वं महीपतेः।उग्रत्वं राजधर्माणां कथं देवि न बुध्यसे।।।।
हे देवि! तू नराधिपांच्या कुळात जन्मलेली आणि राजाची महिषी आहेस; तरी राजधर्मांची उग्रता तू कशी काय समजत नाहीस?
Verse 24
धर्मावादी शठो भर्ता श्लक्ष्णवादी च दारुणः।शुद्धभावे न जानीषे तेनैव मतिसन्धिता।।।।
तुझा पती धर्माची वचने बोलतो, पण तो कपटी आहे; गोड बोलतो, पण निर्दय आहे। तू शुद्ध-स्वभावाची असल्याने ते ओळखत नाहीस; त्यानेच तुझी बुद्धी गुंतवली आहे।
Verse 25
उपस्थितः प्रयुञ्जानस्त्वयि सान्त्वमनर्थकम्।अर्थेनैवाद्य ते भर्ता कौसल्यां योजयिष्यति।।।।
तो तुझ्याजवळ येऊनही केवळ निरर्थक सांत्वन करीत आहे; पण आज तुझा पती खरा लाभ मात्र कौसल्येलाच देईल।
Verse 26
उपवाह्य स दुष्टात्मा भरतं तव बन्धुषु।काल्ये स्थापयिता रामं राज्ये निहतकण्टके।।।।
तो दुष्टात्मा भरताला तुझ्या नातलगांकडे पाठवून, पहाटेच अडथळे दूर झालेल्या राज्यात रामाला प्रतिष्ठित करील।
Verse 27
शत्रुः पतिप्रवादेन मात्रेव हितकाम्यया।आशीविष इवाङ्केन बाले परिधृतस्त्वया।।।।
हे बाले! आईसारखी त्याचे हित चिंतून, पती समजण्याच्या भ्रमाने, तू शत्रूला कुशीत धरले आहेस—जणू विषारी साप।
Verse 28
यथा हि कुर्यात्सर्पो वा शत्रुर्वा प्रत्युपेक्षितः।राज्ञा दशरथेनाद्य सपुत्रा त्वं तथा कृता।।।।
जसा दुर्लक्षित साप किंवा दुर्लक्षित शत्रू वागतो, तसाच आज राजा दशरथाने तुझ्याशी—पुत्रासह—वर्तन केले आहे।
Verse 29
पापेनानृतसान्त्वेन बाले नित्यसुखोचिते।रामं स्थापयता राज्ये सानुबन्धा हता ह्यसि।।।।
हे बाले, नित्यसुखाची सवय असलेली! त्या पापीच्या खोट्या सांत्वनाने—तो रामाला राज्यावर बसवीत असताना—तू पुत्रासह, तुझ्या सर्व संबंधांसह, खरोखरच उद्ध्वस्त झाली आहेस।
Verse 30
सा प्राप्तकालं कैकेयि क्षिप्रं कुरु हितं तव।त्रायस्व पुत्रमात्मानं मां च विस्मयदर्शने।।।।
हे कैकेयी, योग्य वेळ आली आहे—लवकर तुझ्या हिताचे कर। हे विस्मयग्रस्त दृष्टीच्या स्त्री, तुझ्या पुत्राचे, तुझे आणि माझेही रक्षण कर।
Verse 31
मन्थाराया वचश्श्रुत्वा शयाना सा शुभानना।उत्तस्थौ हर्षसम्पूर्णा चन्द्रलेखेव शारदी।।।।
मंथरेचे वचन ऐकून शय्येवर पडलेली ती शुभमुखी कैकेयी हर्षाने भरून गेली आणि शरदातील चंद्रकलेप्रमाणे उठून बसली।
Verse 32
अतीव सा तु संहृष्टा कैकेयी विस्मयान्विता।एकमाभरणं तस्यै कुब्जायै प्रददौ शुभम्।।।।
अतिशय आनंदित व विस्मययुक्त कैकेयीने त्या कुब्जेला एक शुभ, सुंदर अलंकार दिला।
Verse 33
दत्वा त्वाभरणं तस्यै कुब्जायै प्रमदोत्तमा।कैकेयी मन्थरां दृष्ट्वा पुनरेवाब्रवीदिदम्।।।।
त्या कुब्जेला ते अलंकार देऊन, स्त्रियांमध्ये श्रेष्ठ कैकेयीने मंथरेकडे पाहून पुन्हा असे म्हटले।
Verse 34
इदं तु मन्थरे मह्यमाख्यासि परमं प्रियम्।एतन्मे प्रियमाख्यातुः किं वा भूयः करोमि ते।।।।
हे मंथरे! तू मला अत्यंत प्रिय अशी वार्ता सांगितलीस. अशी आनंदवार्ता सांगणाऱ्यासाठी मी तुझ्यासाठी आणखी काय करू?
Verse 35
रामे वा भरते वाऽहं विशेषं नोपलक्षये।तस्मात्तुष्टाऽस्मि यद्राजा रामं राज्येऽभिषेक्ष्यति।।।।
राम असो वा भरत असो—मला त्यांच्यात काही विशेष भेद दिसत नाही. म्हणून राजा रामाचा राज्याभिषेक करील याबद्दल मी संतुष्ट आहे.
Verse 36
न मे परं किञ्चिदितस्त्वया पुनःप्रियं प्रियार्हे सुवचं वचःपरम्।तथा ह्यवोचस्त्वमतः प्रियोत्तरंवरं परं ते प्रददामि तं वृणु।।।।
हे प्रियपात्रे! याहून अधिक प्रिय असे तुझ्याकडून मला दुसरे काही नाही; तुझे वचन प्रशंसेपलीकडे आहे. म्हणून तू असे बोललीस, मी तुला याहूनही श्रेष्ठ असा परम वर देते—तो निवड.
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Manthara’s strategic reframing of Rama’s legitimate consecration into a perceived threat to Kaikeyi and Bharata, illustrating how political outcomes can be redirected by persuasion rather than by formal dharma-ritual alone.
The sarga highlights vāk-śakti (the force of speech): fear-based narratives can destabilize judgment and convert joy into despondency, warning that ethical discernment must guard against manipulative counsel in matters of power and succession.
Ayodhya’s ritualized civic landscape is foregrounded—sprinkled royal roads, flower-strewn routes, flag-lined streets, white-doored temples resonant with Vedic chanting and instruments—along with the calendrical marker of Puṣya nakṣatra for the planned abhiṣeka.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.