Sarga 29

Verse 1

एतत्तु वचनं श्रुत्वा सीता रामस्य दुःखिता।प्रसक्ताश्रुमुखी मन्दमिदं वचनमब्रवीत्।।।।

रामांचे हे वचन ऐकून दुःखी झालेली सीता—अविरत अश्रूंनी भरलेला मुख—मंद, क्षीण स्वरात हे वचन बोलली।

Verse 2

ये त्वया कीर्तिता दोषा वने वस्तव्यतां प्रति।गुणानित्येव तान्विद्धि तव स्नेहपुरस्कृतान्।।।।

वनात राहण्याबद्दल तू जे दोष व कष्ट सांगितलेस, ते तुझ्या स्नेहाला अग्रस्थानी ठेवून पाहिल्यास गुणच आहेत, असे जाण।

Verse 3

मृगा स्सिंहा गजाश्चैव शार्दूला श्शरभास्तथा।पक्षिण स्सृमराश्चैव ये चान्ये वनचारिणः।।।।अदृष्टपूर्वरूपत्वात्सर्वे ते तव राघव।रूपं दृष्ट्वाऽपसर्पेयुर्भये सर्वे हि बिभ्यति।।।।

मृग, सिंह, गज, व्याघ्र व शरभ; पक्षी, सृमर आणि इतर जे वनात संचार करणारे प्राणी आहेत—हे राघव! तुझे रूप पूर्वी कधी न पाहिल्यामुळे ते सर्व तुला पाहताच भयाने दूर सरकतील; कारण भय उत्पन्न झाले की सर्व प्राणी घाबरतात।

Verse 4

मृगा स्सिंहा गजाश्चैव शार्दूला श्शरभास्तथा। पक्षिण स्सृमराश्चैव ये चान्ये वनचारिणः।।2.29.3।।अदृष्टपूर्वरूपत्वात्सर्वे ते तव राघव। रूपं दृष्ट्वाऽपसर्पेयुर्भये सर्वे हि बिभ्यति।।2.29.4।।

मृग, सिंह, गज, व्याघ्र व शरभ; पक्षी, सृमर आणि इतर जे वनात संचार करणारे प्राणी आहेत—हे राघव! तुझे रूप पूर्वी कधी न पाहिल्यामुळे ते सर्व तुला पाहताच भयाने दूर सरकतील; कारण भय उत्पन्न झाले की सर्व प्राणी घाबरतात।

Verse 5

त्वया च सह गन्तव्यं मया गुरुजनाज्ञया।त्वद्वियोगेन मे राम त्यक्तव्यमिह जीवितम्।।।।

गुरुजनांच्या आज्ञेने मला तुझ्याबरोबरच जावे लागेल। हे राम! तुझ्या वियोगाने मला इथेच प्राणत्याग करावा लागेल।

Verse 6

न हि मां त्वत्समीपस्थामपि शक्नोतिराघव।सुराणामीश्वर श्शक्रः प्रधर्षयितुमोजसा।।।।

हे राघव! मी तुझ्या सान्निध्यात असताना देवांचा अधिपती शक्रसुद्धा आपल्या सर्व सामर्थ्याने मला त्रास देऊ शकत नाही।

Verse 7

पतिहीना तु या नारी न सा शक्ष्यति जीवितुम्।काममेवं विधं राम त्वया मम निदर्शितम्।।।।

जी स्त्री पतीविना आहे, ती जगू शकत नाही। हे राम! हाच सत्यभाव तू मला स्पष्ट करून दाखविलास।

Verse 8

अथ चापि महाप्राज्ञ ब्राह्मणानां मया श्रुतम्।पुरा पितृगृहे सत्यं वस्तव्यं किल मे वने।।।।

आणखी, हे महाप्राज्ञ! पूर्वी पितृगृहात ब्राह्मणांकडून मी हे सत्य वचन ऐकले होते की मला नक्कीच वनात वास करावा लागेल।

Verse 9

लक्षणिभ्यो द्विजातिभ्य श्शृत्वाऽहं वचनं पुरा।वनवासकृतोत्साहा नित्यमेव महाबल।।।।

हे महाबला! पूर्वी द्विज लक्षणज्ञांचे वचन ऐकून मी तेव्हापासूनच वनवासासाठी सदैव दृढ उत्साह व निश्चयाने भरलेलो आहे।

Verse 10

आदेशो वनवासस्य प्राप्तव्य स्स मया किल।सा त्वया सह तत्राहं यास्यामि प्रिय नान्यथा।।।।

हे प्रिय! वनवासाचा हा आदेश मला ही नक्कीच स्वीकारावा लागेल; तेथे मी तुझ्याबरोबरच जाईन—याव्यतिरिक्त दुसरा मार्ग नाही।

Verse 11

कृतादेशा भविष्यामि गमिष्यामि सह त्वया।कालश्चायं समुत्पन्न स्सत्यवाग्भवतु द्विजः।।।।

मी आदेश पूर्ण करीन; तुझ्याबरोबर जाईन। हा तोच नियत काळ आला आहे—ज्याने पूर्वी सांगितले त्या द्विजाचे वचन सत्य ठरो।

Verse 12

वनवासेऽभिजानामि दुःखानि बहुथा किल।प्राप्यन्ते नियतं वीर पुरुषैरकृतात्मभिः।।।।

हे वीर! वनवासात अनेक प्रकारची दुःखे येतात, हे मला ठाऊक आहे; पण निश्चयाने ती दुःखे आत्मसंयम नसलेल्या पुरुषांनाच भोगावी लागतात.

Verse 13

कन्यया च पितुर्गेहे वनवास श्शृतो मया।भिक्षिण्या स्साधुवृत्ताया मम मातुरिहाग्रतः।।।।

मी कन्या असताना पित्याच्या घरीच वनवासाची गोष्ट ऐकली होती—माझ्या मातेसमोर साधुवृत्ती भिक्षुणीने ती सांगितली होती.

Verse 14

प्रसादितश्च वै पूर्वं त्वं मे बहुतिथं प्रभो।गमनं वनवासस्य काङ्क्षितं हि सह त्वया।।।।

हे प्रभो! पूर्वीच आपण दीर्घकाळ माझ्यावर प्रसन्नता दाखविली; कारण मला तर तुमच्यासह वनवासाला जाण्याचीच इच्छा होती.

Verse 15

कृतक्षणाऽहं भद्रं ते गमनं प्रति राघव।वनवासस्य शूरस्य चर्या हि मम रोचते।।।।

हे राघव! या प्रस्थानासाठी मी क्षण मोजीत आहे—तुझे कल्याण होवो। कारण त्या शूर तुझ्या वनवासाची जीवनचर्या मला अत्यंत प्रिय आहे.

Verse 16

शुद्धात्मन्प्रेमभावाध्दि भविष्यामि विकल्मषा।भर्तारमनुगच्छन्ती भर्ता हि मम दैवतम्।।।।

हे शुद्धात्मन्! प्रेमभावाने पतीचे अनुसरण करीत मी निष्कलंक राहीन; कारण माझ्यासाठी पतीच दैवत आहे.

Verse 17

प्रेत्यभावे हि कल्याण स्सङ्गमो मे सह त्वया।श्रुतिर्हि श्रूयते पुण्या ब्राह्मणानां यशस्विनाम्।।।।इहलोके च पितृभिर्या स्त्री यस्य महामते।अद्भिर्दत्ता स्वधर्मेण प्रेत्यभावेऽपि तस्य सा।।।।

हे कल्याण! मृत्यूनंतरही तुझ्याशी माझा संग शुभच आहे. यशस्वी ब्राह्मणांनी पठित अशी एक पवित्र श्रुती ऐकू येते—या लोकात पितरांनी स्वधर्माप्रमाणे उदकदानपूर्वक ज्या पुरुषाला स्त्री दिली, ती स्त्री परलोकातही त्याचीच असते।

Verse 18

प्रेत्यभावे हि कल्याण स्सङ्गमो मे सह त्वया। श्रुतिर्हि श्रूयते पुण्या ब्राह्मणानां यशस्विनाम्।।2.29.17।।इहलोके च पितृभिर्या स्त्री यस्य महामते। अद्भिर्दत्ता स्वधर्मेण प्रेत्यभावेऽपि तस्य सा।।2.29.18।।

आणि हे महामते! या लोकात पितरांनी स्वधर्माप्रमाणे उदकदानपूर्वक ज्या पुरुषाला स्त्री दिली, ती स्त्री मृत्यूनंतरही त्याचीच असते।

Verse 19

एवमस्मात्स्वकां नारीं सुवृत्तां हि पतिव्रताम्।नाभिरोचयसे नेतुं त्वं मां केनेह हेतुना।।।।

मग तू आपलीच पत्नी—सद्वृत्त व पतिव्रता—मला इथून नेण्यास का संमती देत नाहीस? आता याला कारण तरी कोणते?

Verse 20

भक्तां पतिव्रतां दीनां मां समां सुखदुःखयोः।नेतुमर्हसि काकुत्स्थ समान सुखदुःखिनीम्।।।।

हे काकुत्स्थ! मी तुमची भक्त, पतिव्रता व दीन आहे; सुख-दुःखात समभावाने राहणारी, तुमच्याबरोबर समान रीतीने सुख-दुःख भोगणारी मला सोबत नेणे तुम्हास योग्य आहे।

Verse 21

ययदि मां दुःखितामेवं वनं नेतुं न चेच्छसि।विषमग्निं जलं वाऽहमास्थास्ये मृत्युकारणात्।।।।

जर तुम्ही अशा दुःखी मला वनात नेऊ इच्छित नसाल, तर मृत्यूचे कारण म्हणून मी विष, अग्नी किंवा जल यांचा आश्रय घेईन।

Verse 22

एवं बहुविधं तं सा याचते गमनं प्रति।नानुमेने महाबाहुस्तां नेतुं विजनं वनम्।।।।

गमनाविषयी ती त्याला अनेक प्रकारे विनवित होती; पण महाबाहु रामाने तिला निर्जन वनात नेण्यास संमती दिली नाही।

Verse 23

एवमुक्ता तु सा चिन्तां मैथिली समुपागता।स्नापयन्तीव गामुष्णैरश्रुभिर्नयनच्युतैः।।।।

असे ऐकून मैथिली सीता चिंतेत बुडाली; जणू डोळ्यांतून वाहणाऱ्या उष्ण अश्रूंनी ती भूमीला स्नान घालीत आहे।

Verse 24

चिन्तयन्तीं तथा तां तु निवर्तयितुमात्मवान्।ताम्रोष्ठीं स तदा सीतां काकुत्स्थो बह्वसान्त्वयत्।।।।

तिला अशी चिंताग्रस्त पाहून, आत्मसंयमी काकुत्स्थ रामाने तिला परावृत्त करण्यासाठी ताम्र-ओष्ठी सीतेला तेव्हा अनेक प्रकारे सांत्वन केले।