Sarga 55

Verse 1

उषित्वा रजनीं तत्र राजपुत्रावरिन्दमौ।महर्षिमभिवाद्याथ जग्मतुस्तं गिरिं प्रति।।।।

तेथे रात्रि निवास करून, शत्रुनाशक ते दोन्ही राजपुत्र महर्षींना प्रणाम करून मग त्या पर्वताकडे (चित्रकूटाकडे) निघाले।

Verse 2

तेषां चैव स्वस्त्ययनं महर्षि स्स चकार ह।प्रस्थितांश्चैव तान्प्रेक्ष्य पिता पुत्रानिवान्वगात्।।।।

त्यांच्या कल्याणासाठी महर्षींनी स्वस्त्ययन केले. आणि ते निघालेले पाहून, पिता जसा पुत्रांच्या मागे जातो तसा तोही त्यांच्या मागोमाग गेला।

Verse 3

ततः प्रचक्रमे वक्तुं वचनं स महामुनिः।भरद्वाजो महातेजा रामं सत्यपराक्रमम्।।।।

त्यानंतर महातेजस्वी महामुनी भरद्वाज सत्यपराक्रमी रामास उद्देशून वचन बोलू लागले।

Verse 4

गङ्गायमुनयो स्सन्धिमासाद्य मनुजर्षभौ।कालिन्दीमनुगच्छेतां नदीं पश्चान्मुखाश्रिताम्।।।।

हे नरश्रेष्ठांनो! गंगा-यमुनेच्या संगमास पोहोचून, येथे पश्चिमाभिमुख वाहणाऱ्या कालिंदी (यमुना) नदीच्या काठाने पुढे चला।

Verse 5

अथाऽसाद्य तु कालिन्दी शीघ्रस्रोतसमापगाम्।तस्यास्तीर्थं प्रचलितं पुराणं प्रेक्ष्य राघवौ।।।।तत्र यूयं प्लवं कृत्वा तरतांशुमतीं नदीम्।

नंतर वेगवान प्रवाह असलेल्या कालिंदी (यमुना) नदीकाठी पोहोचल्यावर, तिचा प्राचीन व प्रसिद्ध तीर्थघाट पाहून, हे राघवांनो, तेथे तराफा करून सूर्यतनया अंशुमती नदी पार करा।

Verse 6

ततो न्यग्रोधमासाद्य महान्तं हरितच्छदम्।।।।विवृद्धं बहुभिर्वृक्षै श्श्यामं सिद्धोपसेवितम्।तस्मै सीताञ्जलिं कृत्वा प्रयुञ्जीताशिषश्शिवाः।।।।

नंतर हिरव्या पानांनी आच्छादित, अनेक वृक्षांनी वाढलेला, घनतेमुळे श्यामभासणारा व सिद्धांनी सेवित असा तो महान वटवृक्ष गाठून, सीतेने त्यास अंजली बांधून मंगलमय आशीर्वाद-प्रार्थना कराव्यात।

Verse 7

ततो न्यग्रोधमासाद्य महान्तं हरितच्छदम्।।2.55.6।।विवृद्धं बहुभिर्वृक्षै श्श्यामं सिद्धोपसेवितम्।तस्मै सीताञ्जलिं कृत्वा प्रयुञ्जीताशिषश्शिवाः।।2.55.7।।

नंतर त्याच हिरव्या पानांनी आच्छादित, अनेक वृक्षांनी वाढलेला, घनतेमुळे श्यामभासणारा व सिद्धांनी सेवित असा महान वटवृक्ष गाठून, सीतेने हात जोडून मंगलमय प्रार्थना अर्पावी।

Verse 8

समासाद्य तु तं वृक्षं वसेद्वातिक्रमेत वा।क्रोशमात्रं ततो गत्वा नीलं द्रक्ष्यथ काननम्।।।।पलाशबदरीमिश्रं रम्यं वंशैश्च यामुनैः।

तो वृक्ष गाठून तुम्ही तेथे विसावा घ्या किंवा पुढे निघा। त्यानंतर एक क्रोश अंतर चालल्यावर तुम्हाला निळसर भासणारे रम्य कानन दिसेल—पलाश व बदरी वृक्षांनी मिश्रित आणि यमुनेच्या काठीच्या वंशांनी (बांबूंनी) शोभित।

Verse 9

स पन्थाश्चित्रकूटस्य गत स्सुबहुशो मया।।।।रम्यो मार्दवयुक्तश्च वनदावैर्विवर्जितः।

हा चित्रकूटाचा मार्ग आहे; मी या मार्गाने अनेकदा गेलो आहे। तो रम्य आहे, चालण्यास मृदु-सुगम आहे आणि वनाग्नीच्या भयापासून मुक्त आहे।

Verse 10

इति पन्थानमावेद्य महर्षिस्सन्यवर्तत।।।।अभिवाद्य तथेत्युक्त्वा रामेण विनिवर्तितः।

अशा रीतीने मार्ग सांगून महर्षी परत फिरू लागले. रामाने ‘तथास्तु’ म्हणत प्रणाम करून त्यांना परत जाण्यास विनंती केली.

Verse 11

उपावृत्ते मुनौ तस्मिन्रामो लक्ष्मणमब्रवीत्।।।।कृतपुण्याः स्म सौमित्रे मुनिर्यन्नोऽनुकम्पते।

तो मुनी परत गेल्यावर श्रीराम लक्ष्मणास म्हणाले— “हे सौमित्रे, आपण कृतपुण्य आहोत; कारण मुनींनी आपल्यावर अनुकंपा केली आहे.”

Verse 12

इति तौ पुरुषव्याघ्रौ मन्त्रयित्वा मनस्विनौ।सीतामेवाग्रतः कृत्वा कालिन्दीं जग्मतुर्नदीम्।।।।

अशा रीतीने ते दोघे मनस्वी पुरुषव्याघ्र परस्पर मंत्रणा करून, सीतेला पुढे ठेवून, कालिंदी (यमुना) नदीकडे गेले.

Verse 13

अथाऽसाद्य तु कालिन्दीं शीघ्रस्रोतोवहां नदीम्।चिन्तामापेदिरे सर्वे नदीजलतितीर्षवः।।।।

नंतर वेगवान प्रवाह असलेल्या कालिंदी नदीजवळ पोहोचल्यावर, नदीचे पाणी ओलांडण्याच्या इच्छेने सर्वजण विचारमग्न झाले.

Verse 14

तौ काष्ठसङ्घातमथो चक्रतु स्सुमहाप्लवम्।शुष्कैर्वंशै स्समास्तीर्णमुशीरैश्च समावृतम्।।।।

मग त्यांनी लाकडांचे गठ्ठे बांधून एक अतिशय मोठा तराफा केला; त्यावर सुक्या बांबूंचे आच्छादन घातले आणि सुगंधी उशीराने झाकले.

Verse 15

ततो वेतसशाखाश्च जम्बूशाखाश्च वीर्यवान्।चकार लक्ष्मणश्छित्वा सीताया स्सुखमासनम्।।।।

त्यानंतर वीर्यवान लक्ष्मणाने वेतसाच्या व जांभूळाच्या फांद्या छाटून, सीतेसाठी सुखकर आसन तयार केले.

Verse 16

तत्र श्रियमिवाचिन्त्यां रामो दाशरथिः प्रियाम्।ईषत्संलज्जमानां तामध्यारोपयतप्लवम्।।।।

तेथे दाशरथी रामाने आपल्या प्रिय सीतेला—अवर्णनीय तेजाने श्रीलक्ष्मीप्रमाणे उजळ—थोडीशी लज्जित होऊन पुढे येत असताना, प्लवावर चढविले।

Verse 17

पार्श्वे च तत्र वैदेह्या वसने भूषणानि च।प्लवे कठिनकाजं च रामश्चक्रे सहायुधैः।।।।

आणि तेथेच वैदेहीच्या बाजूस रामाने वस्त्रे व भूषणे ठेवली; तसेच प्लवावर कठिणकाज (लोखंडी साधन) व टोपलीही, आणि आयुधांसह सर्व सामग्री ठेवली।

Verse 18

आरोप्य प्रथमं सीतां सङ्घाटं परिगृह्य तौ।तत प्रतेरतुर्यत्तौ वीरौ दशरथात्मजौ।।।।

प्रथम त्यांनी सीतेला तराफ्यावर चढविले आणि तराफा घट्ट धरून ठेवला; नंतर दशरथाचे ते दोघे वीर पुत्र सावधपणे तो पुढे ढकलत पार गेले।

Verse 19

कालिन्दीमध्यमायाता सीता त्वेनामवन्दत।स्वस्ति देवि तरामि त्वां पारये न्मे पतिर्व्रतम्।।।।यक्ष्ये त्वां गोसहस्रेण सुराघटशतेन च।स्वस्ति प्रत्यागते रामे पुरी मिक्ष्वाकुपालिताम्।।।।

कालिंदीच्या मध्यभागी येताच सीतेने नदीदेवीला वंदन केले—“स्वस्ति असो, हे देवी! मी तुला पार करते; माझ्या पतीचे व्रत सफल होवो. राम कुशलाने इक्ष्वाकुवंशपालित अयोध्यापुरीत परत आल्यावर, मी सहस्र गायी व सुरेच्या शंभर घटांनी तुझी पूजा करीन।”

Verse 20

कालिन्दीमध्यमायाता सीता त्वेनामवन्दत।स्वस्ति देवि तरामि त्वां पारये न्मे पतिर्व्रतम्।।2.55.19।।यक्ष्ये त्वां गोसहस्रेण सुराघटशतेन च।स्वस्ति प्रत्यागते रामे पुरी मिक्ष्वाकुपालिताम्।।2.56.20।।

अशा रीतीने वरवर्णिनी सीता कृताञ्जली होऊन कालिंदी (यमुना) देवीची प्रार्थना करीत दक्षिण तीरावर येऊन पोहोचली।

Verse 21

कालिन्दी मथ सीता तु याचमाना कृताञ्जलिः।तीरमेवाभिसम्प्राप्ता दक्षिणं वरवर्णिनी।।।।

अशा रीतीने वरवर्णिनी सीता कृताञ्जली होऊन कालिंदी (यमुना) देवीची प्रार्थना करीत दक्षिण तीरावर येऊन पोहोचली।

Verse 22

तत प्लवेनांशुमतीं शीघ्रगामूर्मिमालिनीम्।तीरजै र्बहुभिर्वृक्षै स्सन्तेरुर्यमुनां नदीम्।।।।

मग त्यांनी प्लवाने अंशुमती, शीघ्रगामिनी, ऊर्मिमालिनी आणि तीरांवर अनेक वृक्षांनी शोभित अशी यमुना नदी पार केली।

Verse 23

ते तीर्णाः प्लवमुत्सृज्य प्रस्थाय यमुनावनात्।श्यामं न्यग्रोध मासेदु श्शीतलं हरितच्छदम्।।।।

ते पार उतरून प्लव सोडून यमुनावनातून पुढे निघाले आणि श्यामवर्ण, शीतल, दाट हरित पर्णांनी आच्छादित अशा वडवृक्षाजवळ पोहोचले।

Verse 24

न्यग्रोधं तमुपागम्य वैदेही वाक्यमब्रवीत्।नमस्तेऽस्तु महावृक्ष पारयेन्मे पतिर्व्रतम्।।।।कौशल्यां चैव पश्येयं सुमित्रां च यशश्विनीम्।इति सीताऽञ्जलिं कृत्वा पर्यगच्छद्वनस्पतिम्।।।।

त्या वडवृक्षाजवळ जाऊन वैदेही म्हणाली—“हे महावृक्षा, तुला नमस्कार असो. माझ्या पतीचे व्रत सफल होवो; मला पुन्हा कौशल्या आणि यशस्विनी सुमित्रा यांचे दर्शन घडो.” असे म्हणून सीतेने कृताञ्जली होऊन त्या वनस्पतीची भक्तिभावाने प्रदक्षिणा केली।

Verse 25

न्यग्रोधं तमुपागम्य वैदेही वाक्यमब्रवीत्।नमस्तेऽस्तु महावृक्ष पारयेन्मे पतिर्व्रतम्।।2.55.24।।कौशल्यां चैव पश्येयं सुमित्रां च यशश्विनीम्।इति सीताऽञ्जलिं कृत्वा पर्यगच्छद्वनस्पतिम्।।2.55.25।।

त्या वडवृक्षाजवळ जाऊन वैदेही सीता म्हणाली— “हे महावृक्षा, तुला नमस्कार असो. माझा पती आपले व्रत पूर्ण करो; आणि मला पुन्हा कौशल्या व यशस्विनी सुमित्रा यांचे दर्शन घडो.” असे म्हणून सीतेने अंजली जोडून त्या वनस्पतीची प्रदक्षिणा केली।

Verse 26

अवलोक्य तत स्सीतामायाचन्तीमनिन्दिताम्।दयितां च विधेयां च रामो लक्ष्मणमब्रवीत्।।।।

तेव्हा अनिंद्य, प्रिय आणि आज्ञाधारक सीता आशीर्वाद मागत आहे असे पाहून रामाने लक्ष्मणाला सांगितले।

Verse 27

सीतामादाय गच्छत्वमग्रतो भरतानुज।पृष्ठतोऽहं गमिष्यामि सायुधो द्विपदां वर।।।।

हे भरतानुज लक्ष्मणा, द्विपदांमध्ये श्रेष्ठा! तू सीतेला घेऊन पुढे जा; मी शस्त्रसज्ज होऊन मागून येईन।

Verse 28

यद्यत्फलं प्रार्थयते पुष्पं वा जनकात्मजा।तत्तत्प्रदद्या वैदेह्या यत्राऽस्या रमते मनः।।।।

जनकनंदिनी जे जे फळ किंवा पुष्प मागेल, ते ते वैदेहीला दे; ज्या गोष्टीत तिचे मन रमते, तेच तिला अर्पण कर।

Verse 29

गच्छतोऽस्तु तयोर्मध्ये बभूव जनकात्मजा।मातङ्गयोर्मध्यगता शुभा नागवधूरिव।।।।

ते दोघे चालत असता, त्यांच्या मध्ये जनकनंदिनी चालू लागली—शुभलक्षणी, जणू दोन गजराजांच्या मध्ये गजवधू।

Verse 30

एकैकं पादपं गुल्मं लतां वा पुष्पशालिनीम्।अदृष्टपूर्वां पश्यन्ती रामं पप्रच्छ साऽबला।।।।

ती कोमलांगी, एकेक वृक्ष, झुडूप आणि फुलांनी भरलेल्या लता—ज्या तिने कधीच पाहिल्या नव्हत्या—पाहत पाहत रामाला वारंवार विचारू लागली।

Verse 31

रमणीयान्बहुविधान्पादपान्कुसुमोत्कटान्।सीतावचनसंरब्ध आनयामास लक्ष्मणः।।।।

सीतेच्या वचनांनी प्रेरित होऊन लक्ष्मणाने अनेक प्रकारचे रम्य, फुलांनी भरलेले वृक्ष आणून दिले।

Verse 32

विचित्रवालुकजलां हंससारसनादिताम्।रेमे जनकराजस्य सुता प्रेक्ष्य तदा नदीम्।।।।

तेव्हा जनकराजाची कन्या, नाना रंगांच्या वाळूने व रम्य जलाने शोभणारी, हंस-सारसांच्या नादाने निनादणारी ती नदी पाहून अत्यंत आनंदित झाली।

Verse 33

क्रोशमात्रं ततो गत्वा भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।बहून्मेध्यान्मृगान्हत्वा चेरतुर्यमुनावने।।।।

तेथून एक क्रोश पुढे जाऊन भाऊ राम-लक्ष्मणांनी यज्ञोपयोगी अनेक मृगांचा वध करून यमुनेच्या वनात भोजन केले।

Verse 34

विहृत्य ते बर्हिणपूगनादिते शुभे वने वानरवारणायुते।समं नदीवप्रमुपेत्य सम्मतं निवास माजग्मु रदीनदर्शनाः।।।।

मोरांच्या थव्यांच्या नादाने निनादणाऱ्या, वानर व हत्ती यांनी भरलेल्या त्या शुभ वनात विहार करून ते समतल नदीकाठाशी आले आणि योग्य असे स्थान निवडून निर्भय मनाने तेथे निवासास राहिले।