Sarga 94
चित्रकूटवर्णनम् (Description of Chitrakūṭa) / Rama Shows Sita Chitrakuta
अयोध्याकाण्ड
अयोध्याकांडातील ९४व्या सर्गात चित्रकूटावर दीर्घकाळ राहिलेला श्रीराम वनजीवनावर प्रेम करू लागलेला दिसतो. तो सीतेला आनंद देण्यासाठी आणि स्वतःचे मन स्थिर करण्यासाठी ‘अद्भुत’ चित्रकूटाची शोभा तिला दाखवतो; जणू इंद्र शचीला आश्चर्यकारक दृश्ये दाखवतो तसा. पर्वताच्या सौंदर्याच्या तुलनेत वनवास मनाला दुःखद वाटू नये, असे तो समजावतो. राम चित्रकूटाचे गुण वर्णन करतो—धातूसारखी झळाळणारी शिखरे, अहिंसक वन्यजीव, फुलांनी-फळांनी भरलेली दाट उपवने. फांद्यांवर टांगलेली वस्त्रे व खड्ग इत्यादींवरून किन्नर व विद्याधरींच्या विहाराची चिन्हे सूचित होतात; धबधबे, झरे, सरोवरे आणि गुहांतून येणारा सुगंधी वारा मन मोहून टाकतो. सीता व लक्ष्मणासह येथे राहिल्यास शोक निवळतो, असे राम धर्मभावाने सांगतो. वनवासाचे ‘द्विविध फळ’ तो मांडतो—धर्मपूर्वक पित्याची आज्ञा पाळणे आणि भरताला आनंद देणे. शेवटी तो वनजीवनाला राजाच्या परलोककल्याणासाठी अमृततुल्य मानतो आणि मूल-फळ-जलसमृद्धीत चित्रकूट स्वर्गीय उपमानांपेक्षाही श्रेष्ठ असल्याचे प्रतिपादन करतो.
Shlokas
Verse 1
दीर्घकालोषित स्तस्मिन्गिरौ गिरिवनप्रियः।वैदेह्याः प्रियमाकाङ्क्षन्स्वं च चित्तं विलोभयन्।।।।अथ दाशरथिश्चित्रं चित्रकूटमदर्शयत्।भार्याममरसङ्काश श्शचीमिव पुरन्दरः।।।।
त्यानंतर दाशरथी राम—जो त्या पर्वतावर दीर्घकाळ राहून गिरि-वनप्रिय झाले होते—वैदेहीला आनंद द्यावा आणि आपलेही चित्त प्रसन्न व्हावे म्हणून, पुरंदर इंद्र जसा शचीला दाखवतो तसा, अमरसदृश कांतियुक्त पत्नीला अद्भुत चित्रकूट दाखवू लागले॥
Verse 2
दीर्घकालोषित स्तस्मिन्गिरौ गिरिवनप्रियः।वैदेह्याः प्रियमाकाङ्क्षन्स्वं च चित्तं विलोभयन्।।2.94.1।।अथ दाशरथिश्चित्रं चित्रकूटमदर्शयत्।भार्याममरसङ्काश श्शचीमिव पुरन्दरः।।2.94.2।।
त्या पर्वतावर दीर्घकाळ वास केलेला, गिरि-वनप्रिय दाशरथी राम वैदेहीचे प्रिय साधावे आणि आपलेही चित्त रमावे म्हणून, देवतुल्य तेजस्वी होऊन पत्नीला अद्भुत चित्रकूट दाखवू लागला—जसा पुरंदर इंद्राने शचीला दाखविला होता।
Verse 3
न राज्याद्भ्रंशनं भद्रे न सुहृद्भिर्विनाभवः।मनो मे बाधते दृष्ट्वा रमणीयमिमं गिरिम्।।।।
हे भद्रे, हा रमणीय पर्वत पाहून माझे मन ना राज्यभ्रंशाने व्यथित होते, ना सुहृदांच्या वियोगाने।
Verse 4
पश्येममचलं भद्रे नानाद्विजगणायुतम्।शिखरैः खमिवोद्विद्धैर्धातुमद्भिर्विभूषितम्।।।।
हे भद्रे, हा अचल पाहा—नानाविध पक्ष्यसमूहांनी परिपूर्ण; आणि धातुमय शिखरांनी अलंकृत, जे जणू आकाशाला भेदून उभे आहेत।
Verse 5
केचिद्रजतसङ्काशाः केचित्क्षतजसंनिभाः।पीतमाञ्जिष्टवर्णाश्च केचिन्मणिवरप्रभाः।।।।पुष्यार्ककेतकाभाश्च केचिज्ज्योतीरसप्रभाः।विराजन्तेऽचलेन्द्रस्य देशा धातुविभूषिताः।।।।
धातूंनी विभूषित त्या पर्वतराजाचे प्रदेश अनेक रंगांनी उजळून निघाले आहेत—काही रौप्यासारखे शुभ्र, काही रक्तासारखे अरुण, काही मञ्जिष्ठा-पीत, तर काही श्रेष्ठ मण्यांसारखे तेजस्वी। काही पुष्यराग, काही सूर्य व केतकी-पुष्पासारखे भासतात, आणि काही पारदासारखे झळाळतात; असे धातुभूषित देश शोभून दिसतात।
Verse 6
केचिद्रजतसङ्काशाः केचित्क्षतजसंनिभाः।पीतमाञ्जिष्टवर्णाश्च केचिन्मणिवरप्रभाः।।2.94.5।।पुष्यार्ककेतकाभाश्च केचिज्ज्योतीरसप्रभाः।विराजन्तेऽचलेन्द्रस्य देशा धातुविभूषिताः।।2.94.6।।
धातूंनी विभूषित त्या पर्वतराजाचे प्रदेश अनेक रंगांनी उजळून निघाले आहेत—काही रौप्यासारखे शुभ्र, काही रक्तासारखे अरुण, काही मञ्जिष्ठा-पीत, तर काही श्रेष्ठ मण्यांसारखे तेजस्वी। काही पुष्यराग, काही सूर्य व केतकी-पुष्पासारखे भासतात, आणि काही पारदासारखे झळाळतात; असे धातुभूषित देश शोभून दिसतात।
Verse 7
नानामृगगणद्वीपितरर्क्ष्वृक्षगणैर्वुतः।अदुष्टैर्भात्ययं शैलो बहुपक्षिसमायुतः।।।।
हा पर्वत अनेक पक्ष्यांनी भरलेला असून नाना मृगसमूहांनी वेढलेला आहे—चित्ता, वाघ, तरस व अस्वल इत्यादी; येथे ते सर्व अदुष्ट, क्रौर्यरहित भासतात, म्हणून हा शैल अधिकच शोभतो।
Verse 8
आम्रजम्ब्वसनैर्लोध्रैः प्रियालैः पनसैर्धवैः।अङ्कोलैर्भव्यतिनिशैर्बिल्वतिन्दुक वेणुभिः।।।।काश्मर्यरिष्टवरुणैर्मधूकैस्तिलकैस्तथा।बदर्यामलकैर्नीपैर्वेत्रधन्वनबीजकैः।।।।पुष्पवद्भिः फलोपेतैश्छायावद्भिर्मनोरमैः।एवमादिभिराकीर्णः श्रियं पुष्यत्ययं गिरिः।।।।
हा पर्वत आंबा, जांभूळ, असन, लोध्र, प्रियाल, फणस, धव, अङ्कोल, तिनिश, बेल, तिंदुक, वेणू, काश्मर्य, अरिष्ट, वरुण, मधूक, तिलक, बोर, आवळा, नीप, वेत, धन्वन आणि बीजक (डाळिंब) इत्यादी वृक्षांनी भरलेला आहे. हे सर्व पुष्पयुक्त, फलयुक्त, छायादायी व मनोहर असल्याने हा गिरि अधिकाधिक शोभा पावतो।
Verse 9
आम्रजम्ब्वसनैर्लोध्रैः प्रियालैः पनसैर्धवैः।अङ्कोलैर्भव्यतिनिशैर्बिल्वतिन्दुक वेणुभिः।।2.94.8।।काश्मर्यरिष्टवरुणैर्मधूकैस्तिलकैस्तथा।बदर्यामलकैर्नीपैर्वेत्रधन्वनबीजकैः।।2.94.9।।पुष्पवद्भिः फलोपेतैश्छायावद्भिर्मनोरमैः।एवमादिभिराकीर्णः श्रियं पुष्यत्ययं गिरिः।।2.94.10।।
हा पर्वत आंबा, जांभूळ, असन, लोध्र, प्रियाल, फणस, धव, अङ्कोल, तिनिश, बेल, तिंदुक, वेणू, काश्मर्य, अरिष्ट, वरुण, मधूक, तिलक, बोर, आवळा, नीप, वेत, धन्वन आणि बीजक (डाळिंब) इत्यादी वृक्षांनी भरलेला आहे. हे सर्व पुष्पयुक्त, फलयुक्त, छायादायी व मनोहर असल्याने हा गिरि अधिकाधिक शोभा पावतो।
Verse 10
आम्रजम्ब्वसनैर्लोध्रैः प्रियालैः पनसैर्धवैः।अङ्कोलैर्भव्यतिनिशैर्बिल्वतिन्दुक वेणुभिः।।2.94.8।।काश्मर्यरिष्टवरुणैर्मधूकैस्तिलकैस्तथा।बदर्यामलकैर्नीपैर्वेत्रधन्वनबीजकैः।।2.94.9।।पुष्पवद्भिः फलोपेतैश्छायावद्भिर्मनोरमैः।एवमादिभिराकीर्णः श्रियं पुष्यत्ययं गिरिः।।2.94.10।।
आंबा, जांभूळ, असन, लोध्र, प्रियाल, फणस, धव; अंकोल, श्रेष्ठ तिनिश, बेल, तिंदुक, बांबू; काश्मर्य, अरिष्ट, वरुण, मधूक, तिलक; बदरी, आवळा, नीप, वेत, धन्वन व बीजक—अशा फुलांनी नटलेल्या, फळांनी भरलेल्या, छायादार व मनोहर वृक्षांनी परिपूर्ण हा गिरि वैभवाने शोभून उठला आहे॥
Verse 11
शैलप्रस्थेषु रम्येषु पश्येमान् रोमहर्षणान्।किन्नरान् द्वन्द्वशो भद्रे रममाणान्मनस्विनः।।।।
भद्रे, या रम्य शैलप्रस्थांवर पाहा—रोमहर्ष उत्पन्न करणारे, मनस्वी किन्नर युगुल-युगुलाने रमून क्रीडा करीत आहेत।
Verse 12
शाखावसक्तान् खड्गांश्च प्रवराण्यम्बराणि च।पश्य विद्याधरस्त्रीणां क्रीडोद्धेशान्मनोरमान्।।।।
पाहा—शाखांवर अडकविलेले खड्ग आणि उत्तम वस्त्रे; हे विद्याधर-स्त्रियांचे मनोहर क्रीडास्थान आहे।
Verse 13
जलप्रपातैरुद्भेदैर्निष्यन्दैश्च क्वचित्क्वचित्।स्रवद्भिर्भात्ययं शैल स्स्रवन्मद इव द्विपः।।।।
कुठे जलप्रपात, कुठे उफाळते झरे, कुठे झिरपणाऱ्या धारांनी हा पर्वत उजळून दिसतो—जणू मद झिरपणारा गजराजच।
Verse 14
गुहासमीरणो गन्धान्नानापुष्पभवान्वहन्।घ्राणतर्पणमभ्येत्य कं नरं न प्रहर्षयेत्।।।।
गुहेतून वाहणारा वारा नानाफुलांचा सुगंध घेऊन येतो व घ्राण तृप्त करतो—तो कोणाला हर्षित करणार नाही?
Verse 15
यदीह शरदोऽनेकास्त्वया सार्धमनिन्दिते।लक्ष्मणेन च वत्स्यामि न मां शोकः प्रधक्ष्यति।।।।
अनिंदिते, जर मी तुझ्यासह आणि लक्ष्मणासह येथे अनेक शरदऋतू राहिलो, तर शोक मला कधीही दग्ध करणार नाही।
Verse 16
बहुपुष्पफले रम्ये नानाद्विजगणायुते।विचित्रशिखरे ह्यस्मिन्रतवानस्मि भामिनि।।।।
हे भामिनि, बहुपुष्प-फलांनी समृद्ध, नानाविध पक्षिगणांनी भरलेला आणि विचित्र शिखरांनी शोभणारा हा रम्य पर्वत मला अत्यंत प्रिय झाला आहे।
Verse 17
अनेन वनवासेन मया प्राप्तं फलद्वयम्।पितुश्चानृणता धर्मे भरतस्य प्रियं तथा।।।।
या वनवासामुळे मला द्विविध फल प्राप्त झाले—धर्मविषयी पित्याचे ऋण फेडले आणि भरताचेही प्रिय केले।
Verse 18
वैदेहि रमसे कच्चिच्चित्रकूटे मया सह।पश्यन्ती विविधान्भावान्मनोवाक्कायसम्मतान्।।।।
हे वैदेही, तू माझ्यासह चित्रकूटावर आनंदाने रमतेस ना? मन-वाणी-देहाला प्रिय वाटणारे नानाविध दृश्य-भाव पाहत आहेस ना?
Verse 19
इदमेवामृतं प्राहू राज्ञि राजर्षयः परे।वनवासं भवार्थाय प्रेत्य मे प्रपितामहाः।।।।
माझे प्रपितामह—ते प्राचीन राजर्षी—म्हणत की राजासाठी हाच वनवास अमृतासमान आहे; तो कल्याणकारक असून मृत्यूनंतर उत्तम गती देतो।
Verse 20
शिला श्शैलस्य शोभन्ते विशाला श्शतशोऽभितः।बहुला बहुलैर्वर्णैर्नीलपीतसितारुणैः।।।।
या शैलाच्या सर्व बाजूंनी शेकडो विशाल शिळा शोभून दिसतात। निळे, पिवळे, पांढरे व अरुण—अनेक रंगांनी त्या समृद्ध होऊन उजळतात॥
Verse 21
निशिभान्त्यचलेन्द्रस्य हुताशनशिखा इव।ओषध्यः स्वप्रभालक्ष्म्या भ्राजमाना स्सहस्रशः।।।।
रात्रीस या पर्वतराजावर सहस्रों औषधी स्वप्रभा-लक्ष्मीने दीप्त होऊन अग्निशिखांसारख्या भासतात॥
Verse 22
केचित् क्षयनिभा देशाः केचिदुद्यानसन्निभाः।केचिदेकशिला भान्ति पर्वतस्यास्य भामिनि।।।।
हे सुंदरी, या पर्वताचे काही भाग घरांसारखे, काही उपवनांसारखे, तर काही एकाच शिळेचे बनलेले असल्याप्रमाणे चमकतात॥
Verse 23
भित्त्वेव वसुधां भाति चित्रकूटस्समुत्थितः।चित्रकूटस्य कूटोऽसौ दृश्यते सर्वत श्शुभः।।।।
चित्रकूट जणू वसुधेला भेदूनच उभा राहिला आहे असे तेजस्वी भासतो। चित्रकूटाचा तो कूट सर्व बाजूंनी शुभ्र व मनोहर दिसतो॥
Verse 24
कुष्ठस्थगरपुन्नाग भूर्जपत्रोत्तरच्छदान्।कामिनां स्वास्तरान्पश्य कुशेशयदलायुतान्।।।।
पहा, जणू कामिनांच्या सुंदर शय्या-आस्तरणेच—कुष्ठ, स्थगर, पुन्नाग व भूर्जपत्रांच्या पानांनी आच्छादित, आणि कमळदलांनी भरलेली॥
Verse 25
मृदिताश्चापविद्धाश्च दृश्यन्ते कमलस्रजः।कामिभिर्वनिते पश्य फलानि विविधानि च।।।।
हे वनिते, पाहा—कामुकांनी चुरडून टाकलेल्या व फेकून दिलेल्या कमळमाळा येथे दिसत आहेत; आणि विविध प्रकारची फळेही (उरलेली) दिसतात।
Verse 26
वस्वौकसारां नलिनीमत्येतीवोत्तरान्कुरून्।पर्वतश्चित्रकूटोऽसौ बहुमूलफलोदकः।।।।
हा चित्रकूट पर्वत—अनेक मुळे, फळे व जल यांनी परिपूर्ण—वस्वौकसारा, नलिनी आणि उत्तरकुरु यांनाही जणू समृद्धी व रमणीयतेने मागे टाकीत आहे।
Verse 27
इमं तु कालं वनिते विजह्रिवांस्त्वया च सीते सह लक्ष्मणेन च।रतिं प्रपत्स्ये कुलधर्मवर्धनीं सतां पथि स्वैर्नियमैः परैः स्थितः।।।।
हे प्रिय सीते, लक्ष्मणासह तुझ्याबरोबर वनात हा काळ विहारत घालवून—सत्पुरुषांच्या मार्गावर स्थिर व आपल्या कठोर नियमांनी संयमित राहून—मी अशी गाढ रति प्राप्त करीन, जी कुलधर्म वाढविणारी आहे।
Frequently Asked Questions
Rather than a courtroom dilemma, the pivotal action is Rāma’s ethical reframing of exile: he intentionally transforms displacement into a dharmic, emotionally stable mode of life by guiding Sītā’s perception toward the mountain’s order, abundance, and serenity.
The sarga teaches that disciplined perception and restraint can convert suffering into meaningful practice: forest-dwelling becomes ‘nectar-like’ when aligned with dharma, yielding benefits such as fulfilling duty to one’s father and maintaining harmony with Bharata.
Citrakūṭa is mapped through plateaus, peaks, caves, waterfalls, springs, luminous night-herbs, and diverse groves; culturally, it is compared to Indra–Śacī and to Kubera’s Vasvaukasārā, Nalini, and Uttarakuru, indicating a landscape imagined as near-celestial in splendour.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.