Sarga 109
सत्यधर्मप्रतिपादनम् (Rama’s Defense of Truth and Dharma in Reply to Jabali)
अयोध्याकाण्ड
अयोध्याकांडातील सर्ग १०९ मध्ये जाबालीने रामांना व्यवहारदृष्ट्या परत येण्यास प्रवृत्त करण्यासाठी दिलेल्या सल्ल्याला श्रीरामांनी दिलेले दीर्घ, नैतिक प्रत्युत्तर वर्णिले आहे. राम प्रथम जाबालीच्या सल्ल्यामागील आदरभाव मान्य करतात; पण धर्म व मर्यादेच्या निकषांवर तो हितकर नसून घातक आहे असे ठरवतात. ते सांगतात की राजधर्माचा शाश्वत आधार सत्य व अहिंसा आहेत; जगाची स्थिरता सत्यावर टिकते आणि ऋषी-देव सत्यालाच परम गुण मानतात. असत्य हे लोकनिंद्य व आध्यात्मिकदृष्ट्या विनाशक आहे असे स्पष्ट करून राम म्हणतात की दान, यज्ञ, तप आणि वेदसुद्धा सत्यावरच प्रतिष्ठित आहेत. मग ते हे तत्त्व आपल्या स्थितीला लावतात—पित्यापुढे वनवासाची प्रतिज्ञा केली असल्याने “सत्याचा सेतू” तोडणे त्यांना मान्य नाही; लोभ, मोह वा अज्ञानामुळे प्रेरित होऊन ते वचनभंग करणार नाहीत. असत्यप्रवृत्तीच्या अस्थिर लोकांचे अर्पण देव व पितर स्वीकारत नाहीत असा इशारा देऊन, सत्पुरुषांच्या आचारानुसार वनवास हा पुण्यभार मानून ते स्वीकारतात. शेवटी (काही परंपरांत प्रक्षिप्त मानला जाणारा) नास्तिक तर्काचा निषेध करणारा भाग येतो. तेव्हा जाबाली स्पष्ट करतात की पूर्वीचे म्हणणे हे केवळ प्रसंगानुरूप समजावण्यासाठी होते; ते आपली आस्तिक भूमिका पुनः अधोरेखित करून रामांना शांत करतात व कल्याणकारी सल्ल्याकडे मार्गदर्शन करू इच्छितात.
Shlokas
Verse 1
जाबालेस्तु वचश्श्रुत्वा राम स्सत्यात्मनां वरः।उवाच परया भक्त्या स्वबुद्ध्या चाविपन्नया।।2.109.1।।
जाबालीचे वचन ऐकून सत्यात्म्यांमध्ये श्रेष्ठ श्रीरामांनी परम भक्तीने व आपल्या अविचल बुद्धीप्रमाणे उत्तर दिले॥
Verse 2
भवान्मे प्रियकामार्थं वचनं यदिहोक्तवान्।अकार्यं कार्यसङ्काशमपथ्यं पथ्यसम्मतम्।।2.109.2।।
मला प्रिय वाटावे म्हणून आपण येथे जे वचन बोललात, ते वरून योग्य कर्मासारखे दिसते; पण खरे तर ते अकार्य आहे—हित म्हणून मान्य केले तरी ते अहितकारकच आहे.
Verse 3
निर्मर्यादस्तु पुरुषः पापाचारसमन्वितः।मानं न लभते सत्सु भिन्नचारित्रदर्शनः।।2.109.3।।
जो पुरुष मर्यादाभंग करणारा, पापाचारयुक्त, आणि सज्जनांच्या विरुद्ध स्वभाव‑दृष्टी असलेला आहे—तो सत्पुरुषांत मान मिळवत नाही।
Verse 4
कुलीनमकुलीनं वा वीरं पुरुषमानिनम्।चारित्रमेव व्याख्याति शुचिं वा यदि वाऽशुचिम्।।2.109.4।।
मनुष्य कुलीन असो वा अकुलीन, खरा वीर असो वा केवळ पुरुषार्थाचा अभिमानी, शुचि असो वा अशुचि—याचे खरे स्वरूप केवळ चारित्र्यच उघड करते।
Verse 5
अनार्यस्त्वार्यसङ्काश श्शौचाद्दीनस्ताथाऽशुचिः।लक्षण्यवदलक्षण्यो दुश्शीलश्शीलवानिव।।2.109.5।।अधर्मं धर्मवेशेण यदीमं लोकसङ्कुरम्।अभिपत्स्ये शुभं हित्वा क्रियाविधिविवर्जितम्।।2.109.6।।कश्चेतयानः पुरुषः कार्याकार्यविचक्षणः।बहुमंस्यति मां लोके दुर्वृत्तं लोकदूषणम्।।2.109.7।।
जर मी अनार्य असूनही आर्यासारखा भासलो; शौचहीन असूनही शुचिसारखा दिसलो; गुणलक्षण नसूनही गुणी असल्यासारखा वाटलो; दुश्शील असूनही शीलवान असल्याचे ढोंग केले—
Verse 6
अनार्यस्त्वार्यसङ्काश श्शौचाद्दीनस्ताथाऽशुचिः।लक्षण्यवदलक्षण्यो दुश्शीलश्शीलवानिव।।2.109.5।।अधर्मं धर्मवेशेण यदीमं लोकसङ्कुरम्।अभिपत्स्ये शुभं हित्वा क्रियाविधिविवर्जितम्।।2.109.6।।कश्चेतयानः पुरुषः कार्याकार्यविचक्षणः।बहुमंस्यति मां लोके दुर्वृत्तं लोकदूषणम्।।2.109.7।।
आणि जर मी शुभाचा त्याग करून, धर्माच्या वेषात लपलेला अधर्म स्वीकारला—जो लोकांत संकर व गोंधळ माजवणारा आणि विधिनियत कर्म-आचारांपासून दूर आहे—
Verse 7
अनार्यस्त्वार्यसङ्काश श्शौचाद्दीनस्ताथाऽशुचिः।लक्षण्यवदलक्षण्यो दुश्शीलश्शीलवानिव।।2.109.5।।अधर्मं धर्मवेशेण यदीमं लोकसङ्कुरम्।अभिपत्स्ये शुभं हित्वा क्रियाविधिविवर्जितम्।।2.109.6।।कश्चेतयानः पुरुषः कार्याकार्यविचक्षणः।बहुमंस्यति मां लोके दुर्वृत्तं लोकदूषणम्।।2.109.7।।
मग कार्य-अकार्य ओळखणारा कोणता शहाणा पुरुष, मी दुर्वृत्त व लोकदूषण झालो तर, या जगात मला मान देईल?
Verse 8
कस्य दास्याम्यहं वृत्तं केन वा स्वर्गमाप्नुयाम्।आनया वर्तमानो हि वृत्त्या हीनप्रतिज्ञया।।2.109.8।।
या वृत्तीने जगत असताना जर मी प्रतिज्ञाभंग केला, तर मी कोणाला सद्वृत्त देईन—आणि कोणत्या उपायाने स्वर्ग प्राप्त करीन?
Verse 9
कामवृत्तस्त्वयं लोकः कृत्स्न स्समुपवर्तते।यद्वृत्ता स्सन्ति राजानस्तद्वृत्ता स्सन्ति हि प्रजाः।।2.109.9।।
हा सर्व लोक आपल्या-आपल्या इच्छेप्रमाणेच वागतो. राजे जसा आचार करतात, तसाच आचार प्रजाही करते॥
Verse 10
सत्यमेवानृशंसं च राजवृत्तं सनातनम्।तस्मात्सत्यात्मकं राज्यं सत्ये लोकः प्रतिष्ठितः।।2.109.10।।
सत्य आणि अनृशंसता (निर्दयतारहित करुणा) हेच राजवृत्त सनातन आहे। म्हणून राज्य सत्याधिष्ठित असावे; सत्यावरच लोक प्रतिष्ठित आहे॥
Verse 11
ऋषयश्चैव देवाश्च सत्यमेव हि मेनिरे।सत्यवादी हि लोकेऽस्मिन्परमं गच्छति क्षयम्।।2.109.11।।
ऋषी आणि देव यांनी सत्यालाच परम मानले आहे। या लोकी सत्यवादी परम पदास प्राप्त होतो॥
Verse 12
उद्विजन्ते यथा सर्पान्नरादनृतवादिनः।धर्म स्सत्यं परो लोके मूलं स्वर्गस्य चोच्यते।।2.109.12।।
जसे लोक सर्पाला पाहून दूर सरकतात, तसेच असत्य बोलणाऱ्या मनुष्यापासूनही किळसून दूर राहतात। या लोकी सत्य हाच परम धर्म आहे, आणि सत्यालाच स्वर्गाचे मूळ म्हटले जाते॥
Verse 13
सत्यमेवेश्वरो लोके सत्यं पद्माश्रिता सदा।सत्यमूलानि सर्वाणि सत्यान्नास्ति परं पदम्।।2.109.13।।
या लोकी सत्यच ईश्वर आहे; पद्मा (लक्ष्मी) सदा सत्याच्याच आश्रयाने वास करते। सर्व गोष्टी सत्य-मूल आहेत; सत्यापेक्षा श्रेष्ठ असे दुसरे परम पद नाही॥
Verse 14
दत्तमिष्टं हुतं चैव तप्तानि च तपांसि च।वेदा स्सत्यप्रतिष्ठाना स्तस्मात्सत्यपरो भवेत्।।2.109.14।।
दान, इष्टयज्ञ, होम, तप आणि तपस्या—तसेच वेदही—सत्यावरच प्रतिष्ठित आहेत। म्हणून मनुष्याने सत्यपरायण व्हावे॥
Verse 15
एकः पालयते लोकमेकः पालयते कुलम्।मज्जत्येको हि निरय एक स्स्वर्गे महीयते।।2.109.15।।
एक जण लोकाचे रक्षण करतो, तर एक जण केवळ आपल्या कुलाचे पालन करतो। एक नरकात बुडतो, आणि एक स्वर्गात गौरविला जातो—हेच सत्य-असत्याचे फळ आहे॥
Verse 16
सोऽहं पितुर्नियोगं तु किमर्थं नानुपालये।सत्यप्रतिश्रव स्सत्यं सत्येन समयीकृतः।।2.109.16।।
मी—सत्यप्रतिज्ञ—सत्यानेच बांधलेला, सत्यातच स्थिर झालेला आहे। मग पित्याची आज्ञा मी का पाळू नये?॥
Verse 17
नैव लोभान्न मोहाद्वा न ह्यज्ञानात्तमोऽन्वितः।सेतुं सत्यस्य भेत्स्यामि गुरो स्सत्यप्रतिश्रवः।।2.109.17।।
ना लोभाने, ना मोहाने, ना अज्ञानाच्या तमाने—पित्याच्या सत्यप्रतिज्ञेचा मान राखून मी सत्याचा सेतू कधीही भंग करणार नाही.
Verse 18
असत्यसन्धस्य सतश्चलस्यास्थिरचेतसः।नैव देवा न पितरः प्रतीच्छन्तीति नः श्रुतम्।।2.109.18।।
जो असत्याला बांधलेला, चंचल आणि अस्थिरचित्त असतो—त्याचे अर्पण ना देव स्वीकारतात ना पितर; असे आम्ही ऐकले आहे.
Verse 19
प्रत्यगात्ममिमं धर्मं सत्यं पश्याम्यहं स्वयम्।भार स्सत्पुरुषाचीर्णस्तदर्थमभिमन्यते।।2.109.19।।
मी स्वतः या धर्माला—सत्याला—अंतरात्मारूपाने पाहतो. सत्पुरुषांनी आचरिल्यामुळे हा वनवासाचा भारही मला सार्थक वाटतो.
Verse 20
क्षात्रं धर्ममहंत्यक्ष्ये ह्यधर्मं धर्मसंहितम्।क्षुद्रैर्नृशंसैर्लुब्धैश्च सेवितं पापकर्मभिः।।2.109.20।।
जो ‘क्षात्रधर्म’ म्हणून सांगितला जातो, पण प्रत्यक्षात धर्माच्या आवरणातील अधर्म आहे—ज्याची सेवा क्षुद्र, नृशंस, लोभी व पापकर्मी करतात—असा धर्म मी त्यागीन.
Verse 21
कायेन कुरुते पापं मनसा सम्प्रधार्य तत्। अनृतं जिह्वया चाह त्रिविधं कर्मपातकम्।।2.109.21।।
मनात पापाचा संकल्प करून मनुष्य देहाने ते करतो, आणि जिभेने असत्य बोलतो—अशा रीतीने पापकर्म त्रिविध होते: मानसिक, कायिक व वाचिक।
Verse 22
भूमिः कीर्तिर्यशो लक्ष्मीः पुरुषं प्रार्थयन्ति हि। सत्यं समनुवर्तने सत्यमेव भजेत तत:।।2.109.22।।
भूमी, कीर्ती, यश आणि लक्ष्मी—या खरोखर पुरुषालाच वरण करतात; म्हणून आचरणात सत्याचे अनुसरण करून सत्यालाच भजावे।
Verse 23
श्रेष्ठं ह्यनार्यमेव स्याद्यद्भवानवधार्य माम्।आह युक्ति करैर्वाक्यैरिदं भद्रं कुरुष्व ह।।2.109.23।।
तुम्ही ज्याला ‘श्रेष्ठ’ मानून, युक्तियुक्त शब्दांनी ‘हे भद्र कर’ असे मला सांगितले—ते प्रत्यक्षात अनार्य, म्हणजेच अयोग्य आचरण ठरेल।
Verse 24
कथं ह्यहं प्रतिज्ञाय वनवासमिमं गुरॊ:। भरतस्य करिष्यामि वचो हित्वा गुरोर्वचः।।2.109.24।।
पिता-गुरूंसमोर वनवासाची प्रतिज्ञा करून, गुरूंचे वचन सोडून मी भरताचे वचन कसे पाळू?
Verse 25
स्थिरा मया प्रतिज्ञाता प्रतिज्ञा गुरुसन्निधौ।प्रहृष्यमाणा सा देवी कैकेयी चाभवत्तदा।।2.109.25।।
गुरुस्वरूप पित्याच्या सन्निधानी मी दृढ प्रतिज्ञा केली; आणि त्या वेळी ती देवी कैकेयी अत्यंत हर्षित झाली।
Verse 26
वनवासं वसन्नेव शुचिर्नियतभोजनः। मूलपुष्पफलैः पुण्यैः पित्रून् देवांश्च तर्पयन्।।2.109.26।। सन्तुष्टपञ्चवर्गोऽहं लोकयात्रां प्रवर्तये। अकुह श्श्रद्धधानस्सन्कार्याकार्यविचक्षणः।।2.109.27।।
अशा रीतीने वनवासात राहून, शुचिर्भूत आचरणाने व संयमित आहाराने मी, पवित्र मूळ‑पुष्प‑फळांनी पितरांना व देवांना तर्पण करून तृप्त करीन।
Verse 27
वनवासं वसन्नेवं शुचिर्नियतभोजनः।मूलैः पुष्पैः फलैः पुण्यैः पित्रून् देवांश्च तर्पयन्।।2.109.26।।सन्तुष्टपञ्चवर्गोऽहं लोकयात्रां प्रवर्तये।अकुह श्श्रद्धधानस्सन्कार्याकार्यविचक्षणः।।2.109.27।।
पाचही इंद्रिये संतुष्ट ठेवून मी जीवनयात्रा चालवीन—कपटविरहित, श्रद्धावान, आणि कर्तव्य‑अकर्तव्याचा विवेक करणारा।
Verse 28
कर्मभूमिमां प्राप्य कर्तव्यं कर्म यच्छुभम्।अग्निर्वायुश्च सोमश्च कर्मणां फलभागिनः।।2.109.28।।
ही ‘कर्मभूमी’ प्राप्त झाल्यावर जे शुभ कर्तव्यकर्म करणे योग्य आहे ते करावे; कारण अग्नी, वायू आणि सोम हेही कर्मफळाचे भागीदार आहेत।
Verse 29
शतं क्रतूनामाहृत्य देवराट् त्रिदिवं गतः।तपांस्युग्राणि चास्थाय दिवं याता महर्षयः।।2.109.29।।
शंभर यज्ञ संपन्न करून देवराज स्वर्गास गेले; तसेच महर्षींनीही उग्र तपस्या स्वीकारून दिव्य लोकास प्राप्ती केली।
Verse 30
अमृष्यमाणः पुनरुग्रतेजाः निशम्य तं नास्तिकवाक्यहेतुम्।अथाब्रवीत्तं नृपतेस्तनूजो विगर्हमाणो वचनानि तस्य।।2.109.30।।
उग्र तेजस्वी राजपुत्राने नास्तिक वचनांत गुंफलेला तो हेतू ऐकून तो सहन केला नाही. मग राजनंदनाने त्याच्या त्या वचनांची निंदा करीत त्यास बोलून दाखविले.
Verse 31
सत्यं च धर्मं च पराक्रमं च भूतानुकम्पां प्रियवादितां च।द्विजातिदेवातिधिपूजनं च पन्थानमाहुस्त्रिदिवस्य सन्तः।।2.109.31।।
संत म्हणतात—सत्य, धर्म, पराक्रम, भूतदया, प्रिय वाणी, तसेच द्विज, देव आणि अतिथी यांचे पूजन—हाच त्रिदिवाचा मार्ग आहे.
Verse 32
तेनैवमाज्ञाय यथावदर्थमेकोदयं सम्प्रतिपद्य विप्राः।धर्मं चरन्त स्सकलं यथावत्काङ्क्षन्ति लोकागममप्रमत्ताः।।2.109.32।।
म्हणून विप्र यथार्थ अर्थ नीट जाणून, एकमेव परम ध्येय स्वीकारून, विधिपूर्वक संपूर्ण धर्माचे आचरण करतात; ते अप्रमत्त राहून उच्च लोकांची प्राप्ती इच्छितात.
Verse 33
निन्दाम्यहं कर्म कृतं पितुस्तद्यस्त्वामगृह्णाद्विषमस्थबुद्धिम्। बुद्ध्याऽनयैवंविधया चरन्तं सुनास्तिकं धर्मपथादपेतम्।।2.109.33।।
मी माझ्या पित्याच्या त्या कृत्याची निंदा करतो—ज्याने तुला, विषम व कुटिल बुद्धी असलेल्या, स्वीकारले. अशा बुद्धीने वागणारा तू घोर नास्तिक असून धर्मपथापासून दूर पडलेला आहेस.
Verse 34
यथा हि चोर: स तथा हि बुद्धस्तथागतं नास्तिकमत्र विद्धि। तस्माद्धि य: शङ्क्यतमः प्रजानाम् न नास्तिकेनाभिमुखो बुध: स्यात्।।2.109.34।।
जसा चोर संशयास्पद असतो, तसाच हा ‘बुद्ध’; येथे तथागताला नास्तिक समज. म्हणून जो प्रजांमध्ये सर्वाधिक संशयास्पद आहे, त्या नास्तिकाकडे कोणताही पंडित अभिमुख होऊ नये.
Verse 35
त्वत्तो जनाः पूर्वतरे द्विजाच्श्र शुभानि कर्माणि बहूनि चक्रुः। जित्वा सदेमं च परं च लोकं तस्माव्दिजा स्वस्ति हुतं कृतं च।।2.109.35।।
हे द्विजश्रेष्ठ! तुझ्यापूर्वीच्या काळातील श्रेष्ठ जनांनी अनेक शुभ कर्मे केली; त्यांद्वारे त्यांनी हा लोक आणि परलोक—दोन्ही जिंकले. म्हणून द्विजजन सर्वकल्याणासाठी हवनात आहुती देतात व मंगलकर्मे करतात।
Verse 36
धर्मे रता: सत्पुरुषै: समेतास्तेजस्विनो दानगुणप्रधानाः। अहिंसका वीतमलाश्च लोके भवन्ति पूज्या मुनयः प्रधानाः।।2.109.36।।
धर्मात रत, सत्पुरुषांच्या संगतीत राहणारे, तेजस्वी, दानगुणात अग्रगण्य, अहिंसक व मलरहित—असे प्रधान मुनि या लोकी पूज्य ठरतात।
Verse 37
इति ब्रुवन्तं वचनं सरोषं रामं महात्मानमदीनसत्त्वम्। उवाच पथ्यं पुनरास्तिकं च सत्यं वच: सानुनयं च विप्रः।।2.109.37।।
महात्मा, अदीनसत्त्व राम क्रोधयुक्त वचन बोलत असता, त्या विप्राने पुन्हा विनयासहित हितकर, आस्तिक्याला पुष्टी देणारे व सत्याशी अनुरूप असे वचन सांगितले।
Verse 38
न नास्तिकानां वचनं ब्रवीम्यहं न नास्तिकोऽहं न च नास्ति किञ्चन।समीक्ष्य कालं पुनरास्तिकोऽभवं भवेय काले पुनरेव नास्तिकः।।2.109.38।।
मी नास्तिकांचे मत खरेतर मांडत नाही; मी नास्तिक नाही, आणि कोणत्याही वस्तूचा निषेधही करत नाही. काळ-परिस्थिती पाहून मी पुन्हा आस्तिक झालो; आणि दुसऱ्या वेळी परिस्थितीनुसार अन्यथा बोलूही शकतो।
Verse 39
न चापि कालोऽय मुपागतश्शनैर्यथा मया नास्तिकवागुदीरिता।निवर्तनार्थं तव राम कारणात् प्रसादनार्थं च मयैतदीरितम्।।2.109.39।।
आणि आता हळूहळू तोच योग्य काळ आला आहे, ज्याप्रमाणे मी नास्तिकासारखी वाणी उच्चारली होती. हे राम! ती वाणी तुझ्याच कारणासाठी—तुला परत वळवण्यासाठी आणि तुला प्रसन्न करण्यासाठी—मी बोललो होतो।
Frequently Asked Questions
Rāma faces the dilemma of whether to accept persuasive counsel to return (a pragmatic, outcome-driven option) or to uphold his sworn commitment to forest exile made before his father; he chooses vow-keeping as the decisive dharmic action.
The chapter teaches that satya is not merely personal honesty but the metaphysical and civic foundation of rājadharma: truth sustains social trust, religious efficacy, and moral authority, and therefore cannot be compromised even under pressure or seemingly beneficial arguments.
The principal cultural landmark is the institution of वनवास (forest-exile) as a dharmic discipline, along with Vedic-ritual culture (yajña/kratu, dāna, tapas, Vedas) and the cosmological destinations of स्वर्ग and नरक used to frame consequences of truth and untruth.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.