Sarga 61
कौसल्याविलापः — Kausalya’s Lament and Ethical Analogies on Kingship
अयोध्याकाण्ड
राम वनात गेल्यावर कौसल्या तीव्र शोकाने व्याकुळ होऊन दशरथास करुण वचनांची धार सांगते. ती राम-सीता-लक्ष्मण यांच्या वनवासातील दुःखसहनशक्तीचा विचार करते—सीतेची कोमलता व राजभोगाची सवय, वन्य आहार, शीत-उष्ण, सिंहनादासारखे भयकारी शब्द इत्यादी कष्ट, तसेच लक्ष्मणाचे सेवाव्रत. पुढे ती दशरथाचा निर्णय ‘अकरुण कर्म’ म्हणत निंदिते आणि रामादि स्वजन सुखास पात्र आहेत असे प्रतिपादिते; तसेच भरताने राज्यत्याग करणे अशक्य आहे असे सूचित करते. कौसल्या अनेक उपमान-न्यायांनी सांगते की राम परभुक्त राज्य स्वीकारणार नाहीत—श्राद्धात आधी स्वजनांना जेवू घालून मग श्रेष्ठ द्विज शोधण्यासारखे, उत्तम ब्राह्मणांचा ‘पश्चात्-भोजन’ नाकारणे, व्याघ्राने पराहृत भक्ष्य न घेणे, यज्ञद्रव्याचा पुनर्वापर अयोग्य असणे, आणि ‘हृतसार-सुरा’ किंवा ‘नष्टसोम-अध्वर’ याप्रमाणे परभुक्त राज्य त्याज्य असणे. यामुळे रामाचा स्वाभिमान व धर्मनिष्ठा स्पष्ट होते—अपमान तो सहन करणार नाही, क्रुद्ध झाला तर पर्वतही विदीर्ण करील; पण पितृगौरवामुळे दशरथावर हात उचलण्याचे धैर्य करीत नाही. सर्गाच्या शेवटी स्त्रीधर्माचा आश्रय-न्याय मांडला आहे—पती, पुत्र व ज्ञाती हेच स्त्रीचे आधार; आणि कौसल्येचा परित्यक्तत्वबोध व आत्मविनाशाची भावना प्रकट होते.
Shlokas
Verse 1
वनं गते धर्मपरे रामे रमयतां वरे।कौसल्या रुदती स्वार्ता भर्तारमिदमब्रवीत्।।2.61.1।।
धर्मपरायण आणि सर्वांना आनंद देणाऱ्यांत श्रेष्ठ असा राम वनास गेल्यावर, कौसल्या स्वतःच्या शोकाने व्याकुळ होऊन रडत रडत पतीस हे बोलली।
Verse 2
यद्यपि त्रिषु लोकेषु प्रथितं ते महद्यशः।सानुक्रोशो वदान्यश्च प्रियवादी च राघवः।।2.61.2।।
जरी तिन्ही लोकांत तुझे महान यश प्रसिद्ध आहे—की तू करुणावान, दानशील आणि प्रियभाषी राघव आहेस॥
Verse 3
कथं नरवरश्रेष्ठ पुत्रौ तौ सह सीतया।दुःखितौ सुखसंवृद्धौ वने दुःखं सहिष्यतः।।2.61.3।।
हे नरवरश्रेष्ठ राजन्, सुखात वाढलेले आणि आता दुःखी झालेले ते दोन्ही पुत्र सीतेसह वनातील दुःख कसे सहन करतील?
Verse 4
सा नूनं तरुणी श्यामा सुकुमारी सुखोचिता।कथमुष्णं च शीतं च मैथिली प्रसहिष्यते।।2.61.4।।
ती निश्चयच तरुणी, श्यामवर्णा, सुकुमार व सुखास अभ्यस्त मैथिली—उष्णता व शीत, दोन्ही कशी सहन करील?
Verse 5
भुक्त्वाऽशनं विशालाक्षी सूपदं शान्वितं शुभम्।वन्यं नैवारमाहारं कथं सीतोपभोक्ष्यते।।2.61.5।।
विशालाक्षी सीता, जी सूप व मसाल्यांनी युक्त शुभ भोजनास अभ्यस्त आहे—ती वनातील बन्ही तांदळाचा आहार कसा उपभोगेल?
Verse 6
गीतवादित्रनिर्घोषं श्रुत्वा शुभमनिन्दिता।कथं क्रव्यादसिंहानां शब्दं श्रोष्यत्यशोभनम्।।2.61.6।।
गीत-वाद्यांच्या शुभ निनादास अभ्यस्त, अनिंदिता सीता—क्रव्याद सिंहादिंचे अशुभ गर्जन कसे ऐकू शकेल?
Verse 7
महेन्द्रध्वजसङ्काशः क्व नु शेते महाभुजः।भुजं परिघसङ्काशमुपधाय महाबलः।।2.61.7।।
महेन्द्रध्वजासारखा उन्नत व तेजस्वी महाबाहु महाबली राम—आता कुठे शय्या करीत आहे, परिघासारखी भुजा उशी करून?
Verse 8
पद्मवर्णं सुकेशान्तं पद्मनिश्श्वासमुत्तमम्।कदा द्रक्ष्यामि रामस्य वदनं पुष्करेक्षणम्।।2.61.8।।
कमलवर्ण, सुकेशांनी शोभित, कमलसुगंध श्वास असलेले, नीलकमलनयन रामाचे उत्तम मुख मी पुन्हा कधी पाहीन?
Verse 9
वज्रसारमयं नूनं हृदयं मे न संशयः।अपश्यन्त्या न तं यद्वै फलतीदं सहस्रधा।।2.61.9।।
निःसंशय माझे हृदय वज्रसार आहे; कारण त्याला न पाहताही हे हृदय सहस्रधा तुटून जात नाही।
Verse 10
यत्त्वयाऽकरुणं कर्म व्यपोह्य मम बान्धवाः।निरस्ताः परिधावन्ति सुखार्हाः कृपणा वने।।2.61.10।।
तुझ्या त्या निर्दयी कर्मामुळे माझे बंधु—जे सुखास पात्र होते—हाकलले जाऊन आता वनात दीन होऊन भटकत आहेत।
Verse 11
यदि पञ्चदशे वर्षे राघवः पुनरेष्यति।जह्याद्राज्यं च कोषं च भरतो नोपलक्षयते।।2.61.11।।
पंधराव्या वर्षी राघव परत आला तरी, भरत राज्य आणि कोष सोडेल असे काही लक्षण दिसत नाही।
Verse 12
भोजयन्ति किल श्राद्धे केचित्स्वानेव बान्धवान्।ततः पश्चात्समीक्षन्ते कृतकार्या द्विजर्षभान्।।2.61.12।।
असे म्हणतात की श्राद्धकाळी काही जण प्रथम फक्त आपल्या बंधूंनाच जेवू घालतात। मग नंतर कर्तव्य झाले असे मानून द्विजश्रेष्ठ ब्राह्मणांकडे पाहतात॥
Verse 13
तत्र ये गुणवन्तश्च विद्वांसश्च द्विजातयः।न पश्चात्तेऽभिमन्यन्ते सुधामपि सुरोपमाः।।2.61.13।।
तेथे जे गुणवान व विद्वान द्विज आहेत—देवोपम—ते इतरांनंतर दिलेले अर्पण, ते अमृत असले तरी, स्वीकारत नाहीत॥
Verse 14
ब्राह्मणेष्वपि तृप्तेषु पश्चाद्भोक्तुं द्विजर्षभाः।नाभ्युपैतुमलं प्राज्ञा श्शृङ्गच्छेदमिवर्षभाः।।2.61.14।।
ब्राह्मण तृप्त झाले तरी द्विजश्रेष्ठ प्राज्ञजन नंतर भोजन करणे मान्य करीत नाहीत; जसे वृषभ शिंगछेदन सहन करीत नाहीत॥
Verse 15
एवं कनीयसा भ्रात्रा भुक्तं राज्यं विशाम्पते।भ्राता ज्येष्ठो वरिष्ठश्च किमर्थं नावमंस्यते।।2.61.15।।
हे विशाम्पते! जर धाकट्या भावाने राज्य भोगले असेल, तर ज्येष्ठ व श्रेष्ठ भाऊ ते का तुच्छ मानणार नाही?॥
Verse 16
न परेणाऽहृतं भक्ष्यं व्याघ्रः खादितुमिच्छति।एवमेतन्नरव्याघ्रः परलीढं न मन्यते।।2.61.16।।
जसा व्याघ्र दुसऱ्याने आणलेले भक्ष्य खाण्यास इच्छित नाही, तसाच नरव्याघ्र श्रीराम इतरांनी आधीच भोगलेले राज्य स्वीकारत नाहीत।
Verse 17
हविराज्यं पुरोडाशाः कुशा यूपाश्च खादिराः।नैतानि यातयामानि कुर्वन्ति पुनरध्वरे।।2.61.17।।
हविर्घृत, पुरोडाश, कुश आणि खादिराचे यूप—ही जीर्ण व आधी वापरलेली सामग्री पुन्हा यज्ञात वापरत नाहीत।
Verse 18
तथा ह्यात्तमिदं राज्यं हृतसारां सुरामिव।नाभिमन्तुमलं रामो नष्टसोममिवाध्वरम्।।2.61.18।।
तसेच हे राज्य आधीच उपभोगले गेले आहे; ते जणू सार काढून घेतलेल्या सुरेसारखे आहे। जसा सोम हरवलेला यज्ञ ग्राह्य नाही, तसा श्रीरामाला हा राज्य स्वीकारणे योग्य नाही।
Verse 19
न चेमां धर्षणां राम सङ्गच्छेदत्यमर्षणः।दारयेन्मन्दरमपि स हि क्रुद्धश्शितैश्शरैः।।2.61.19।।
अदम्य धैर्यवान श्रीराम अशी धृष्टी/अवमानना कधीही मान्य करणार नाहीत; क्रुद्ध झाले तर ते तीक्ष्ण बाणांनी मंदर पर्वतही फोडू शकतात।
Verse 20
त्वां तु नोत्सहते हन्तुं महात्मा पितृगौरवात्।ससोमार्कग्रहगणं नभस्ताराविचित्रितम्।।2.61.20।।पातयेद्योदिवं क्रुद्धस्सत्वां न व्यतिवर्तते।प्रक्षोभयेद्वारये द्वा महीं शैलशताचिताम्।।2.61.21।।
परंतु पित्याच्या गौरवामुळे महात्मा श्रीराम तुला मारण्याचे धैर्य करत नाहीत। जो क्रोधात सूर्य-चंद्र व ग्रहगणांसह, तारकांनी नटलेले आकाशही पाडू शकेल—तोही तुझा अतिक्रम करीत नाही; तो शैलशतांनी वेढलेली पृथ्वीच हलवील किंवा फाडील, पण पितृआज्ञेचा भंग करणार नाही।
Verse 21
त्वां तु नोत्सहते हन्तुं महात्मा पितृगौरवात्।ससोमार्कग्रहगणं नभस्ताराविचित्रितम्।।2.61.20।।पातयेद्योदिवं क्रुद्धस्सत्वां न व्यतिवर्तते।प्रक्षोभयेद्वारये द्वा महीं शैलशताचिताम्।।2.61.21।।
परंतु पित्याच्या गौरवामुळे महात्मा श्रीराम तुला मारण्याचे धैर्य करत नाहीत। जो क्रोधात सूर्य-चंद्र व ग्रहगणांसह, तारकांनी नटलेले आकाशही पाडू शकेल—तोही तुझा अतिक्रम करीत नाही; तो शैलशतांनी वेढलेली पृथ्वीच हलवील किंवा फाडील, पण पितृआज्ञेचा भंग करणार नाही।
Verse 22
नैवं विधमसत्कारं राघवो मर्षयिष्यति।बलवानिव शार्दूलो वालधेरभिमर्शनम्।।2.61.22।।
राघव असा अपमान कधीही सहन करणार नाहीत; जसा बलवान वाघ आपल्या शेपटीला स्पर्श होणेही सहन करत नाही।
Verse 23
नैतस्य सहिता लोका भयं कुर्युर्महामृथे।अधर्मंत्विह धर्मात्मा लोकं धर्मेण योजयेत्।।2.61.23।।
महायुद्धात सर्व लोक एकत्र होऊन त्याच्या विरुद्ध उभे राहिले तरी ते त्याला भयभीत करू शकणार नाहीत। जिथे अधर्म वाढला आहे, तिथे तो धर्मात्मा धर्मानेच लोकांना पुन्हा धर्मात स्थिर करील।
Verse 24
नन्वसौ काञ्चनैर्बाणैर्महावीर्यो महाभुजः।युगान्त इव भूतानि सागरानपि निर्दहेत्।।2.61.24।।
खरोखर तो महावीर, महाबाहु—आपल्या सुवर्णमय बाणांनी—युगांतकाळच्या अग्नीसारखा प्राण्यांना, अगदी सागरांनाही, जाळून टाकू शकतो।
Verse 25
स तादृशस्सिंहबलो वृषभाक्षो नरर्षभः।स्वयमेव हतः पित्रा जलजेनात्मजो यथा।।2.61.25।।
असा सिंहबल, वृषभनेत्र, नरश्रेष्ठ राम—त्यांना त्यांच्या स्वतःच्या पित्यानेच जणू मारले; जसा जलचर मासा आपल्या पिल्लाचाच नाश करतो।
Verse 26
द्विजातिचरितो धर्मश्शास्त्रदृष्टस्सनातनः।यदि ते धर्मनिरते त्वया पुत्रे विवासिते।।2.61.26।।
शास्त्रदृष्ट, द्विजांनी आचरलेला तो सनातन धर्म जर खरोखर तुझ्या बाजूने असेल, तर धर्मनिष्ठ आपल्या पुत्राला तू वनवास कसा दिलास?
Verse 27
गतिरेका पतिर्नार्या द्वितीया गतिरात्मजः।तृतीया ज्ञातयो राजंश्चतुर्थी नेह विद्यते।।2.61.27।।
हे राजन्, स्त्रीची एकच गति (आश्रय) पती; दुसरी गति पुत्र; तिसरी गति ज्ञाती-बंधू. या लोकी चौथी गति नाही.
Verse 28
आता मला तुझ्याशी काहीही प्रयोजन नाही। राम वनात आश्रयास गेला आहे, आणि मला तिकडे जायचे नाही। तू मला सर्वथा उद्ध्वस्त केलेस.
Verse 29
वनं गते धर्मपरे रामे रमयतां वरे।कौसल्या रुदती स्वार्ता भर्तारमिदमब्रवीत्।।2.61.1।।
धर्मपरायण व सर्वांना रमविणारा श्रेष्ठ राम वनात गेल्यावर, स्वार्थ-दुःखाने व्याकुळ झालेली कौसल्या रडत रडत पतीला हे म्हणाली.
Verse 30
वनं गते धर्मपरे रामे रमयतां वरे।कौसल्या रुदती स्वार्ता भर्तारमिदमब्रवीत्।।2.61.1।।
धर्मपरायण व सर्वांना रमविणारा श्रेष्ठ राम वनात गेल्यावर, स्वार्थ-दुःखाने व्याकुळ झालेली कौसल्या रडत रडत पतीला हे म्हणाली.
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether a kingdom obtained through an ethically compromised succession (Rama’s banishment and Bharata’s accession) can be legitimately accepted or restored. Kausalya argues that Rama, by temperament and dharma, will not accept a ‘parabhukta’ (already-enjoyed/tainted) sovereignty, making the political settlement unstable even if the exile term ends.
The discourse frames legitimacy as inseparable from moral provenance: what is ‘used’ or ‘tasted’ in ritual and in polity becomes inappropriate for the highest standards. Through ritual and animal analogies, the Sarga teaches that dharma includes honor-bound refusal of compromised gains, and that filial respect can restrain even overwhelming power.
Culturally, the Sarga foregrounds श्राद्ध and यज्ञ (adhvara) norms—order of feeding, purity hierarchy, and non-reuse of consecrated materials (havis, ajya, purodasha, kusha, yupa, khadira). Geographically, ‘vana’ (forest exile) and mythic-cosmic imagery (Mandara mountain, sun–moon–planets, star-filled sky, mountain-ringed earth) are used as rhetorical landmarks to measure Rama’s power and restraint.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.