Sarga 20
अयोध्याकाण्डे विंशः सर्गः — Rama Enters Kauśalyā’s Antaḥpura; Ritual Preparations and the Shock of Exile
अयोध्याकाण्ड
या सर्गात सार्वजनिक मार्गातून अंतःपुरातील निज पवित्र अवकाशाकडे होणारी हालचाल दिसते. राम हात जोडून निघताच अंतःपुरात व्याकुळता उसळते; राण्या आक्रोश करीत राजालाच दोष देतात. तो विलाप ऐकून शोकाने ग्रासलेला दशरथ अंतर्मुख होऊन कोसळतो. संयमी पण मनाने भारलेला राम लक्ष्मणासह एकामागून एक प्रांगणे ओलांडतो—‘जय’घोषांनी त्याचे स्वागत होते, राजाने सत्कृत केलेले वृद्ध वेदवेत्ते ब्राह्मण तो पाहतो, आणि स्त्री-वृद्ध-बालांसह जागरूक द्वारपालांच्या पहाऱ्यातून पुढे जातो. स्त्रिया धावून कौसल्येला रामाच्या आगमनाची वार्ता देतात. कौसल्या प्रभातकाळच्या व्रत-नियमांत दिसते—श्वेत रेशमी वस्त्रे, अग्निहोत्र, तर्पण आणि पुत्रकल्याणाची प्रार्थना. दही, अक्षता, तूप, मिष्टान्न, हविर्द्रव्ये, हार, पायस, कृसरा, समिधा व पूर्ण कलश इत्यादी सामग्रीचे वर्णन घरातील यज्ञमय पावित्र्य अधोरेखित करते. माता-पुत्राचे आलिंगन होते; कौसल्या आशीर्वाद देते आणि लवकरच होणाऱ्या अभिषेकाची आशा धरते. तेव्हाच राम नम्रतेने उलट निर्णय सांगतो—भरताला युवराज्य, आणि रामाला चौदा वर्षे दण्डकारण्यात वनवास, फलमूलावर निर्वाह व तपस्वी जीवन। हे ऐकून कौसल्या कोलमडते; मूर्च्छित होऊन दीर्घ विलाप करते—सवतींकडून अपमानाची भीती, पुत्राविना जगण्याची निराशा, आणि आपल्या व्रत-तपाचे निष्फळत्व मानते. राम तिला उचलून धीर देतो; अशा रीतीने या सर्गात विधीची आशा आणि धर्मजन्य आपत्ती यांचा तीव्र ताण प्रकट होतो।
Shlokas
Verse 1
तस्मिंस्तु पुरुषव्याघ्रे निष्क्रामति कृताञ्जलौ।आर्तशब्दो महान् जज्ञे स्त्रीणामन्तःपुरे तदा।।।।
पुरुषव्याघ्र राम कृताञ्जली होऊन बाहेर निघू लागला, तेव्हा अंतःपुरातील स्त्रियांचा मोठा आर्त आक्रोश उठला।
Verse 2
कृत्येष्वचोदितः पित्रा सर्वस्यान्तःपुरस्य च।गतिर्यश्शरणं चापि स रामोऽद्य प्रवत्स्यति।।।।
पित्याने न सांगितले तरी, कोणत्याही औपचारिक कर्तव्याने न बांधला तरी—अंतःपुरातील सर्वांचा आधार व आश्रय जो होता, तोच राम आज वनवासाला निघाला आहे।
Verse 3
कौशल्यायां यथा युक्तो जनन्यां वर्तते सदा।तथैव वर्ततेऽस्मासु जन्मप्रभृति राघवः।।।।
जसा राघव सदैव आपल्या जननी कौशल्येप्रती योग्य आचरण करतो, तसाच तो जन्मापासून आम्हा सर्वांप्रतीही वागला आहे।
Verse 4
न क्रुध्यत्यभिशप्तोऽपि क्रोधनीयानि वर्जयन्।क्रुद्धान्प्रसादयन्सर्वान् स इतोऽद्य प्रवत्स्यति।।।।
जो क्रोध उत्पन्न करणारी कृत्ये टाळतो, शाप दिला तरी क्रोधित होत नाही, आणि क्रुद्ध सर्वांना शांत करतो—तोच राम आज येथून वनवासाला प्रस्थान करीत आहे।
Verse 5
अबुद्धिर्बत नो राजा जीवलोकं चरत्ययम्।यो गतिं सर्वभूतानां परित्यजति राघवम्।।.।।
अहो! आमचा राजा विवेकहरित असूनही जीवलोकात वावरतो आहे; कारण तो सर्वभूतांचा आश्रय असलेल्या राघवाचा त्याग करीत आहे।
Verse 6
इति सर्वा महिष्यस्ता विवत्सा इव धेनवः।पतिमाचुक्रुशुश्चैव सस्वरं चापि चुक्रुशुः।।।।
अशा रीतीने त्या सर्व प्रमुख महिष्या—वासराविना गायींसारख्या—पतीसाठी मोठ्या स्वराने आक्रोश करू लागल्या आणि करुण रडू लागल्या.
Verse 7
स हि चान्तःपुरे घोरमार्तशब्दं महीपतिः।पुत्रशोकाभिसन्तप्तः श्रुत्वा व्यालीयताऽसने।।।।
पुत्रशोकाने संतप्त झालेल्या राजाने अंतःपुरातून उठणारा भयंकर आर्तनाद ऐकून आपल्या आसनावरच ढळून पडला.
Verse 8
रामस्तु भृशमायस्तो निश्श्वसन्निव कुञ्जरः।जगाम सहितो भ्रात्रा मातुरन्तःपुरं वशी।।।।
परंतु राम अत्यंत व्याकुळ होऊन, हत्तीप्रमाणे दीर्घ निःश्वास टाकीत, तरीही संयमी राहून, भावासह मातेसच्या अंतःपुरात गेला.
Verse 9
सोऽपश्यत्पुरुषं तत्र वृद्धं परमपूजितम्।उपविष्टं गृहद्वारि तिष्ठतश्चापरान्बहून्।।।।
तेथे त्याने परमपूज्य असा एक वृद्ध पुरुष पाहिला; तो गृहद्वारी बसलेला होता आणि त्याच्या जवळ अनेक जण उभे होते।
Verse 10
दृष्ट्वैव तु तदा रामं ते सर्वे सहसोत्थिताः।जयेन जयतां श्रेष्ठं वर्धयन्ति स्म राघवम्।।।।
तेव्हा रामाला पाहताच ते सर्वजण एकदम उभे राहिले आणि ‘जय! जय!’ म्हणत जयवंतांतील श्रेष्ठ राघवाचा जयघोष करू लागले।
Verse 11
प्रविश्य प्रथमां कक्ष्यां द्वितीयायां ददर्श सः।ब्राह्मणान्वेदसम्पन्नान्वृद्धान्राज्ञाऽभिसत्कृतान्।।।।
पहिल्या कक्षेत प्रवेश करून त्याने दुसऱ्यात वेदसंपन्न वृद्ध ब्राह्मण पाहिले, ज्यांचा राजाने यथोचित सत्कार केला होता।
Verse 12
प्रणम्य रामस्तान्विप्रांस्तृतीयायां ददर्श सः।स्त्रियो वृद्धास्तथा बाला द्वाररक्षणतत्पराः।।।।
त्या विप्रांना प्रणाम करून रामाने तिसऱ्या कक्षेत वृद्धा व बालिका अशा स्त्रिया पाहिल्या, ज्या द्वाररक्षणात तत्पर होत्या।
Verse 13
वर्धयित्वा प्रहृष्टास्ताः प्रविश्य च गृहं स्त्रियः।न्यवेदयन्त त्वरिता राममातुः प्रियं तदा।।।।
त्या स्त्रिया अत्यंत हर्षित होऊन मंगलाशीर्वाद देत, त्वरेने गृहात प्रवेश करून, तेव्हा राममातेस तो प्रिय वृत्तांत निवेदू लागल्या।
Verse 14
कौशल्यापि तदा देवी रात्रिं स्थित्वा समाहिता।प्रभाते त्वकरोत्पूजां विष्णोः पुत्रहितैषिणी।।।।
देवी कौशल्याही त्या रात्री संयतचित्त राहून, प्रभाती पुत्रहिताच्या इच्छेने विष्णूची पूजा करू लागली।
Verse 15
सा क्षौमवसना हृष्टा नित्यं व्रतपरायणा।अग्निं जुहोति स्म तदा मन्त्रवत्कृतमङ्गला।।।।
ती क्षौमवस्त्र परिधान करून हर्षित होती; नित्य व्रतपरायण राहून, मंत्रोच्चारासहित मंगलविधी पूर्ण करून, तेव्हा अग्नीत आहुती देत असे।
Verse 16
प्रविश्य च तदा रामो मातुरन्त:पुरं शुभम्।ददर्श मातरं तत्र हावयन्तीं हुताशनम्।।।।
तेव्हा राम मातेसच्या शुभ अंतःपुरात प्रवेश करून, तेथे हुताशनात (अग्नीत) आहुती घालणारी माता पाहिली।
Verse 17
देवकार्यनिमित्तं च तत्रापश्यत्समुद्यतम्।दध्यक्षतं घृतं चैव मोदकान्हविषस्तथा।।।।लाजान्माल्यानि शुक्लानि पायसं कृसरं तथा।समिध: पूर्णकुम्भांश्च ददर्श रघुनन्दनः।।।।
तेथे रघुनंदन रामाने देवकार्याकरिता सज्ज केलेली सामग्री पाहिली—दही, अक्षता, तूप, मोदक, हवि, लाजे, शुभ्र माळा, पायस, कृसर, समिधा आणि जलपूर्ण कलश।
Verse 18
देवकार्यनिमित्तं च तत्रापश्यत्समुद्यतम्।दध्यक्षतं घृतं चैव मोदकान्हविषस्तथा।।2.20.17।।लाजान्माल्यानि शुक्लानि पायसं कृसरं तथा।समिध: पूर्णकुम्भांश्च ददर्श रघुनन्दनः।।2.20.18।।
देवकार्याच्या निमित्ताने तेथे सर्व सामग्री सज्ज होती—दही, अक्षता, तूप, मोदक, हवनासाठी हविष्य, लाजे, शुभ्र माळा, पायस, कृसर, समिधा आणि जलाने भरलेले पूर्णकुंभ—हे सर्व रघुनंदन रामांनी पाहिले।
Verse 19
तां शुक्लक्षौमसंवीतां व्रतयोगेन कर्शिताम्।तर्पयन्तीं ददर्शाद्भिर्देवतां देववर्णिनीम्।।।।
त्यांनी कौसल्येला पाहिले—शुभ्र रेशमी वस्त्र परिधान केलेली, व्रत-नियमांनी कृश झालेली, देवतुल्य कांतीची—जी देवतांच्या तर्पणासाठी जलाने तर्पण करीत होती।
Verse 20
सा चिरस्यात्मजं दृष्ट्वा मातृनन्दनमागतम्।अभिचक्राम संहृष्टा किशोरं बडबा यथा।।।।
खूप काळानंतर आपला पुत्र—मातृसुख—आलेला पाहून ती आनंदित होऊन त्याच्याकडे धावली, जशी घोडी आपल्या पिल्लाकडे धावते।
Verse 21
स मातरमभिक्रान्तामुपसंगृह्य राघवः।परिष्वक्तश्च बाहुभ्यामुपाघ्रातश्च मूर्धनि।।।।
समोर येणाऱ्या मातेला राघवाने आदराने जवळ घेतले; मातेने दोन्ही बाहूंनी त्याला मिठी मारली आणि त्याच्या मस्तकावर चुंबन घेतले।
Verse 22
तमुवाच दुराधर्षं राघवं सुतमात्मनः।कौशल्या पुत्रवात्सल्यादिदं प्रियहितं वचः।।।।
तेव्हा पुत्रवात्सल्याने परिपूर्ण कौशल्येने आपल्या अजेय पुत्र राघवाला प्रिय व हितकर असे वचन सांगितले।
Verse 23
वृद्धानां धर्मशीलानां राजर्षीणां महात्मनाम्।प्राप्नुह्यायुश्च कीर्तिं च धर्मं चोपहितं कुले।।।।
धर्मशील वृद्ध महात्मा राजर्षींप्रमाणे तू दीर्घायुष्य व कीर्ती प्राप्त कर, आणि आपल्या कुळात प्रतिष्ठित धर्माचे यथायोग्य पालन कर।
Verse 24
सत्यप्रतिज्ञं पितरं राजानं पश्य राघव।अद्यैव हि त्वां धर्मात्मा यौवराज्येऽभिषेक्ष्यति।।।।
हे राघव, सत्यप्रतिज्ञ असलेल्या आपल्या पित्याला—राजाला—पाह; तो धर्मात्मा आजच तुला युवराज्याभिषेक देईल।
Verse 25
दत्तमासनमालभ्य भोजनेन निमन्त्रितः।मातरं राघवः किञ्चिद्व्रीडात्प्रसार्याञ्जलिमब्रवीत्।।।।
मातेने भोजनासाठी बोलावल्यावर राघवाने दिलेल्या आसनाला केवळ स्पर्श केला; मग किंचित लज्जित होऊन हात जोडून मातेला म्हणाला।
Verse 26
स स्वभावविनीतश्च गौरवाच्च तदा नतः।प्रस्थितो दण्डकारण्यमाप्रष्टुमुपचक्रमे।।।।
राम स्वभावतः विनीत; तेव्हा गौरवाने नतमस्तक होऊन, दण्डकारण्यास निघालेला असताना, त्याने मातेकडे जाण्याची अनुमती मागण्यास सुरुवात केली।
Verse 27
देवि नूनं न जानीषे महद्भयमुपस्थितम्।इदं तव च दुःखाय वैदेह्या लक्ष्मणस्य च।।।।
माते, निश्चयच तुम्हां अजून कळलेले नाही—एक महान संकट उपस्थित झाले आहे। हे तुमच्या, वैदेही (सीता) आणि लक्ष्मणाच्या दुःखास कारणीभूत ठरेल।
Verse 28
गमिष्ये दण्डकारण्यं किमनेनासनेन मे।विष्टरासनयोग्यो हि कालोऽयं मामुपस्थितः।।।।
मी दण्डकारण्यात जाईन; आता या आसनाचा मला काय उपयोग? माझ्यावर असा काळ आला आहे की मी केवळ कुशासनासच योग्य आहे।
Verse 29
चतुर्दश हि वर्षाणि वत्स्यामि विजने वने।मधुमूलफलैर्जीवन्हित्वा मुनिवदामिषम्।।।।
चौदा वर्षे मी निर्जन वनात वास करीन। मधु, मुळे व फळे यांवर जगीन आणि मुनीप्रमाणे मांसाहाराचा त्याग करीन।
Verse 30
भरताय महाराजो यौवराज्यं प्रयच्छति।मां पुनर्दण्डकारण्ये विवासयति तापसम्।।।।
महाराज भरताला युवराज्य देत आहेत, आणि मला पुन्हा दण्डकारण्यात तपस्वी म्हणून निर्वासित करीत आहेत।
Verse 31
स षट्चाष्टौ च वर्षाणि वत्स्यामि विजने वने।आसेवमानो वन्यानि फलमूलैश्च वर्तयन्।।।।
अशा रीतीने मी चौदा वर्षे निर्जन वनात वास करीन; वनातील फल‑मुळे इत्यादी वन्य आहारावरच जीवन धारण करीन, आणि वन जे देईल तेच स्वीकारीन।
Verse 32
सा निकृत्तेव सालस्य यष्टिः परशुना वने।पपात सहसा देवी देवतेव दिवश्च्युता।।।।
तेव्हा देवी कौसल्या अचानक कोसळल्या—जशी वनात परशूने छाटलेली सालाची फांदी पडते, तशीच जणू स्वर्गातून च्युत झालेली देवता।
Verse 33
तामदुःखोचितां दृष्ट्वा पतितां कदलीमिव।रामस्तूत्थापयामास मातरं गतचेतसम्।।।।
दुःखास अयोग्य असूनही मूर्च्छित होऊन केळीच्या झाडासारखी पडलेली माता पाहून रामांनी तिला उचलून धरले।
Verse 34
उपावृत्त्योत्थितां दीनां बडबामिव वाहिताम्।पांसुकुण्ठितसर्वाङ्गीं विममर्श च पाणिना।।।।
जमिनीवर लोळून उठलेली, दीन—जणू ओझे ओढून थकलेली घोडी—धुळीने मळलेली सर्वांगिणी माता रामांनी आपल्या हाताने मृदू स्पर्श करून शांत केली।
Verse 35
सा राघवमुपासीनमसुखार्ता सुखोचिता।उवाच पुरुषव्याघ्रमुपशृण्वति लक्ष्मणे।।।।
सुखास योग्य असूनही दुःखाने पीडित कौसल्या, जवळ बसलेल्या पुरुषसिंह राघवांना म्हणाल्या; लक्ष्मणही ते ऐकत होता।
Verse 36
यदि पुत्र न जायेथा मम शोकाय राघव।न स्म दुःखमतो भूयः पश्येयमहमप्रजाः।।।।
हे राघव पुत्रा! तू माझ्या या शोकाचे कारण होऊन जन्माला आला नसतास, तर मी अपत्यहीन असले तरी याहून मोठे दुःख पाहिले नसते।
Verse 37
एक एव हि वन्ध्याया श्शोको भवति मानसः।अप्रजाऽस्मीति सन्तापो न ह्यन्यः पुत्र विद्यते।।।।
हे पुत्रा! वंध्येच्या मनात एकच शोक असतो—‘मी अपत्यहीन आहे’ हा संताप; यापलीकडे दुसरे दुःख नसते।
Verse 38
न दृष्टपूर्वं कल्याणं सुखं वा पतिपौरुषे।अपि पुत्रे ऽपि पश्येयमिति रामाऽस्थितं मया।।।।
हे राम! पतीच्या पराक्रम-सामर्थ्यात मी पूर्वी कधीही कल्याण वा सुख पाहिले नाही; पुत्र राज्यावर आला की ते पाहीन, या आशेनेच मी टिकून राहिले.
Verse 39
सा बहून्यमनोज्ञानि वाक्यानि हृदयच्छिदाम्।अहं श्रोष्ये सपत्नीनामवराणां वरा सती।।।।
मी ज्येष्ठ राणी असूनही, माझ्यापेक्षा कनिष्ठ सपत्न्यांची अनेक अप्रिय, हृदय छेदणारी वचने ऐकावी लागतील.
Verse 40
अतो दुःखतरं किं नु प्रमदानां भविष्यति।मम शोको विलापश्च यादृशोऽयमनन्तकः।।।।
म्हणून स्त्रियांसाठी याहून अधिक दुःख काय असू शकेल? माझ्यासारखा हा अनंत शोक आणि विलाप—यापेक्षा मोठे दुःख कोणते?
Verse 41
त्वयि सन्निहितेऽप्येवमहमासं निराकृता।किं पुनः प्रोषिते तात ध्रुवं मरणमेव मे।।।।
तात, तू जवळ असतानाही मला जणू टाकून दिल्यासारखे केले गेले; मग तू वनवासात दूर गेल्यावर माझ्या वाट्याला निश्चयाने मृत्यूच येईल.
Verse 42
अत्यन्तनिगृहीतास्मि भर्तुर्नित्यमतन्त्रिता।परिवारेण कैकेय्या स्समा वाप्यथवाऽवरा।।।।
मी अत्यंत दडपली गेले आहे; पतीच्या अधीन सदैव परतंत्र आहे. कैकेयीच्या सेवक-परिवारासारखी—किंवा त्याहूनही खालची—माझी गणना होते.
Verse 43
योऽहि मां सेवते कश्चिदथवाप्यनुवर्तते।कैकेय्याः पुत्रमन्वीक्ष्य स्वश्चि जनो नाभिभाषते।।।।
जो कोणी माझी सेवा करतो किंवा माझ्या बाजूने राहतो, तो कैकेयीच्या पुत्राला पाहताच—माझे स्वजनही—माझ्याशी बोलत नाहीत.
Verse 44
नित्यक्रोधतया तस्याः कथं नु खरवादितत्।कैकेय्या वदनं द्रष्टुं पुत्र शक्ष्यामि दुर्गता।।।।
पुत्रा, मी इतकी दुर्दशेत आहे; जी सदैव क्रोधी व कठोर वाणीची आहे, त्या कैकेयीचे मुख मी कसे पाहू शकेन?
Verse 45
दश सप्त च वर्षाणि जातस्य तव राघवअतितानि प्रकाङ्क्षन्त्या मया दुःखपरिक्षयम्।।।।
हे राघवा! तुझ्या यौवन-प्राप्तीनंतर सतरा वर्षे लोटली; एवढ्या काळापासून मी दुःखाचा अंत व्हावा अशी आकांक्षा धरून व्याकुळपणे जगत आहे।
Verse 46
तदक्षयं महद्दुःखं नोत्सहे सहितुं चिरम्।विप्रकारं सपत्नीनामेवं जीर्णाऽपि राघव।।।।
म्हणून, हे राघवा! हे महान् व अक्षय दुःख मी फार काळ सहन करू शकत नाही; तसेच सपत्न्यांच्या अपमानकारक छळालाही—एवढी जीर्ण झालो तरी—मी सहन करू शकत नाही।
Verse 47
अपश्यन्ती तव मुखं परिपूर्णशशिप्रभम्।कृपणा वर्तयिष्यामि कथं कृपणजीविकाम्।।।।
पूर्णचंद्रासारखे तेजस्वी तुझे मुख न पाहता, मी दीन होऊन ही कृपण जीवनयात्रा कशी चालवू?
Verse 48
उपवासैश्च योगैश्च बहुभिश्च परिश्रमैः।दुःखं संवर्धितो मोघं त्वं हि दुर्गतया मया।।।।
उपवास, योगसाधना आणि अनेक परिश्रम यांनी, दुर्दशेतही मी तुला कष्टाने वाढवले; पण आता, हाय, सर्व काही व्यर्थ झाल्यासारखे वाटते—माझे किती दुर्भाग्य!
Verse 49
स्थिरं तु हृदयं मन्ये ममेदं यन्न दीर्यते।प्रावृषीव महानद्या स्पृष्टं कूलं नवाम्भसा।।।।
मला वाटते माझे हृदय फारच कठोर आहे, कारण ते तुटत नाही; जसे पावसाळ्यात महानदीचा काठ नव्या पुराच्या पाण्याने धडकूनही ढासळत नाही।
Verse 50
ममैव नूनं मरणं न विद्यतेन चावकाऽशोस्ति यमक्षयेऽमम।यदन्तकोऽद्यैव न मां जिहीर्षति।प्रसह्य सिंहो रुदतीं मृगीमिव।।।।
खरेच माझ्यासाठी मरण नाही, आणि यमाच्या धामात माझ्यासाठी जागाही नाही; कारण अंतक आजही मला बळाने उचलून नेत नाही—जसा सिंह रडणाऱ्या हरिणीला घेऊन जातो।
Verse 51
स्थिरं हि नूनं हृदयं ममायसंन भिद्यते यद्भुवि नावदीर्यते।अनेन दुःखेन च देहमर्पितंध्रुवं ह्यकाले मरणं न विद्यते।।।।
निश्चितच माझे हृदय लोखंडासारखे स्थिर आहे; ते न तुटते, न भूमीवर पडून विदीर्ण होते। आणि या दुःखाला अर्पित झालेले हे शरीरही अकाली मरण पावणार नाही—हे ध्रुव आहे।
Verse 52
इदं हि दुःखं यदनर्थकानि मेव्रतानि दानानि च संयमाश्च हि।तपश्च तप्तं यदपत्यकारणात्सुनिष्फलं बीजमिवोप्तमूषरे।।।।
हेच माझे दुःख की माझी व्रते, दाने आणि संयम सारेच निरर्थक झाले. अपत्यप्राप्तीसाठी केलेले तपही निष्फळ ठरले—जसे ओसाड जमिनीत पेरलेले बीज।
Verse 53
यदि ह्यकाले मरणं स्वयेच्छयालभेत कश्चिद्गुरुदुःखकर्शितः।गताहमद्यैव परेतसंसदंविना त्वया धेनुरिवात्मजेन वै।।।।
जर असह्य दुःखाने कातर झालेला कोणी स्वेच्छेने अकाली मरण मिळवू शकला असता, तर मी आजच परलोकसभेत (यमसभेत) गेलो असतो; कारण तुझ्याविना मी वासराविना धेनूसारखा आहे।
Verse 54
अथापि किं जीवितमद्य मे वृथात्वया विना चन्द्रनिभाननप्रभ।अनुव्रजिष्यामि वनं त्वयैव गौस्सुदुर्बला वत्समिवानुकाङ्क्षया।।।।
तरीही आज माझे जीवन कशासाठी—तुझ्याविना ते व्यर्थ आहे, हे चंद्रासारख्या मुखप्रभे! मी तुझ्याच संगतीने वनात येईन; जशी अतिदुर्बळ गाय स्नेहपूर्ण ओढीने वासराच्या मागे धावते.
Verse 55
भृशमसुखममर्षिता तदाबहु विललाप समीक्ष्य राघवम्।व्यसनमुपनिशम्य सा महत्सुतमिव बद्धमवेक्ष्य किन्नरी।।।।
तेव्हा ती तीव्र दुःखाने व्याकुळ व संतापाने दग्ध होऊन राघवाला पाहताच फार विलाप करू लागली. महान् आपत्तीचे वृत्त ऐकून ती त्याच्याकडे असे पाहू लागली, जशी किन्नरी बांधून ठेवलेल्या आपल्या प्रौढ पुत्राकडे पाहते.
Frequently Asked Questions
Rāma must disclose and accept an exile decree that overturns the expected coronation: Bharata receives the yuvarājya while Rāma goes to Daṇḍakāraṇya for fourteen years, choosing obedience and truth-alignment over personal entitlement and maternal comfort.
The sarga juxtaposes ritual aspiration with ethical shock to show that dharma is tested not in ceremony but in reversal; restraint, truthful speech, and compassionate care become the practical expression of righteousness when social order turns unstable.
Culturally, the antaḥpura and its three courtyards map palace space alongside Vedic ritual culture (homa, vrata, pūjā with prescribed materials). Geographically, Daṇḍakāraṇya is introduced as the ascetic forest destination that reorients the narrative from courtly Ayodhyā to wilderness discipline.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.