Sarga 19
एकोनविंशः सर्गः (Sarga 19): Rāma’s Unshaken Acceptance of Exile and Kaikeyī’s Urgency
अयोध्याकाण्ड
या सर्गात अंतःपुरातील एकाग्र संवादात राम कैकेयीचे “मृत्युसम” वचन ऐकूनही निर्विकार राहतात. ते दशरथांच्या मौनाचे कारण विचारतात आणि मग पित्याची प्रतिज्ञा टिकवण्यासाठी वल्कलवस्त्र व जटा धारण करून वनवास स्वीकारण्याचा स्पष्ट संकल्प करतात. पितृवचनपालन हाच परम धर्म आहे, राज्य-वैभवात आपली आसक्ती नाही, आपण धर्मनिष्ठ मुनींसारखे केवळ धर्मात स्थित आहोत—असे राम प्रतिपादन करतात. तत्काळ राजकारभाराची चक्रे फिरू लागतात—दूतांना मातुलगृहातून भरताला आणण्याची आज्ञा होते. राम निघणार हे निश्चित मानून कैकेयी त्यांना घाई करते आणि दशरथांच्या उपवासाचा दबाव म्हणून उपयोग करते—राम जाईपर्यंत राजा स्नानही करणार नाहीत, भोजनही करणार नाहीत. शोकाने दशरथ कोसळतात; राम त्यांना उचलून धरतात, पित्याची व कैकेयीची प्रदक्षिणा करून बाहेर पडतात. कथनात रामांचे अढळ धैर्य ठळक होते—चंद्राप्रमाणे त्यांचे तेज अविकृत राहते. ते मित्रांपासून अशुभ वार्ता लपवतात, छत्र-चामर-रथ इत्यादी राजचिन्हे त्यागतात, इंद्रिये संयमित करून मातृभवनात जाऊन हा उलटफेर सांगण्यासाठी प्रवेश करतात; अश्रूंनी भरलेल्या क्रोधासह लक्ष्मण त्यांच्या मागोमाग येतात.
Shlokas
Verse 1
तदप्रियममित्रघ्नो वचनं मरणोपमम्।श्रुत्वा न विव्यथे रामः कैकेयीं चेदमब्रवीत्।।2.19.1।।
मरणासारखे दुःखद व अप्रिय वचन ऐकूनही शत्रुघ्न राम विचलित झाले नाहीत; त्यांनी कैकेयीला असे म्हटले।
Verse 2
एवमस्तु गमिष्यामि वनं वस्तुमहं त्वितः। जटाजिनधरो राज्ञः प्रतिज्ञामनुपालयन्।।2.19.2।।
असेच होवो। मी येथून वनात जाऊन तेथे वास करीन; जटा व मृगचर्म धारण करून राजाची प्रतिज्ञा पाळीन।
Verse 3
इदं तु ज्ञातुमिच्छामि किमर्थं मां महीपतिः।नाभिनन्दति दुर्धर्षो यथापूर्वमरिन्दमः।।2.19.3।।
मला हे जाणून घ्यायचे आहे—दुर्धर्ष, अरिंदम महाराज मला पूर्वीप्रमाणे आता का अभिवादन करत नाहीत?
Verse 4
मन्युर्न च त्वया कार्यो देवि ब्रूमि तवाग्रतः।यास्यामि भव सुप्रीता वनं चीरजटाधरः।।2.19.4।।
देवि, तू क्रोध वा व्यथा करू नकोस—तुझ्या समोर मी सांगतो: मी चीरवस्त्र व जटा धारण करून वनात जाईन; तू प्रसन्न राहा।
Verse 5
हितेन गुरुणा पित्रा कृतज्ञेन नृपेण च।नियुज्यमानो विस्रब्धः किं न कुर्यामहं प्रियम्।।2.19.5।।
उपकारी, गुरु-स्वरूप, कृतज्ञ आणि राजा—अशा माझ्या पित्याने मला आज्ञा दिली असता, मी निःसंकोच त्यांचे प्रिय कार्य का करू नये?
Verse 6
अलीकं मानसं त्वेकं हृदयं दहतीव मे।स्वयं यन्नाह मां राजा भरतस्याभिषेचनम्।।2.19.6।।
एकच गोष्ट माझ्या मनाला बोचते, हृदय जणू जाळते—की राजांनी स्वतः मला भरताच्या अभिषेकाची बातमी थेट सांगितली नाही।
Verse 7
अहं हि सीतां राज्यं च प्राणानिष्टान्धनानि च।हृष्टो भ्रात्रे स्वयं दद्यां भरतायाप्रचोदितः।।2.19.7।।
मी तर कुणी न सांगताही आनंदाने भरताला—भ्रातृहिताासाठी—राज्य, धन, प्रिय प्राण, इतकेच नव्हे तर सीताही स्वतः देऊन टाकलो असतो।
Verse 8
किं पुनर्मनुजेन्द्रेण स्वयं पित्रा प्रचोदितः।तव च प्रियकामार्थं प्रतिज्ञामनुपालयन्।।2.19.8।।
मग काय सांगावे, जेव्हा स्वतः मनुजेंद्र राजा असलेल्या माझ्या पित्याने आज्ञा दिली आहे, आणि तुझ्या प्रिय इच्छेसाठी मी माझी प्रतिज्ञा पाळत आहे।
Verse 9
तदाश्वासय हीमं त्वं किन्विदं यन्महीपतिः।वसुधासक्तनयनो मन्दमश्रूणि मुञ्चति।।2.19.9।।
म्हणून तू त्यांना धीर दे. असे काय झाले आहे की महाराज भूमीकडे नजर लावून हळूहळू अश्रू ढाळीत आहेत?
Verse 10
गच्छन्तु चैवानयितुं दूताश्श्रीघ्रजवैर्हयैः।भरतं मातुलकुलादद्यैव नृपशासनात्।।2.19.10।।
राजाच्या आज्ञेने दूतांनी वेगवान घोड्यांवर आजच जाऊन मातुलकुलातून भरताला आणावे।
Verse 11
दण्डकारण्यमेषोऽहमितो गच्छामि सत्वरः।अविचार्य पितुर्वाक्यं समा वस्तुं चतुर्दश।।2.19.11।।
मी येथून त्वरित दंडकारण्यात जाईन। पित्याच्या वचनाचा विचार-विवाद न करता तेथे चौदा वर्षे निवास करीन॥
Verse 12
सा हृष्टा तस्य तद्वाक्यं श्रुत्वा रामस्य कैकयी।प्रस्थानं श्रद्धधाना हि त्वरयामास राघवम्।।2.19.12।।
रामाचे ते वचन ऐकून कैकेयी हर्षित झाली। प्रस्थान निश्चित आहे असा दृढ विश्वास धरून तिने राघवाला त्वरित निघण्यास प्रवृत्त केले॥
Verse 13
एवं भवतु यास्यन्ति दूता श्शीघ्रजवैर्हयैः।भरतं मातुलकुलादुपावर्तयितुं नराः।।2.19.13।।
‘असेच होवो।’ वेगवान घोड्यांवर दूत पुरुष मातुलकुलातून भरताला परत आणण्यासाठी जातील॥
Verse 15
व्रीडान्वित स्स्वयं यच्च नृपस्त्वां नाभिभाषते।नैतत्किञ्चिन्नरश्रेष्ठ मन्युरेषोऽपनीयताम्।।2.19.15।।
राजा लज्जायुक्त होऊन स्वतः तुझ्याशी बोलत नाहीत—यात काहीच नाही, नरश्रेष्ठ! हा खेद मनातून दूर कर॥
Verse 16
यावत्त्वं न वनं यातः पुरादस्मादभित्वरन्।पिता तावन्न ते राम स्नास्यते भोक्ष्यतेऽपि वा।।2.19.16।।
हे राम! तू या नगरातून त्वरित वनात जाईपर्यंत तुझे पिता ना स्नान करतील, ना भोजनही करतील॥
Verse 17
धिक्कष्टमिति निःश्वस्य राजा शोकपरिप्लुतः।मूर्छितो न्यपतत्तस्मिन्पर्यङ्के हेमभूषिते।।2.19.17।।
“धिक्, किती अनर्थ!” असे उसासे टाकून शोकाने व्याकुळ झालेला राजा मूर्च्छित होऊन सुवर्णभूषित शय्येवर कोसळला।
Verse 18
रामोऽप्युत्थाप्य राजानं कैकेय्याभिप्रचोदितः।कशयेवाहतो वाजी वनं गन्तुं कृतत्वरः।।2.19.18।।
रामानेही राजाला उठवून, कैकेयीच्या प्रवृत्तीनुसार, चाबकाने हाकललेल्या घोड्यासारखा वनास जाण्यास घाई केली।
Verse 19
तदप्रियमनार्याया वचनं दारुणोदयम्।श्रुत्वा गतव्यथो रामः कैकेयीं वाक्यमब्रवीत्।।2.19.19।।
त्या अनार्येचे अप्रिय व दारुण परिणाम देणारे वचन ऐकून, व्यथारहित रामाने कैकेयीला उत्तर दिले।
Verse 20
नाहमर्थपरो देवि लोकमावस्तुमुत्सहे।विद्धिमामृषिभिस्तुल्यं केवलं धर्ममास्थितम्।।2.19.20।।
हे देवी, धनासाठी या लोकात राहण्याची मला आसक्ती नाही। मला ऋषिसमान जाण—मी केवळ धर्मालाच आश्रय करून स्थित आहे।
Verse 21
यदत्र भवतः किञ्चिच्छक्यं कर्तुं प्रियं मया।प्राणानपि परित्यज्य सर्वथा कृतमेव तत्।।2.19.21।।
येथे पूज्य पित्यांना प्रिय होईल असे माझ्याकडून जे काही—अगदी थोडेसेही—करणे शक्य आहे, ते मी सर्व प्रकारे करीन; प्राण त्यागावे लागले तरी ते कार्य नक्कीच पूर्ण करीन।
Verse 22
न ह्यतो धर्मचरणं किञ्चिदस्ति महत्तरम्।यथा पितरिशुश्रूषा तस्य वा वचनक्रिया।।2.19.22।।
पित्याची शुश्रूषा करणे किंवा त्यांचे वचन पाळणे—याहून मोठे धर्माचरण दुसरे काही नाही।
Verse 23
अनुक्तोऽप्यत्रभवता भवत्या वचनादहम्।वने वत्स्यामि विजने वर्षाणीह चतुर्दश।।2.19.23।।
माझ्या पूज्य पित्यांनी स्वतः हे सांगितले नसले तरी, तुमच्या वचनामुळे मी आता येथे चौदा वर्षे निर्जन वनात वास करीन।
Verse 24
न नूनं मयि कैकयि किञ्चिदाशंससे गुणम्।यद्राजानमवोचस्त्वं ममेश्वरतरा सती।।2.19.24।।
हे कैकेयी, नक्कीच तू माझ्यात किंचितही गुण मानत नाहीस; म्हणूनच, माझ्यावर अधिक अधिकार असतानाही, तू राजाला हे मागून घेतलेस।
Verse 25
यावन्मातरमाप्नच्छे सीतां चानुनयाम्यहम्।ततोऽद्यैव गमिष्यामि दण्डकानां महद्वनम्।।2.19.25।।
मी मातेला निरोप देऊन आणि सीतेला समजावून शांत केल्यावर, मग मी आजच दंडकाच्या विशाल वनात प्रस्थान करीन।
Verse 26
भरतः पालयेद्राज्यं शुश्रूषेच्च पितुर्यथा।तथा भवत्या कर्तव्यं स हि धर्म स्सनातनः।।2.19.26।।
भरताने राज्याचे पालन करावे आणि पित्याची यथोचित शुश्रूषा करावी; तुम्हालाही तसेच करणे आवश्यक आहे—हा खरोखर सनातन धर्म आहे।
Verse 27
स रामस्य वचश्श्रृत्वा भृशं दुःखहतः पिता।शोकादशक्नुवन्वकतुं प्ररुरोद महास्वनम्।।2.19.27।।
रामाचे वचन ऐकून पिता तीव्र दुःखाने व्याकुळ झाले; शोकामुळे बोलू न शकता मोठ्या आवाजाने रडू लागले।
Verse 28
वन्दित्वा चरणौ रामो विसंज्ञस्य पितुस्तथा।कैकेय्याश्चाप्यनार्यायाः निष्पपात महाद्युतिः।।2.19.28।।
महाद्युतिमान रामाने मूर्च्छित पित्याचे चरण वंदिले; तसेच अनार्या कैकेयीचेही चरण वंदून तेथून निघून गेले।
Verse 29
स रामः पितरं कृत्वा कैकेयीं च प्रदक्षिणम्।निष्क्रम्यान्तःपुरात्तस्मात्स्वं ददर्श सुहृज्जनम्।।2.19.29।।
रामाने पित्याची व कैकेयीची प्रदक्षिणा केली; मग त्या अंतःपुरातून बाहेर पडून आपल्या सुहृद्जनांना व हितैषींना पाहिले।
Verse 30
तं बाष्पपरिपूर्णाक्षः पृष्ठतोऽनुजगाम ह।लक्ष्मणः परमक्कृध्दः स्सुमित्रानन्दवर्धनः।।2.19.30।।
डोळे अश्रूंनी भरलेले, अंतःकरणात क्रोध उसळलेला सुमित्रानंदवर्धन लक्ष्मण त्यांच्या मागोमाग चालला।
Verse 31
अभिषेचनिकं भाण्डं कृत्वा रामः प्रदक्षिणम्।शनैर्जगाम सापेक्षो दृष्टिं तत्राविचालयन्।।2.19.31।।
रामांनी अभिषेकासाठी सिद्ध केलेल्या भांड्यांची प्रदक्षिणा केली; मग सावध भावाने हळूहळू पुढे गेले, दृष्टी तिथून न हलविता।
Verse 32
न चास्य महतीं लक्ष्मीं राज्यनाशोऽपकर्षति।लोककान्तस्य कान्तत्वाच्छीतरश्मेरिव क्षपा।।2.19.32।।
राज्य नष्ट झाले तरी त्याची महान शोभा कमी झाली नाही; लोककांत असल्याने त्याची कांती तशीच राहिली—जशी रात्र शीतरश्मी चंद्राची प्रभा कमी करू शकत नाही।
Verse 33
न वनं गन्तुकामस्य त्यजतश्च वसुन्धराम्।सर्वलोकातिगस्येव लक्ष्यते चित्तविक्रिया।।2.19.33।।
वनात जाण्यास व पृथ्वीचे राज्य त्यागण्यास उद्यत असलेल्या त्याच्या मनात कोणताही चित्तविकार दिसला नाही; जणू तो सर्व लोकव्यवहारांपलीकडे गेला होता।
Verse 34
प्रतिषिध्य शुभं छत्रं व्यजने च स्वलङ्कृते। विसर्जयित्वा स्वजनं रथं पौरांस्तथा जनान्।।2.19.34।। धारयन् मनसा दुःखमिन्द्रियाणि निगृह्य च।प्रविवेशात्मवान्वेश्म मातुरप्रियशंसिवान्।2.19.35।।
आत्मसंयमी रामाने शुभ छत्र आणि सुशोभित चामरांना नकार दिला. सेवक, रथ आणि नगरजनांना निरोप देऊन, मनात दुःख साठवून आणि इंद्रियांवर ताबा ठेवून, आईला ती अप्रिय बातमी सांगण्यासाठी त्यांनी तिच्या महालात प्रवेश केला.
Verse 35
प्रतिषिध्य शुभं छत्रं व्यजने च स्वलङ्कृते। विसर्जयित्वा स्वजनं रथं पौरांस्तथा जनान्।।2.19.34।। धारयन् मनसा दुःखमिन्द्रियाणि निगृह्य च।प्रविवेशात्मवान्वेश्म मातुरप्रियशंसिवान्।2.19.35।।
आत्मसंयमी रामाने शुभ छत्र आणि सुशोभित चामरांना नकार दिला. सेवक, रथ आणि नगरजनांना निरोप देऊन, मनात दुःख साठवून आणि इंद्रियांवर ताबा ठेवून, आईला ती अप्रिय बातमी सांगण्यासाठी त्यांनी तिच्या महालात प्रवेश केला.
Verse 36
सर्वोह्यभिजनश्श्रीमान् श्रीमतस्सत्यवादिनः।नालक्षयत रामस्य किञ्चिदाकारमानने।।2.19.36।।
तेथे उपस्थित सर्व कुलीन व श्रीसम्पन्न जन, सत्यवादी श्रीमान् रामाच्या मुखावर किंचितही विकाराचे चिन्ह ओळखू शकले नाहीत।
Verse 37
उचितं च महाबाहुर्नजहौहर्षमात्मनः।शारद स्समुदीर्णांशुश्चन्द्रस्तेज इवात्मजम्।।2.19.37।।
महाबाहु राघवाने आपल्या स्वभावोचित हर्षाचा त्याग केला नाही; जसा शरद्ऋतूतील पूर्ण किरणांनी उजळलेला चंद्र आपले स्वाभाविक तेज सोडत नाही।
Verse 38
वाचा मधुरया रामस्सर्वं सम्मानयञ्जनम्।मातुस्समीपं धीरात्मा प्रविवेश महायशाः।।2.19.38।।
रामाने मधुर वाणीने सर्वांचा सन्मान केला आणि धीरचित्त, महायशस्वी होऊन मातेजवळ प्रवेश केला।
Verse 39
तं गुणैस्समतां प्राप्तो भ्राता विपुलविक्रमः।सौमित्रिरनुवव्राज धारयन्दुःखमात्मजम्।।2.19.39।।
गुणांनी भावासमान व पराक्रमाने महान् सौमित्र लक्ष्मण, अंतरीचे दुःख आवरून धरत त्यांच्या मागोमाग चालला।
Verse 40
प्रविश्य वेश्मातिभृशं मुदाऽन्वितं समीक्ष्य तां चार्थविपत्तिमागताम्।न चैव रामोऽत्रजगामविक्रियां सुहृज्जनस्यात्मविपत्तिशङ्कया।।2.19.40।।
अतिशय आनंदाने राजवाड्यात प्रवेश करून रामांनी पाहिले की आपल्या कार्याला विघ्न आले आहे; तरी सुहृदजनांना दुःख होईल या भीतीने त्यांनी बाहेरून कोणताही भावविकार दाखविला नाही।
Frequently Asked Questions
The dharma-sankat is whether Rāma should resist an unjust demand or uphold the king’s pledged word; he chooses immediate compliance—fourteen years in Daṇḍakāraṇya—treating vow-keeping and filial obedience as non-negotiable.
Rāma articulates a model of righteous agency: non-attachment to artha (wealth/power), unwavering composure, and the doctrine that service to one’s father and execution of his word constitute a highest form of dharma.
Daṇḍakāraṇya is named as the exile destination; Bharata’s location is specified as the mātula-kula (maternal uncle’s household), and royal culture is marked through abhiṣeka-vessels and regalia (umbrella, fans, chariot) that Rāma deliberately relinquishes.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.