Sarga 1
गुणप्रशंसा–युवराजनिर्णयः (Praise of Rama’s Virtues and the Decision on the Heir-Apparent)
अयोध्याकाण्ड
अयोध्याकांडाच्या पहिल्या सर्गात भरत शत्रुघ्नासह मामाच्या घरी प्रस्थान करतो. तेथे दोघा भावांचे प्रेमळ आतिथ्य होते; ते तिथेच निवास करून वृद्ध पिता दशरथाचे स्मरण करीत राहतात. यानंतर कथानक रामाच्या धर्ममय गुणांचे सुसंगत वर्णन करते—उत्तेजनातही शांतता, कृतज्ञता, सत्यनिष्ठा, ज्येष्ठ व ब्राह्मणांचा आदर, करुणा, संयम, विवेक, तसेच शास्त्र, वादविवाद आणि युद्धविद्येत प्रावीण्य. पृथ्वीसारखी सहनशीलता, बृहस्पतीसारखी बुद्धी आणि इंद्रासारखा पराक्रम अशा उपमांनी राम प्रजाप्रिय, लोकहितकारी व राज्यकारभारास योग्य आदर्श पुरुष म्हणून उभा राहतो. हे गुण पाहून, स्वतःच्या वाढत्या वार्धक्याची जाणीव व काही अशुभ निमित्ते अनुभवून राजा दशरथ मंत्र्यांशी सल्लामसलत करून रामाला युवराज करण्याचा निश्चय करतो. मग तो प्रांतीय नरेश व नगरातील प्रमुख नागरिकांना सभेत बोलावतो; देवांनी वेढलेल्या इंद्राप्रमाणे राजा सभा भरवून अभिषेकाच्या उपक्रमाला औपचारिक रूप देतो.
Shlokas
Verse 1
गच्छता मातुलकुलं भरतेन तदाऽनघ।शत्रुघ्नो नित्यशत्रुघ्नो नीतः प्रीतिपुरस्कृतः।।।।
हे अनघ! तेव्हा भरत मातुलकुलाकडे जात असताना, नित्य शत्रुनाशक शत्रुघ्नालाही प्रेमपूर्वक सोबत घेऊन गेला।
Verse 2
तत्र न्यवसद्भ्रात्रा सह सत्कारसत्कृतः।मातुलेनाश्वपतिना पुत्रस्नेहेन लालितः।।।।
तेथे तो भावासह राहिला, सर्व प्रकारच्या सत्काराने सन्मानित. मातुल अश्वपतीने त्याला पुत्रस्नेहाने लाडकेपणाने जपले.
Verse 3
तत्रापि निवसन्तौ तौ तर्प्यमाणौ च कामतः।भ्रातरौ स्मरतां वीरौ वृद्धं दशरथं नृपम्।।।।
तेथेही ते दोघे वीर बंधू इच्छेप्रमाणे तृप्त होऊन राहात असतानाही, वृद्ध राजा दशरथ—पित्याचे—नित्य स्मरण करीत असत.
Verse 4
राजाऽपि तौ महातेजा स्सस्मार प्रोषितौ सुतौ।उभौ भरतशत्रुघ्नौ महेन्द्रवरुणोपमौ।।।।
महातेजस्वी राजा दशरथानेही घराबाहेर गेलेल्या आपल्या दोन्ही पुत्रांचे—भरत व शत्रुघ्न यांचे स्मरण केले; ते दोघेही महेंद्र (इंद्र) व वरुण यांसारखे उपमेय होते।
Verse 5
सर्व एव तु तस्येष्टा श्चत्वारः पुरुषर्षभाः।स्वशरीराद्विनिर्वृत्ताश्चत्वार इव बाहवः।।।।
त्या पुरुषश्रेष्ठाला ते चारही पुत्र समानच प्रिय होते—जणू स्वतःच्या देहातून उत्पन्न झालेल्या चार भुजा।
Verse 6
तेषामपि महातेजा रामो रतिकरःपितुः।स्वयम्भूरिव भूतानां बभूव गुणवत्तरः।।।।
त्यांच्यात महातेजस्वी राम पित्याच्या आनंदाचा कारण झाला; जसा सर्व भूतांचा स्वयम्भू ब्रह्मा, तसा तो गुणांनी सर्वश्रेष्ठ ठरला।
Verse 7
स हि देवैरुदीर्णस्य रावणस्य वधार्थिभिः।अर्थितो मानुषे लोके जज्ञे विष्णुस्सनातनः।।।।
रावणवधाची इच्छा करणाऱ्या देवांनी विनविल्यामुळे सनातन विष्णूच मानुष लोकी (रामरूपाने) अवतरला।
Verse 8
कौशल्या शुशुभे तेन पुत्रेणामिततेजसा।यथा वरेण देवानामदितिर्वज्रपाणिना।।।।
अमित तेज असलेल्या त्या पुत्रामुळे कौशल्या जशी शोभली, तशीच देवांतील श्रेष्ठ वज्रपाणी इंद्रामुळे अदिती शोभली।
Verse 9
स हि रूपोपपन्नश्च वीर्यवाननसूयकः।भूमौवनुपमस्सूनुर्गुणैर्दशरथोपमः।।।।
तो रूपवान, पराक्रमी आणि अनसूयक होता; गुणांनी दशरथासमान, आणि पृथ्वीवर अनुपम असा पुत्र ठरला।
Verse 10
स तु नित्यं प्रशान्तात्मा मृदुपूर्वं च भाषते।उच्यमानोऽपि परुषं नोत्तरं प्रतिपद्यते।।।।
तो सदैव शांतचित्त असे आणि प्रथम मृदू वचन बोले; कोणी कठोर बोलले तरी तो तसले उत्तर देत नसे।
Verse 11
कथञ्चिदुपकारेण कृतेनैकेन तुष्यति।न स्मरत्यपकाराणां शतमप्यात्मवत्तया।।।।
आत्मसंयमामुळे तो कशाही प्रकारे केलेल्या एका उपकारानेही तृप्त होई; पण इतरांनी केलेले शंभर अपकारही तो मनात धरत नसे।
Verse 12
शीलवृद्धैर्ज्ञानवृद्धैर्वयोवृद्धैश्च सज्जनैः।कथयन्नास्त वै नित्यमस्त्रयोग्यान्तरेष्वपि।।।।
शील, ज्ञान व वयाने वृद्ध अशा सज्जनांशी तो नित्य संवाद करी; अस्त्राभ्यासाच्या मधल्या अवकाशातही तो त्यांच्याशी कथन करीत असे।
Verse 13
बुद्धिमान्मधुराभाषी पूर्वभाषी प्रियंवदः।वीर्यवान्न च वीर्येण महता स्वेन विस्मितः।।।।
तो बुद्धिमान व मधुरभाषी होता; तो प्रथम बोलून प्रिय वचनच म्हणे. पराक्रमी असूनही आपल्या महान पराक्रमाने तो कधीही गर्वित होत नसे॥
Verse 14
नचानृतकथो विद्वान् वृद्धानां प्रतिपूजकः।अनुरक्तः प्रजाभिश्च प्रजाश्चाप्यनुरञ्जते।।।।
तो असत्य बोलत नसे; तो विद्वान असून वृद्धांचा यथोचित सन्मान करी. प्रजा त्याच्यावर अनुरक्त असे, आणि तोही प्रजेला प्रसन्न व अनुरंजित करी॥
Verse 15
सानुक्रोशो जितक्रोधो ब्राह्मणप्रतिपूजकः।दीनानुकम्पी धर्मज्ञो नित्यं प्रग्रहवांश्चुचिः।।।।
तो करुणामय, क्रोधजयी व ब्राह्मणांचा प्रतिपूजक होता. दीन-दुःखीजनांवर दयाळू, धर्मज्ञ, नित्य संयमी व शुचिर्भूत होता॥
Verse 16
कुलोचितमतिः क्षात्रं धर्मं स्वं बहुमन्यते।मन्यते परया कीर्त्या महत्स्वर्गफलं ततः।।।।
कुलोचित बुद्धीचा तो आपल्या क्षात्रधर्मास फार मान देई. महान कीर्तीमुळे महान स्वर्गफल प्राप्त होते, असे तो मानी॥
Verse 17
नाऽऽश्रेयसि रतो विद्वान्नविरुद्धकथारुचिः।उत्तरोत्तरयुक्तौ च वक्ता वाचस्पतिर्यथा।।।।
विद्वान असूनही तो अश्रेयस कर्मांत रमत नसे, न परविरोधी वचनांत रुची धरी. परंतु उत्तरोत्तर युक्तिवादात तो वाचस्पतीसारखा वक्ता असे॥
Verse 18
अरोगस्तरुणो वाग्मी वपुष्मान्देशकालवित्।लोके पुरुषसारज्ञ स्साधुरेको विनिर्मितः।।।।
तो निरोगी, तरुण, वाक्पटु व सुदृढ देहयष्टि असलेला होता; देश-कालानुसार काय योग्य ते तो जाणत असे. जगात तो जणू एकमेव अद्वितीय घडण—पुरुषांचे सार ओळखणारा आणि स्वभावतः साधु-शिष्ट।
Verse 19
स तु श्रेष्ठैर्गुणैर्युक्तः प्रजानां पार्थिवात्मजः।बहिश्चर इव प्राणो बभूव गुणतः प्रियः।।।।
श्रेष्ठ गुणांनी युक्त तो राजपुत्र प्रजांना अत्यंत प्रिय झाला. आपल्या सद्गुणांमुळे तो त्यांना देहाबाहेर संचार करणाऱ्या प्राणासारखा वाटे.
Verse 20
सम्यग्विद्याव्रतस्नातो यथावत्साङ्गवेदवित्।इष्वस्त्रे च पितु श्श्रेष्ठो बभूव भरताग्रजः।।।।
विद्याव्रते सम्यक पूर्ण करून स्नातक-स्नान करून, भरताचा अग्रज यथावत वेदांगांसह वेद जाणणारा झाला. आणि धनुर्विद्येत तो पित्याहूनही श्रेष्ठ ठरला.
Verse 21
कल्याणाभिजन स्साधुरदीन स्सत्यवागृजुः।वृद्धैरभिविनीतश्च द्विजैर्धर्मार्थदर्शिभिः।।।।
तो कल्याणमय कुलात जन्मलेला, साधु व कधीही दीनचित्त नसे; वाणीने सत्य आणि आचरणाने ऋजु होता. धर्म-अर्थ जाणणाऱ्या वृद्ध द्विजांनी त्याला उत्तम रीतीने विनीत केले होते.
Verse 22
धर्मकामार्थतत्त्वज्ञः स्मृतिमान्प्रतिभानवान्।लौकिके समयाचारे कृतकल्पो विशारदः।।।।
तो धर्म-अर्थ-काम यांचे तत्त्व जाणणारा, दृढ स्मरणशक्तीचा व प्रखर प्रतिभेचा होता. लोकव्यवहार, समयोचित आचार आणि विधि-विधान यांत तो कृतकृत्य व अत्यंत निपुण होता.
Verse 23
निभृत स्संवृताकारो गुप्तमन्त्र स्सहायवान्।अमोघक्रोधहर्षश्च त्यागसंयमकालवित्।।।।
तो विनयशील असून अंतःकरणातील भाव आवरून ठेवणारा; गुप्त सल्ला करणारा व विश्वासू सहाय्यकांनी युक्त होता. त्याचा क्रोध व हर्ष कधीही व्यर्थ नसे; त्याग आणि संयम यांचा योग्य काळ तो जाणत असे.
Verse 24
दृढभक्ति स्स्थिरप्रज्ञो नासद्ग्राही न दुर्वचाः।निस्तन्द्रिरप्रमत्तश्च स्वदोषपरदोषवित्।।।।
त्याची भक्ती दृढ व प्रज्ञा स्थिर होती; तो असत् स्वीकारत नसे आणि कटुवचन बोलत नसे. तो आळसविरहित व सदैव जागरूक; स्वतःचे व पराचे दोष जाणणारा होता.
Verse 25
शास्त्रज्ञश्च कृतज्ञश्च पुरुषान्तरकोविदः।यः प्रग्रहानुग्रहयोर्यथान्यायं विचक्षणः।।।।
तो शास्त्रज्ञ व कृतज्ञ होता; पुरुषांच्या स्वभावभेदाचे ज्ञान असलेला होता. दंड आणि अनुग्रह या दोन्ही बाबतीत तो न्यायानुसार विवेकाने निर्णय करणारा होता.
Verse 26
सत्सङ्ग्रहप्रग्रहणे स्थानविन्निग्रहस्य च।आयकर्मण्युपायज्ञ स्सन्दृष्टव्ययकर्मवित्।।।।
तो सत्पुरुषांचे संकलन व प्रोत्साहन करण्यात, तसेच अपराध्यांचे निग्रह करण्यात—योग्य स्थान व मर्यादा जाणणारा होता. आय-कार्यात तो उपायज्ञ होता आणि व्यय-कार्यही तपासून, विधिपूर्वक करवून घेणारा होता.
Verse 27
श्रैष्ठ्यं शास्त्रसमूहेषु प्राप्तो व्यामिश्रकेषु च।अर्थधमौ च सङ्गृह्य सुखतन्त्रो न चालसः।।।।
तो शास्त्रसमूहांत तसेच परस्पर गुंफलेल्या विद्याशाखांतही श्रेष्ठत्वास पोहोचला. अर्थ व धर्म यांचे सम्यक् ग्रहण करून मग तो सुखमार्गी झाला, तरीही तो कधीच आळशी नव्हता.
Verse 28
वैहारिकाणां शिल्पानां विज्ञाताऽऽर्थविभागवित्।आरोहे विनये चैव युक्तो वारणवाजिनाम्।।।।
तो सुसंस्कृत मनोरंजनाच्या कलांमध्ये पारंगत होता आणि धनाचे योग्य विभाजनही जाणणारा होता. हत्ती-घोड्यांवर आरोहण करणे व त्यांना शिस्तीत आणणे—या दोन्हींत तो कुशल होता.
Verse 29
धनुर्वेदविदां श्रेष्ठो लोकेऽतिरथसम्मतः।अभियाता प्रहर्ता च सेनानयविशारदः।।।।
या लोकी धनुर्वेद जाणणाऱ्यांत तो सर्वश्रेष्ठ होता आणि ‘अतिरथ’—परम रथी—म्हणून मान्य होता. शत्रूंवर धडक देणे व निर्णायक प्रहार करणे यांत तो समर्थ, तसेच सेनानयात अत्यंत विशारद होता.
Verse 30
अप्रधृष्यश्च सङ्ग्रामे क्रुध्दैरपि सुरासुरैः।अनसूयो जितक्रोधो न दृप्तो न च मत्सरी।न चावमन्ता भूतानां न च कालवशानुगः।।।।।
रणांगणात क्रुद्ध देव-असुरांनाही तो अप्रधृष्य, अजेय होता. तो असूयारहित, क्रोधजयी; न गर्विष्ठ न मत्सरी. कोणत्याही प्राण्याचा तो अवमान करीत नसे आणि काळाच्या दबावासही वश होत नसे.
Verse 31
एवं श्रेष्ठगुणैर्युक्तः प्रजानां पार्थिवात्मजः।सम्मतस्त्रिषु लोकेषु वसुधायाः क्षमागुणैः।।।।बुद्ध्या बृहस्पतेस्तुल्यो वीर्येणापि शचीपतेः।
अशा प्रकारे श्रेष्ठ गुणांनी युक्त असा राजपुत्र प्रजांमध्ये मान्य होता; वसुधेसारख्या क्षमागुणामुळे तो त्रैलोक्यातही सर्वमान्य होता. बुद्धीने तो बृहस्पतीसमान आणि पराक्रमाने शचीपती इंद्रासारखा होता.
Verse 32
तथा सर्वप्रजाकान्तैः प्रीतिसंजननैः पितुः।।।।गुणैर्विरुरुचे रामो दीप्तस्सूर्य इवांशुभिः।
तसेच सर्व प्रजेला प्रिय आणि पित्याच्या हर्षास कारणीभूत अशा गुणांनी युक्त श्रीराम, किरणांनी दीप्त सूर्याप्रमाणे तेजस्वी भासू लागला.
Verse 33
तमेवं व्रतसम्पन्नमप्रधृष्यपराक्रमम्।।।।लोक पालोपमं नाथमकामयत मेदिनी।
अशा प्रकारे व्रतधर्माने संपन्न, अप्रधृष्य पराक्रमवान, लोकपालांसारखा तेजस्वी असा नाथ पाहून मेदिनी (पृथ्वी)ही त्याला आपला स्वामी म्हणून इच्छू लागली.
Verse 34
एतैस्तु बहुभिर्युक्तं गुणैरनुपमैस्सुतम्।।।।दृष्ट्वा दशरथो राजा चक्रे चिन्तां परन्तपः।
या अनेक अनुपम गुणांनी युक्त असा पुत्र पाहून, शत्रुदमन करणारा राजा दशरथ गहन चिंतेत पडला.
Verse 35
अथ राज्ञो बभूवैवं वृद्धस्य चिरजीविनः।।।।प्रीतिरेषा कथं रामो राजा स्यान्मयि जीवति।
तेव्हा दीर्घायुषी वृद्ध राजाच्या मनात हा आनंददायी विचार उदयास आला—“मी जिवंत असतानाच राम कसा राजा होईल?”
Verse 36
एषा ह्यस्य परा प्रीतिर्हृदि संपरिवर्तते।।।।कदा नाम सुतं द्रक्ष्याम्यभिषिक्तमहं प्रियम्।
त्याच्याविषयीची ही परम प्रीती राजाच्या हृदयात वारंवार फिरत राहिली—“कधी मी माझ्या प्रिय पुत्राला अभिषिक्त (युवराज) झालेला पाहीन?”
Verse 37
वृद्धिकामो हि लोकस्य सर्वभूतानुकम्पनः।।।।मत्तः प्रियतरो लोके पर्जन्य इव वृष्टिमान्।
“तो लोकाची वाढ व कल्याण इच्छितो, सर्व प्राण्यांवर दयाळू आहे. लोकांना तो माझ्यापेक्षाही अधिक प्रिय आहे—जसा वर्षा पाडणारा पर्जन्य प्रिय असतो।”
Verse 38
यमशक्रसमो वीर्ये बृहस्पतिसमो मतौ।।।।महीधरसमो धृत्यां मत्तश्च गुणवत्तरः।
“पराक्रमात तो यम व शक्र (इंद्र) यांसमान; बुद्धीत बृहस्पतीसमान; धैर्यात पर्वतासमान—आणि गुणांत तर माझ्यापेक्षाही श्रेष्ठ आहे।”
Verse 39
महीमहमिमां कृत्स्नामधितिष्ठन्तमात्मजम्।।।।अनेन वयसा दृष्ट्वा यथास्वर्गमवाप्नुयाम्।
“याच वयात माझ्या पुत्राला या संपूर्ण पृथ्वीचा अधिष्ठाता (राजा) झालेला पाहिले, तर जणू मला स्वर्गप्राप्तीच होईल।”
Verse 40
इत्येतैर्विविधैस्तैस्तैरन्यपार्थिवदुर्लभैः।।।।शिष्टैरपरिमेयैश्च लोके लोकोत्तरैर्गुणैः।तं समीक्ष्य महाराजो युक्तं समुदितैश्शुभैः।।।।निश्चित्य सचिवैस्सार्धं युवराजममन्यत।
अशा रीतीने, इतर राजांमध्ये दुर्मिळ व लोकातही लोकोत्तर, नानाविध शुभ, प्रशंसनीय व अपरिमेय गुणांनी युक्त त्याचे निरीक्षण करून, महाराजाने सचिवांसह विचार-विनिश्चय करून त्यालाच युवराज मानण्याचा निश्चय केला।
Verse 41
इत्येतैर्विविधैस्तैस्तैरन्यपार्थिवदुर्लभैः।।2.1.40।।शिष्टैरपरिमेयैश्च लोके लोकोत्तरैर्गुणैः।तं समीक्ष्य महाराजो युक्तं समुदितैश्शुभैः।।2.1.41।।निश्चित्य सचिवैस्सार्धं युवराजममन्यत।
अशा रीतीने, इतर राजांमध्ये दुर्मिळ व लोकातही लोकोत्तर, नानाविध शुभ, प्रशंसनीय व अपरिमेय गुणांनी युक्त त्याचे निरीक्षण करून, महाराजाने सचिवांसह विचार-विनिश्चय करून त्यालाच युवराज मानण्याचा निश्चय केला।
Verse 42
दिव्यन्तरिक्षे भूमौ च घोरमुत्पातजं भयम्।।।।स़ञ्चचक्षेऽथ मेधावी शरीरे चात्मनो जराम्।
त्यानंतर त्या मेधावी राजाने दिव्यात, अंतरिक्षात व भूमीवर उत्पातांपासून उत्पन्न झालेले घोर भयलक्षण पाहिले; आणि आपल्या शरीरातही जरा येत असल्याचे जाणले।
Verse 43
पूर्णचन्द्राननस्याथ शोकापनुदमात्मनः।।।।लोके रामस्य बुबुधे सम्प्रियत्वं महात्मनः।
मग पूर्णचंद्रासारख्या मुखाचा महात्मा राम लोकांत अत्यंत प्रिय आहे हे त्याने जाणले; आणि मनात विचार केला की त्याच्यामुळेच माझा शोक दूर होईल।
Verse 44
आत्मनश्च प्रजानां च श्रेयसे च प्रियेण च।।।।प्राप्तकालेन धर्मात्मा भक्त्या त्वरितवान् नृपः।
स्वतःच्या व प्रजांच्या कल्याणासाठी, तसेच प्रेमामुळे—योग्य वेळ आली आहे असे जाणून—धर्मात्मा राजा भक्तिभावाने त्वरित झाला।
Verse 45
नानानगरवास्तव्यान्पृथग्जानपदानपि।।।।समानिनाय मेदिन्याः प्रधानान्पृथिवीपतीन्।
त्याने भूमीभरातून अनेक नगरांतील प्रमुख नागरिकांना आणि वेगवेगळ्या जनपदांतील अग्रणी जनांनाही वेगळे वेगळे बोलावून, पृथ्वीवरील प्रधान राजांना एकत्र आणले।
Verse 46
न तु केकयराजानं जनकं वा नराधिपः।।।।त्वरया चानयामास पश्चात्तौ श्रोष्यतः प्रियम्।
परंतु नराधिपाने केकयराजास वा जनकास घाईघाईने बोलाविले नाही; ते दोघेही हे प्रिय वृत्तांत नंतर ऐकतील।
Verse 47
तान्वेश्मनानाभरणैर्यथाऽर्हं प्रतिपूजितान्।।।।ददर्शालङ्कृतो राजा प्रजापतिरिव प्रजाः।
यथोचित निवासस्थान व आभरणांनी सन्मानित झालेल्या त्यांना, स्वतः अलंकृत राजा प्रजापतीप्रमाणे प्रजांकडे पाहावे तसे पाहू लागला।
Verse 48
अथोपविष्टे नृपतौ तस्मिन्परबलार्दने।।।।ततः प्रविविशु श्शेषा राजानो लोकसम्मताः।
तो परशत्रुबळाचा नाश करणारा तो नृपती आसनी बसताच, लोकमान्य उरलेले राजे मग आत प्रविष्ट झाले।
Verse 49
अथ राजवितीर्णेषु विविधेष्वासनेषु च।।।।राजानमेवाभिमुखाः निषेदुर्नियता नृपाः।
मग राजरीतीप्रमाणे राजाने दिलेल्या विविध आसनांवर, संयमी नृप फक्त राजाकडेच तोंड करून बसले।
Verse 50
सलब्धमानैर्विनयान्वितैर्नृपैःपुरालयैर्जानपदैश्च मानदैः।उपोपविष्टैर्नृपतिर्वृतो बभौसहस्रचक्षुर्भगवानिवामरैः।।।।
मान मिळालेल्या विनयशील नृपांनी, तसेच आदर करणाऱ्या नगरवासीय व जनपदवासीयांनी—जे जवळ बसले होते—परिवृत झालेला राजा, देवांनी वेढलेल्या सहस्रनेत्र भगवंत इंद्राप्रमाणे शोभून दिसला।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Daśaratha’s determination—after ministerial consultation—to designate Rāma as yuvarāja, framed as an ethical-political choice driven by public welfare, dynastic duty, and the king’s awareness of aging and ominous portents.
The sarga teaches that legitimate rule is grounded in character: serenity under insult, truthfulness, compassion, disciplined strength, and discernment in reward and punishment. Governance is presented as moral competence made publicly visible, not merely hereditary entitlement.
Culturally, the chapter highlights the yuvarāja institution, ministerial deliberation, and the royal sabhā with protocol seating and hospitality for summoned rulers and citizens. Geographically, it points to Bharata’s journey to his maternal uncle’s domain (Kekaya-associated tradition) and the Ayodhyā court as the administrative center.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.