Sarga 36

Verse 1

ततस्सुमन्त्रमैक्ष्वाकः पीडितोऽत्र प्रतिज्ञया।सबाष्पमतिनिश्श्वश्य जगादेदं पुनः पुनः।।।।

त्यानंतर या प्रतिज्ञेमुळे व्याकुळ झालेला इक्ष्वाकुवंशी दशरथ सुमंत्राकडे पाहू लागला; अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी तो वारंवार दीर्घ निश्वास टाकीत पुन्हा पुन्हा हे वचन बोलला।

Verse 2

सूत रत्नसुसम्पूर्णा चतुर्विधबला चमूः।राघवस्यानुयात्रार्थं क्षिप्रं प्रतिविधीयताम्।।।।

हे सूत! रत्नांनी सुसंपन्न व चतुर्विध बलांनी युक्त अशी ही सेना राघवाच्या अनुवर्तनासाठी त्वरित सज्ज करण्यात यावी।

Verse 3

रूपाजीवाश्च वादिन्यो वणिजश्च महाधनाः।शोभयन्तु कुमारस्य वाहिनीं सुप्रसारिताः।।।।

रूपावर उपजीविका करणाऱ्या गणिका, मधुर वाणीच्या स्त्रिया आणि महाधनवान वणिक—आपला माल नीट मांडून—कुमाराच्या मिरवणुकीला शोभा आणोत।

Verse 4

ये चैनमुपजीवन्ति रमते यैश्च वीर्यतः।तेषां बहुविधं दत्त्वा तानप्यत्र नियोजय ।।।।

जे त्याच्या सेवेतून उपजीविका करीत, आणि जे पराक्रमशाली तरुण त्याच्याबरोबर क्रीडा करीत—त्यांना अनेक प्रकारची दाने देऊन, त्यांनाही येथेच नेमून ठेव.

Verse 4

ये चैनमुपजीवन्ति रमते यैश्च वीर्यतः।तेषां बहुविधं दत्त्वा तानप्यत्र नियोजय ।।।।

जे त्याच्या सेवेतून उपजीविका करीत, आणि जे पराक्रमशाली तरुण त्याच्याबरोबर क्रीडा करीत—त्यांना अनेक प्रकारची दाने देऊन, त्यांनाही येथेच नेमून ठेव.

Verse 5

आयुधानि च मुख्यानि नागरा श्शकटानि च।अनुगच्छन्तु काकुत्स्थं व्याधाश्चारण्य गोचराः।।।।

मुख्य आयुधे, नगरातील रक्षक/जन आणि शकटे काकुत्स्थ (राम) याच्या मागे जावोत; तसेच अरण्यपथांना सरावलेले व्याध व वनचारीही सोबत जावोत.

Verse 6

निघ्नन् मृगान् कुञ्जरांश्च पिबंश्चारण्यकं मधु।नदीश्च विविधाः पश्यन्न राज्यस्य स्मरिष्यति।।।।

मृग व गजराजांचा संहार करीत, अरण्यातील मधु पित, आणि विविध नद्या पाहत—तो राज्याची आठवणही करणार नाही.

Verse 7

धान्यकोशश्च यः कश्चिद्धनकोशश्च मामकः।तौ राममनुगच्छेतां वसन्तं निर्जने वने।।।।

माझा जो काही धान्यकोश आणि जो काही धनकोश आहे—ते दोन्ही, निर्जन वनात वसणाऱ्या रामाच्या मागे जावोत.

Verse 8

यजन् पुण्येषु देशेषु विसृजं श्चाप्तदक्षिणाः।ऋषिभिश्च समागम्य प्रवत्स्यति सुखं वने।।।।

पुण्य देशांत यज्ञ करून, यथोचित दक्षिणा अर्पण करून आणि ऋषींच्या संगतीने, तो वनात सुखाने निवास करील।

Verse 9

भरतश्च महाबाहुरयोध्यां पालयिष्यति।सर्वकामैः सह श्रीमान् रामः संसाध्यतामिति ।।।।

‘महाबाहू भरत अयोध्येचे पालन करील; आणि श्रीमान रामास सर्व काम्य सुखसाधनांसह यथाविधि व्यवस्था करून द्यावी’—असे म्हटले गेले।

Verse 10

एवं ब्रुवति काकुत्स्थे कैकेय्या भय मागतम्।मुखं चाप्यगमच्छोषं स्वरश्चापि न्यरुध्यत।।।।

काकुत्स्थ दशरथ असे बोलताच कैकेयीला भय येऊन ठेपला। तिचे मुख कोरडे पडून फिकट झाले आणि तिचा स्वरही गळ्यात अडखळला।

Verse 11

सा विषण्णा च सन्त्रस्ता मुखेन परिशुष्यता।राजानमेवाभिमुखी कैकेयी वाक्यमब्रवीत्।।।।

ती कैकेयी खिन्न व भयभीत झाली होती; तिचे मुख कोरडे पडत होते. ती राजाकडेच तोंड करून बोलू लागली।

Verse 12

राज्यं गतजनं साधो पीतमण्डां सुरामिव।निरास्वाद्यतमं शून्यं भरतो नाभिपत्स्यते।।।।

हे साधु राजन्! जनशून्य, नीरस व रिकामे—जणू सार काढून घेतलेल्या मद्याप्रमाणे—असे राज्य भरत स्वीकारणार नाहीत।

Verse 13

कैकेय्यां मुक्तलज्जायां वदन्त्यामतिदारुणाम्।राजा दशरथो वाक्यमुवाचायतलोचनाम्।।।।

लज्जा झुगारून अत्यंत क्रूर वचन बोलणाऱ्या कैकेयीला, त्या विशालनेत्री राणीला पाहून, राजा दशरथ उत्तर देऊ लागला।

Verse 14

वहन्तं किं तुदसि मां नियुज्य धुरि माऽहिते।अनार्ये कृत्यमारब्धं किं न पूर्वमुपारुधः।।।।

अगं दुष्टे! मला धुरीच्या जुव्यात जुंपून, मी ओझे वाहत पुढे जात असताना तू मला का टोचतेस? अगं अनार्ये! हे कृत्य करायचेच होते तर सुरुवातीलाच मला का थांबवले नाहीस?

Verse 15

तस्यैतत्क्रोधसंयुक्तमुक्तं श्रुत्वा वराङ्गना।कैकेयी द्विगुणं क्रुद्धा राजानमिदमब्रवीत्।।।।

त्याचे क्रोधयुक्त वचन ऐकून वराङ्गना कैकेयीचा कोप दुप्पट झाला आणि तिने राजाला हे वचन सांगितले।

Verse 16

वैव वंशे सगरो ज्येष्ठं पुत्रमुपारुधत्।असमञ्ज इति ख्यातं तथायं गन्तुमर्हति।।।।

तुझ्याच वंशात सगराने ‘असमञ्ज’ म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या ज्येष्ठ पुत्राला दूर केले; तसेच हा रामही तसाच पाठविण्यास योग्य आहे।

Verse 17

एवमुक्तो धिगित्येव राजा दशरथोऽब्रवीत्।व्रीडितश्च जनस्सर्व स्सा च तं नावबुध्यत।।।।

असे ऐकून राजा दशरथ फक्त ‘धिक्’ असेच म्हणाला. तेथे उपस्थित सर्व जन लज्जित झाले; पण ती (कैकेयी) ते समजली नाही।

Verse 18

तत्र वृद्धो महामात्रस्सिद्धार्थो नाम नामतः।शुचिर्बहुमतो राज्ञः कैकेयी मिदमब्रवीत्।।।।

तेथे ‘सिद्धार्थ’ नावाचा वृद्ध महामंत्री—आचरणाने शुद्ध व राजाला अत्यंत मान्य—कैकेयीला हे वचन म्हणाला।

Verse 18

तत्र वृद्धो महामात्रस्सिद्धार्थो नाम नामतः।शुचिर्बहुमतो राज्ञः कैकेयी मिदमब्रवीत्।।।।

तेथे ‘सिद्धार्थ’ नावाचा वृद्ध महामंत्री—आचरणाने शुद्ध व राजाला अत्यंत मान्य—कैकेयीला हे वचन म्हणाला।

Verse 19

असमञ्जो गृहीत्वा तु क्रीडतः पथि बालकान्।सरय्वाः प्रक्षिपन्नप्सु रमते तेन दुर्मतिः।।।।

दुर्बुद्धी असमञ्ज रस्त्यात खेळणाऱ्या बालकांना पकडून सरयूच्या पाण्यात फेकत असे आणि त्यातच रममाण होत असे।

Verse 20

तं दृष्ट्वा नागरा स्सर्वे कृद्धा राजानमब्रुवन्।असमञ्जं वृणीष्वैकमस्मान्वा राष्ट्रवर्धन।।।।

हे दृश्य पाहून सर्व नगरवासी क्रुद्ध होऊन राजाला म्हणाले—हे राष्ट्रवर्धन! एकाची निवड करा—असमंज एकट्याचा, किंवा आम्हा सर्वांचा।

Verse 21

तानुवाच ततो राजा किन्निमित्तमिदं भयम्।ताश्चापि राज्ञा सम्पृष्टा वाक्यं प्रकृतयोऽब्रुवन्।।।।

तेव्हा राजा त्यांना म्हणाला—“हे भय कशामुळे?” राजाने विचारताच प्रजाजन असे बोलले।

Verse 22

डक्रीडतस्त्वेष नः पुत्रान् बालानुद्भ्रान्तचेतनः।सरय्वां प्रक्षिपन्मौर्ख्यादतुलां प्रीतिमश्नुते।।।।

“हा उन्मत्तचित्त मनुष्य आमच्या खेळत असलेल्या लहान मुलांना मूर्खपणाने सरयूत फेकतो आणि त्यातच अतुल आनंद मानतो.”

Verse 23

स तासां वचनं श्रुत्वा प्रकृतीनां नराधिपः।तं तत्याजाहितं पुत्रं तेषां प्रियचिकीर्षया।।।।

प्रजाजनांचे वचन ऐकून नराधिपाने, त्यांचे प्रिय करण्याच्या हेतूने, त्या अहितकारी पुत्राचा त्याग केला।

Verse 24

तं यानं शीघ्रमारोप्य सभार्यं सपरिच्छदम्।यावज्जीवं विवास्योऽयमिति स्वानन्वशात्पिता।।।।

पित्याने त्याला पत्नीसमवेत व सर्व परिग्रहांसह त्वरेने रथात बसविले आणि आपल्या सेवकांना आज्ञा केली—“हा पुरुष आयुष्यभर निर्वासित राहो (वनवासास जावो)!”

Verse 25

स फालपिटकं गृह्य गिरिदुर्गाण्यलोडयत्।दिश स्सर्वास्त्वनुचरन् स यथा पापकर्मकृत्।।।।

तो फावडे व टोपली घेऊन सर्व दिशांनी भटकू लागला; पर्वतांच्या दुर्गम किल्ल्यांतही खोदत‑खोदत शोध करू लागला—जणू पापकर्म करणारा अपराधीच।

Verse 26

इत्येनमत्यजद्राजा सगरो वै सुधार्मिकः।रामः किमकरोत्पापं येनैवमुपरुध्यते।।।।

‘अशा प्रकारे परम धर्मात्मा राजा सगराने त्याला टाकून दिले. मग रामाने असे कोणते पाप केले आहे की त्याला असे रोखून वनवासास पाठवितात?’

Verse 27

न हि कञ्चन पश्यामो राघवस्यागुणं वयम्।दुर्लभो ह्यस्य निरय श्शशाङ्कस्येव कल्मषम्।।।।

आम्हाला राघवामध्ये किंचितही अवगुण दिसत नाही. त्याच्यातील कलंक शोधणे चंद्रावरील तथाकथित डाग शोधण्याइतकेच दुर्लभ आहे।

Verse 28

अथवा देवि दोषं त्वं कञ्चित्पश्यसि राघवे।तमद्य ब्रूहि तत्वेन तदा रामो विवास्यताम्।।।।

किंवा, हे देवी! तुला राघवामध्ये काही दोष खरोखर दिसत असेल, तर तो आज सत्यत: सांग; मगच रामाला वनवास द्यावा।

Verse 29

अदुष्टस्य हि संत्यागः सत्पथे निरतस्य च।निर्दहेदपि शक्रस्य द्युतिं धर्मनिरोधनात्।।।

जो निर्दोष असून सत्पथावर दृढ आहे, त्याचा त्याग करणे हे धर्माचा अडथळा ठरते; त्याने इंद्राचीही द्युती जळून जाईल।

Verse 30

तदलं देवि रामस्य श्रिया विहतया त्वया।लोकतोऽपि हि ते रक्ष्यः परिवादः शुभानने।।।।

हे देवी, पुरे झाले—तू रामाची श्री बाधू नकोस। हे शुभानने, लोकांच्या निंदा-परिवादापासूनही तुला स्वतःचे रक्षण करावे लागेल।

Verse 31

श्रुत्वा तु सिद्धार्थवचो राजा श्रान्ततरस्वनः।शोकोपहतया वाचा कैकेयीमिदमब्रवीत्।।।।

सिद्धार्थाचे हितकर वचन ऐकून राजाचा स्वर अधिकच क्षीण झाला; शोकाने आहत वाणीने त्याने कैकेयीला हे सांगितले।

Verse 32

एतद्वचो नेच्छसि पापवृत्ते हितं न जानासि ममात्मनो वा।आस्थाय मार्गं कृपणं कुचेष्टा चेष्टा हि ते साधुपथादपेता।।।।

हे पापवृत्ते, हे वचन तुला मान्य नाही; तू ना माझे हित जाणतेस, ना स्वतःचे। तू कृपण, नीच मार्ग धरलास; तुझ्या कुटिल चेष्टा सज्जनांच्या पथापासून दूर गेल्या आहेत।

Verse 33

अनुव्रजिष्याम्यहमद्य रामंराज्यं परित्यज्य सुखं धनं च।सहैव राज्ञा भरतेन च त्वंयथासुखं भुङ्क्ष्व चिराय राज्यम्।।।।

मी आज हे राज्य—त्यातील सुख व धनासह—त्यागून श्रीरामाच्या मागे जाईन. तू राजा भरतासह यथासुख दीर्घकाळ राज्याचा उपभोग कर.