Sarga 45

Verse 1

अनुरक्ता महात्मानं रामं सत्यपराक्रमम्।अनुजग्मुः प्रयान्तं तं वनवासाय मानवाः।।।।

सत्यपराक्रमी महात्मा रामावर अनुरक्त झालेले लोक, तो वनवासासाठी निघाला असता, त्याच्या मागोमाग चालत गेले।

Verse 2

निवर्तितेऽपि च बलात्सुहृद्वर्गे च राजनि।नैव ते संन्यवर्तन्त रामस्यानुगता रथम्।।।।

राजा व सुहृदवर्गाला जरी बलपूर्वक परतविले, तरीही जे रामाच्या रथामागे निघाले होते ते मुळीच परतले नाहीत; ते रामरथाचाच पाठपुरावा करीत राहिले॥

Verse 3

अयोध्यानिलयानां हि पुरुषाणां महायशाः।बभूव गुणसम्पन्नः पूर्णचन्द्र इव प्रियः।।।।

अयोध्येत वसणाऱ्या पुरुषांना महायशस्वी, गुणसंपन्न राम पूर्णचंद्राप्रमाणे अत्यंत प्रिय झाला॥

Verse 4

स याच्यमानः काकुत्स्थः स्वाभिः प्रकृतिभिस्तदा।कुर्वाणः पितरं सत्यं वनमेवान्वपद्यत।।।।

काकुत्स्थकुलभूषण राम आपल्या लोकांनी विनवणी केली तरी, पित्याचे वचन सत्य करण्याच्या निश्चयाने वनालाच निघून गेले।

Verse 5

अवेक्षमाणः सस्नेहं चक्षुषा प्रपिबन्निव।उवाच रामः स्नेहेन ताः प्रजाः स्वाः प्रजा इव।।।।

स्नेहाने त्यांच्याकडे पाहत—जणू नेत्रांनीच त्यांना पित आहे—रामाने त्या प्रजांशी आपल्या लेकरांप्रमाणे प्रेमाने बोलले।

Verse 6

या प्रीतिर्बहुमानश्च मय्ययोध्यानिवासिनाम्।मत्प्रियार्थं विशेषेण भरते सा निवेश्यताम्।।।।

‘अयोध्यावासीयांनो! माझ्यावर तुम्ही दाखवलेली प्रीती व मान, माझ्या प्रियासाठी—विशेषतः भरतावर—अर्पण करा।’

Verse 7

स हि कल्याणचारित्रः कैकेय्यानन्दवर्धनः।करिष्यति यथावद्वः प्रियाणि च हितानि च।।।।

‘भरत हा कल्याणकारी चरित्राचा, कैकेयीचा आनंद वाढवणारा आहे; तो योग्य रीतीने तुमच्यासाठी जे प्रिय आणि जे हितकर—दोन्ही करील।’

Verse 8

ज्ञानवृद्धो वयोबालो मृदुर्वीर्यगुणान्वितः।अनुरूपः स वो भर्ता भविष्यति भयापहः।।।।

तो वयाने जरी तरुण आहे, तरी ज्ञानाने परिपक्व आहे—मृदु असूनही पराक्रम व सद्गुणांनी युक्त। तोच तुमचा अनुरूप भर्ता व रक्षक होईल, जो भय दूर करणारा आहे।

Verse 9

स हि राजगुणैर्युक्तो युवराजः समीक्षितः।अपि चापि मया शिष्टैः कार्यं वो भर्तृशासनम्।।।।

तो खरोखर राजगुणांनी युक्त असून युवराज म्हणून मान्य आहे। म्हणून मी जसे केले तसेच शिष्टजन जसे करतात तसे तुम्हीही भर्त्याच्या आज्ञेचे पालन करावे।

Verse 10

न च सन्तप्येद्यथा चासौ वनवासं गते मयि।महाराजस्तथा कार्यो मम प्रियचिकीर्षया।।।।

मी वनवासाला गेल्यावर महाराज शोकात बुडू नयेत—माझे प्रिय करायचे असेल तर तसेच कर।

Verse 11

यथा यथा दाशरथि र्धर्म एवास्थितोऽभवत्।तथा तथा प्रकृतयो रामं पतिमकामयन्।।।।

जसा जसा दाशरथि केवळ धर्मात दृढ राहिला, तसा तसा प्रजेला रामच आपला स्वामी व राजा हवा असे वाटू लागले।

Verse 12

बाष्पेण पिहितं दीनं रामः सौमित्रिणा सह।चकर्षेव गुणैर्बद्ध्वा जनं पुरनिवासिनम्।।।।

लक्ष्मणासह रामाने नगरवासीयांना—दीन व अश्रूंनी झाकलेल्यांना—जणू आपल्या गुणांनी बांधून मागे ओढून नेले।

Verse 13

ते द्विजास्त्रिविधं वृद्धा ज्ञानेन वयसौजसा।वयः प्रकम्पशिरसो दूरादूचुरिदं वचः।।।।

ते द्विज—ज्ञान, वय आणि तपोबल यांमुळे त्रिविध वृद्ध—दूर उभे राहून, वार्धक्याने थरथरणाऱ्या मस्तकांसह, हे वचन बोलले।

Verse 14

वहन्तो जवना रामं भो भो जात्यास्तुरङ्गमाः।निवर्तध्वं न गन्तव्यं हिता भवत भर्तरि।।।।

हे श्रेष्ठ जातिचे वेगवान अश्वांनो, तुम्ही रामाला वाहून नेत आहात—परत फिरा, पुढे जाऊ नका। पुढे जाणे योग्य नाही; आपल्या स्वामीचे हित करा॥

Verse 15

कर्णवन्ति हि भूतानि विशेषेण तुरङ्गमाः।यूयं तस्मान्निवर्तध्वं याचनां प्रतिवेदिताः।।।।

सर्व प्राण्यांना कान असतात, आणि विशेषतः अश्वांची श्रवणशक्ती तीक्ष्ण असते। म्हणून आमची विनंती समजून तुम्ही परत फिरा॥

Verse 16

धर्मतः स विशुद्धात्मा वीरः शुभदृढव्रतः।उपवाह्यस्तु वो भर्ता नापवाह्यः पुराद्वनम्।।।।

तो धर्मनिष्ठ, शुद्धात्मा, वीर आणि शुभ दृढव्रती आहे। तुमचा स्वामी नगरातून वनाकडे नेण्याजोगा नाही; त्याला परत नगराकडेच वाहून आणावे॥

Verse 17

एवमार्तप्रलापांस्तान् वृद्धान् प्रलपतो द्विजान्।अवेक्ष्य सहसा रामो रथादवततार ह।।।।

अशा प्रकारे करुण विलाप करणाऱ्या त्या वृद्ध द्विजांना पाहून राम तत्क्षणी रथावरून उतरला॥

Verse 18

पद्भ्यामेव जगामाथ ससीत स्सहलक्ष्मणः।सन्निकृष्टपदन्यासो रामो वनपरायणः।।।।

तेव्हा वनगमनास निघालेले श्रीराम सीता व लक्ष्मणासह रथ सोडून पायीच चालू लागले; ते हळूहळू, जवळजवळ पाऊल टाकीत पुढे गेले।

Verse 19

द्विजातींस्तु पदातींस्तान् रामश्चारित्रवत्सलः।न शशाक घृणाचक्षुः परिमोक्तुं रथेन सः।।।।

परंतु धर्मवत्सल, करुणादृष्टी श्रीराम पायी चालणाऱ्या त्या ब्राह्मणांना मागे टाकून रथाने पुढे जाण्यास समर्थ झाले नाहीत।

Verse 20

गच्छन्तमेव तं दृष्ट्वा रामं सम्भ्रान्तचेतसः।ऊचुः परमसन्तप्ता रामं वाक्यमिदं द्विजाः।।।।

राम सतत पुढे जात आहेत असे पाहून, चित्त व्याकुळ व अत्यंत संतप्त झालेले द्विज रामांना हे वचन बोलले।

Verse 21

ब्राह्मण्यं सर्वमेतत्त्वां ब्रह्मण्यमनुगच्छति।द्विजस्कन्धाधिरूढास्त्वामग्नयोऽप्यनुयान्त्यमी।।।।

हे ब्राह्मणहितैषी! हा सर्व ब्राह्मणसमुदाय तुमच्या मागे चालला आहे; आणि द्विजांच्या खांद्यावर वाहिलेल्या या पवित्र अग्नीही तुमचेच अनुयायी झाले आहेत।

Verse 22

वाजपेयसमुत्थानि छत्राण्येतानि पश्य नः।पृष्ठतोऽनुप्रयातानि मेघानिव जलात्यये।।।।

आमच्या वाजपेय यज्ञातून प्राप्त झालेले हे छत्र पाहा; पावसाळ्याच्या अखेरीस मेघ जसे मागोमाग सरकतात तसे हे आमच्या पाठीमागे येत आहेत।

Verse 23

अनवाप्तातपत्रस्य रश्मिसन्तापितस्य ते।एभिश्छायां करिष्यामः स्वैश्छत्रैर्वाजपेयिकैः।।।।

हे वत्सा! तुझ्याकडे छत्र नाही आणि तू सूर्यकिरणांनी संतप्त आहेस; म्हणून आम्ही आमच्या वाजपेय-यज्ञातील पवित्र छत्रांनी तुझ्यासाठी छाया करू।

Verse 24

या हि नः सततं बुद्धिर्वेदमन्त्रानुसारिणी।त्वत्कृते सा कृता वत्स वनवासानुसारिणी।।।।

हे वत्सा! आमची बुद्धी जी सदैव वेदमंत्रांच्या मार्गाने चालत होती, ती आता तुझ्यासाठी वनवासाच्या नियमांचे अनुसरण करणारी झाली आहे।

Verse 25

हृदयेष्वेव तिष्ठन्ति वेदा ये नः परं धनम्।वत्स्यन्त्यपि गृहेष्वेव दाराश्चारित्ररक्षिताः।।।।

वेद—जे आमचे परम धन आहेत—आमच्या हृदयांतच स्थिर राहतील; आणि शीलधर्माने रक्षित आमच्या पत्नीही घरातच निवास करतील।

Verse 26

न पुनर्निश्चयः कार्यस्त्वद्गतौ सुकृता मतिः।त्वयि धर्मव्यपेक्षे तु किं स्याद्धर्मपथे स्थितम्।।।।

तुझ्यासोबत जाण्याचा आमचा निश्चय दृढ आहे; यावर पुन्हा दुसरा निर्णय करू नये. पण तूच येथे धर्माची उपेक्षा केलीस, तर धर्मपथावर स्थिर काय उरेल?

Verse 27

याचितो नो निवर्तस्व हंसशुक्लशिरोरुहैः।शिरोभिर्निभृताचार महीपतनपांसुलैः।।।।

आम्ही विनवितो—परत फिर; आमची मस्तके हंसासारख्या शुभ्र केशांनी युक्त आहेत आणि नम्र आचरणाने भूमीवर पडून धुळीने माखून तुझ्यासमोर नतमस्तक झाली आहेत।

Verse 28

बहूनां वितता यज्ञा द्विजानां य इहागताः।तेषां समाप्तिरायत्ता तव वत्स निवर्तने।।।।

येथे आलेल्या अनेक द्विजांनी विस्तीर्ण यज्ञ आरंभिले आहेत। वत्सा, त्या यज्ञकर्मांची समाप्ती आता तुझ्या परतण्यावरच अवलंबून आहे॥

Verse 29

भक्तिमन्ति हि भूतानि जङ्गमाजङ्गमानि च।याचमानेषु राम त्वं भक्तिं भक्तेषु दर्शय।।।।

हे राम, जंगम-अजंगम सर्व भूतें तुझ्यावर भक्तियुक्त आहेत। ते विनवीत आहेत; म्हणून भक्तांप्रति तूही भक्तिभाव प्रकट कर॥

Verse 30

अनुगन्तुमशक्ता स्त्वां मूलैरुद्धतवेगिनः।उन्नता वायुवेगेन विक्रोशन्तीव पादपाः।।।।

वृक्ष मुळांनी बांधलेले असल्याने तुला अनुसरू शकत नाहीत। वाऱ्याच्या वेगाने उंचावून ढकलले जाऊन ते जणू आक्रोश करीत आहेत असे भासते॥

Verse 31

निश्चेष्टाहारसञ्चारा वृक्षैकस्थानविष्ठिताः।पक्षिणोऽपि प्रयाचन्ते सर्वभूतानुकम्पिनम्।।।।

आहाराचा शोध थांबवून वृक्षांवर एकाच ठिकाणी निश्चल बसलेले पक्षीही, सर्वभूतांवर करुणा करणाऱ्या त्या रामास जणू विनवित आहेत असे दिसते॥

Verse 32

एवं विक्रोशतां तेषां द्विजातीनां निवर्तने।ददृशे तमसा तत्र वारयन्तीव राघवम्।।।।

द्विजजन रामाला परत आणण्यासाठी अशा रीतीने आर्तपणे हाक देत असता, तेथे तमसा नदीही जणू राघवाला रोखीत आहे असे दिसून आली।

Verse 33

ततः सुमन्त्रोऽपि रथाद्विमुच्यश्रान्तान्हयान्सम्परिवर्त्य शीघ्रम्।पीतोदकांस्तोयपरिप्लुताङ्गानचारयद्वै तमसाविदूरे।।।।

मग सुमंत्रानेही रथातून थकलेल्या घोड्यांना सोडून, त्यांना लवकरच लोळवून विश्रांती दिली। त्यांना पाणी पाजून व अंगावर पाणी घालून स्नान घालून, तमसा नदीपासून फार दूर नसलेल्या ठिकाणी चरायला सोडले।