Sarga 70
भरतस्य दूतसमागमः तथा केकयराजनः अनुज्ञा (Bharata Meets the Messengers; Kekaya King Grants Leave)
अयोध्याकाण्ड
अयोध्याकांडातील सत्तराव्या सर्गात केकय देशातून अयोध्येकडे भरताच्या प्रस्थानाचा भावपूर्ण प्रसंग येतो. भरत एक अशुभ स्वप्न सांगतो. त्याच वेळी अयोध्येचे अश्वारूढ दूत परिखेने वेढलेल्या राजगृह नगरीत येतात; केकयराज व युवराज युधाजित त्यांचा सत्कार करतात आणि दूत विनयाने भरतास निवेदन करतात. भरत कुटुंबधर्माप्रमाणे कुशलविचारणा करतो—दशरथ, श्रीराम, लक्ष्मण तसेच राण्या कौसल्या, सुमित्रा व कैकेयी यांचे आरोग्य, धर्मस्थिती आणि गृहव्यवस्था यांविषयी विचारून आपली जागरूकता दाखवतो. दूत सांगतात की राज्यकार्य अत्यंत तातडीचे आहे, म्हणून त्वरित परतणे आवश्यक आहे; तसेच केकयराज व युधाजित यांच्यासाठी पाठविलेली मौल्यवान भेटवस्तूही ते अर्पण करतात. भरत त्या स्वीकारून दूतांचा यथोचित सन्मान करतो. यानंतर भरत मातामह केकयराजाकडे प्रस्थानाची परवानगी मागतो. राजा परवानगी देऊन भरताला कैकेयीचा योग्य पुत्र म्हणून प्रशंसा करतो आणि वसिष्ठ व राजकुमारांना नमस्कार-संदेश पाठवतो. हत्ती, घोडे, सुवर्ण, वस्त्रे, चर्मे इत्यादींचे, तसेच राजवाड्यात वाढविलेले कुत्रेही देण्यापर्यंत, मोठा दान-विनिमय होतो; पण भरताला आनंद होत नाही—स्वप्नाचे निमित्त आणि दूतांची घाई यांमुळे त्याची चिंता वाढते. शेवटी शत्रुघ्नासह मंत्री व सैन्यरक्षण घेऊन मोठ्या ताफ्यासह भरत निघतो—बाह्यतः शुभ प्रस्थान, अंतःकरणात मात्र अनिष्टाची छाया।
Shlokas
Verses 1-2
भरते ब्रुवति स्वप्नं दूतास्ते क्लान्तवाहनाः ।प्रविश्यासह्यपरिखं रम्यं राजगृहं पुरम् ॥१॥समागम्य तु राज्ञा च राजपुत्रेण चार्चिताः ।राज्ञः पादौ गृहीत्वा तु तमूचुर्भरतं वचः ॥२॥
भरत स्वप्न सांगत असतानाच, थकलेल्या घोड्यांवरचे ते दूत दुर्गम परिखेने वेढलेल्या रम्य राजगृह नगरीत प्रविष्ट झाले. राजा व राजपुत्रास भेटून त्यांचा सत्कार झाला; मग राजाचे चरण धरून त्यांनी भरतास आपला संदेश सांगितला.
Verse 3
पुरोहितस्त्वां कुशलं प्राह सर्वे च मन्त्रिणः ।त्वरमाणश्च निर्याहि कृत्यमात्ययिकं त्वया ॥३॥
पुरोहितांनी आणि सर्व मंत्र्यांनी तुझी कुशलता विचारली आहे। तू त्वरित निघ—तुझ्याकडून एक अत्यावश्यक कार्य करावयाचे आहे।
Verse 4
इमानि च महार्हाणि वस्त्राण्याभरणानि च ।प्रतिगृह्य विशालक्ष मातुलस्य च दापय ॥४॥
हे विशालाक्ष! ही अत्यंत मौल्यवान वस्त्रे व आभूषणे स्वीकार कर आणि ती तुझ्या मातुलालाही अर्पण करवून दे।
Verse 5
अत्र विशंतिकोट्यस्तु नृपतेर्मातुलस्य ते ।दशकोट्यस्तु सम्पूर्णास्तथैव च नृपात्मज ॥५॥
हे राजकुमार! येथे राजासाठी वीस कोटींची भेट आहे; तसेच तुझ्या मातुलासाठी (मामासाठी) पूर्ण दहा कोटीही आहेत।
Verse 6
प्रतिगृह्य तु तत्सर्वं स्वनुरक्त स्सुहृज्जने ।दूतानुवाच भरतः कामैस्सम्प्रतिपूज्य तान् ॥६॥
स्वजन-सुहृदांवर अत्यंत प्रेम असलेल्या भरताने ते सर्व स्वीकारले; नंतर दूतांना त्यांच्या इच्छेनुसार दान देऊन सन्मानित करून त्यांना म्हणाला।
Verse 7
कच्चित्सुकुशली राजा पिता दशरथो मम ।कच्चिच्चारोगता रामे लक्ष्मणे च महात्मनि ॥७॥
‘माझे पिता राजा दशरथ कुशल आहेत ना? आणि राम व महात्मा लक्ष्मणही निरोग आहेत ना?’
Verse 8
आर्या च धर्मनिरता धर्मज्ञा धर्मदर्शिनी ।अरोगा चापि कौसल्या माता रामस्य धीमतः ॥८॥
धर्मनिष्ठ, धर्मज्ञ आणि धर्ममार्गदर्शिनी अशी आर्या कौसल्या—धीरबुद्धी श्रीरामांची माता—तीही निरोग आहे ना?
Verse 9
कच्चित्सुमित्रा धर्मज्ञा जननी लक्ष्मणस्य या ।शत्रुघ्नस्य च वीरस्य साऽरोगा चापि मध्यमा ॥९॥
धर्मज्ञ सुमित्रा—लक्ष्मणाची जननी व वीर शत्रुघ्नाची माता—ती मध्यमा राणीही काय निरोग आहे?
Verse 10
आत्मकामा सदा चण्डी क्रोधना प्राज्ञमानिनी ।अरोगा चापि मे माता कैकेयी किमुवाच ह ॥१०॥
माझी माता कैकेयी—जी सदैव स्वेच्छाचारी, कठोर स्वभावाची, शीघ्र क्रोध करणारी व आपल्या बुद्धीचा अभिमान धरणारी—ती तरी निरोग आहे ना? तिने काय म्हटले?
Verse 11
एवमुक्तास्तु ते दूताः भरतेन महात्मना ।ऊचुस्सप्रश्रयं वाक्यमिदं तं भरतं तदा ॥११॥
महात्मा भरताने असे विचारल्यावर, ते दूत त्या वेळी नम्रता व आदरपूर्वक भरतास हे वचन बोलले.
Verse 12
कुशलास्ते नरव्याघ्र येषां कुशलमिच्छसि ।श्रीश्च त्वां वृणुते पद्मा युज्यतां चापि ते रथः ॥१२॥
नरव्याघ्रा! ज्यांचे कुशल तू विचारितोस ते सर्व कुशल आहेत. पद्मा श्री (लक्ष्मी) तुला वरो, आणि तुझा रथही जुंपून सज्ज होवो॥
Verse 13
भरतश्चापि तान् दूतानेवमुक्तोऽभ्यभाषत ।आपृच्चेऽहं महाराजं दूतास्सन्त्वरयन्ति माम् ॥१३॥
असे सांगितल्यावर भरताने त्या दूतांना उत्तर दिले—“मी महाराजांची रजा घेऊन येतो; दूत मला लवकर करण्यास सांगत आहेत.”
Verse 14
एवमुक्त्वा तु तान् दूतान्भरतः पार्थिवात्मजः ।दूतै स्सञ्चोदितो वाक्यं मातामहमुवाच ह ॥१४॥
दूतांना असे सांगून, राजपुत्र भरत दूतांच्या तगाद्याने प्रेरित होऊन आपल्या मातामहास हे वचन बोलला.
Verse 15
राजन् पितुर्गमिष्यामि सकाशं दूतचोदितः ।पुनरप्यहमेष्यामि यदा मे त्वं स्मरिष्यसि ॥१५॥
हे राजन्! दूतांच्या आग्रहाने मी पित्याच्या सान्निध्यास जात आहे. आणि जेव्हा जेव्हा तुम्ही मला स्मराल, तेव्हा तेव्हा मी पुन्हा येईन.
Verse 16
भरतेनैवमुक्तस्तु नृपो मातामहस्तदा ।तमुवाच शुभं वाक्यं शिरस्याघ्राय राघवम् ॥१६॥
भरताने असे म्हटल्यावर, त्याचा मातामह राजा तेव्हा राघवाच्या मस्तकाचा चुंबन घेऊन त्याला शुभ वचन बोलला.
Verse 17
गच्छ तातानुजाने त्वां कैकेयीसुप्रजास्त्वया ।मातरं कुशलं ब्रूयाः पितरं च परन्तप ॥१७॥
जा, ताता; मी तुला अनुमती देतो. तुझ्यासारख्या सुपुत्रामुळे कैकेयी धन्य आहे. हे परंतपा, माझे कुशलवृत्त तुझ्या मातेला व पित्यालाही सांग.
Verse 18
पुरोहितं च कुशलं ये चान्ये द्विजसत्तमाः ।तौ च तात महेष्वासौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥१८॥
कुलपुरोहितास व इतर श्रेष्ठ द्विजांसही माझे कुशल सांग. तसेच ताता, त्या दोन महाधनुर्धर बंधूंना—राम व लक्ष्मण—यांनाही कुशल कळव.
Verse 19
तस्मै हस्त्युत्तमांश्चित्रान्कम्बलानजिनानि च ।अभिसत्कृत्य कैकेयो भरताय धनं ददौ ॥१९॥
त्याचा यथोचित सत्कार करून केकयराजाने भरतास धन दिले—उत्तम हत्ती, रंगीबेरंगी कंबळे आणि अजिनेही.
Verse 20
रुक्मनिष्कसहस्रे द्वे षोडशाश्वशतानि च ।सत्कृत्य कैकयीपुत्रं केकयो धनमादिशत् ॥२०॥
कैकेयीपुत्राचा सत्कार करून केकयराजाने त्यास धन दिले—दोन हजार सुवर्णनिष्क आणि सोळाशे घोडेही.
Verse 21
तथाऽमात्यानभिप्रेतान्विश्वास्यांश्च गुणान्वितान् ।ददावश्वपतिः क्षिप्रं भरतायानुयायिनः ॥२१॥
तसेच अश्वपतिने भरताच्या प्रवासासाठी तत्काळ मनासारखे, विश्वासार्ह व सद्गुणसंपन्न असे अमात्य अनुयायी म्हणून दिले।
Verse 22
ऐरावतानैन्द्रशिरान्नागान्वै प्रियदर्शनान् ।खरान् श्रीघ्रान्सुसंयुक्तान्मातुलोऽस्मै धनं ददौ ॥२२॥
त्याच्या मातुलाने त्याला धनही दिले—ऐरावत व ऐन्द्रशिर वंशातील प्रियदर्शन हत्ती, तसेच वेगवान, नीट जुपणारे व सुशिक्षित गाढवही प्रदान केले।
Verse 23
अन्तःपुरेऽति संवृद्धान् व्याघ्रवीर्यबलान्वितान् ।दंष्ट्राऽऽयुधान्महाकायान् शुनश्चोपायनं ददौ ॥२३॥
त्याने उपहार म्हणून अंतःपुरात अतिशय वाढवलेले, वाघासारख्या पराक्रम व बळाने युक्त, दातांनाच शस्त्र मानणारे महाकाय कुत्रेही दिले।
Verse 24
स दत्तं केकयेन्द्रेण धनं तन्नाभ्यनन्दत ।भरतः कैकयीपुत्रो गमनत्वरया तदा ॥२४॥
केकयराजाने दिलेले ते धन भरताला आनंद देईना; त्या वेळी कैकयीपुत्र भरत प्रस्थानाच्या घाईने व्याकुळ झाला होता।
Verse 25
बभूव ह्यस्य हृदये चिन्ता सुमहती तदा ।त्वरया चापि दूतानां स्वप्नस्यापि च दर्शनात् ॥२५॥
तेव्हा त्याच्या हृदयात अतिशय मोठी चिंता उत्पन्न झाली—दूतांच्या घाईमुळेही आणि स्वप्नदर्शनामुळेही।
Verse 26
स स्ववेश्माभ्यतिक्रम्य नरनागाश्वसंवृतम् ।प्रपेदे सुमहच्छ्रीमान्राजमार्गमनुत्तमम् ॥२६॥
स्वतःच्या निवासस्थानातून बाहेर पडून, मनुष्य-हत्ती-घोड्यांनी गजबजलेल्या त्या अत्यंत शोभायमान भरताने अनुपम राजमार्ग गाठला।
Verse 27
अभ्यतीत्य ततोऽपश्यदन्तःपुरमुदारधीः ।ततस्तद्भरतश्श्रीमानाविवेशानिवारितः ॥२७॥
मग पुढे जाऊन उदारबुद्धी भरताने अंतःपुर पाहिले; त्यानंतर तो श्रीमान् भरत कोणत्याही अडथळ्याविना आत प्रवेशला।
Verse 28
स मातामहमापृच्छ्य मातुलं च युधाजितम् ।रथमारुह्य भरतश्शत्रुघ्नसहितो ययौ ॥२८॥
मातामहास व मातुल युधाजितास निरोप देऊन, शत्रुघ्नासह भरत रथावर आरूढ होऊन प्रस्थानास निघाले।
Verse 29
रथान्मण्डल चक्रांश्च योजयित्वा परश्शतम् ।उष्ट्र गोऽश्वबलैर्भृत्या भरतं यान्तमन्वयुः ॥२९॥
गोलाकार चक्रांनी युक्त शंभराहून अधिक रथ जुंपून, उंट-गोधन-अश्वबलांसह सेवक प्रस्थान करणाऱ्या भरताच्या मागोमाग गेले।
Verse 30
बलेन गुप्तो भरतो महात्मा सहार्यकस्याऽत्मसमैरमात्यैः ।आदाय शत्रुघ्नमपेतशत्रुर्गृहाद्ययौ सिद्ध इवेन्द्रलोकात् ॥३०॥
सेनेने रक्षित, शत्रुरहित महात्मा भरत—आर्यकाच्या गृहातून—स्वत:समान अमात्यांसह शत्रुघ्नाला घेऊन, जणू इंद्रलोकातून निघालेला सिद्ध, प्रस्थानास गेला।
Inside Sarga 70
Voices in this sarga
- Bharata
- Aśvapati (maternal uncle, as named in the passage)
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Bharata’s immediate prioritization of ātyayika-kṛtya (urgent public duty) over hospitality and wealth: despite lavish gifts and familial affection in Kekaya, he chooses prompt departure to answer Ayodhyā’s summons.
The sarga contrasts external auspiciousness (honors, gifts, praise) with inner discernment: Bharata’s lack of delight in riches and his rising anxiety model a dharmic sensitivity to omens and responsibility beyond personal comfort.
Rājagṛha is presented as a fortified, aesthetically praised city with an impassable moat; culturally, the chapter emphasizes courtly etiquette—honoring envoys, touching elders’ feet, formal leave-taking, and gift-exchange as political-social infrastructure.
Ask anything about Sarga 70 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
