Sarga 115
पादुकाभिषेकः — The Consecration of Rama’s Sandals and Bharata’s Trusteeship at Nandigrama
अयोध्याकाण्ड
अयोध्येत मातांना सुरक्षित ठेवून भरत शोकाकुल असला तरी दृढव्रती होऊन सभेतील ज्येष्ठ व गुरु वसिष्ठ यांना वंदन करून नंदिग्रामास जाण्याची आज्ञा मागतो. तो स्पष्ट सांगतो की रामाविना राज्यसुख त्याला मान्य नाही; रामवियोगात राज्यभोग न करता दुःखातच निवास करीन. मंत्रीगण व वसिष्ठ त्याची भ्रातृभक्ती व धर्ममार्गनिष्ठा यांचे कौतुक करतात. मग भरत रथ सिद्ध करण्याची आज्ञा देऊन शत्रुघ्नासह, ब्राह्मण आचार्यांच्या अग्रगमनात प्रस्थान करतो; सैन्य व नगरजनही न बोलावता मागोमाग निघतात—त्याच्या निर्णयास लोकमान्यता मिळाल्याचे ते द्योतक। नंदिग्रामास पोहोचल्यावर भरत रामांच्या सुवर्णभूषित पादुका मस्तकी धारण करून जाहीर करतो की हे राज्य रामांनी माझ्याकडे ‘न्यास’ म्हणून ठेवले आहे—संन्यासीभावाने मी केवळ रक्षक-प्रतिनिधी आहे. तो पादुकांना धर्मासनरूप प्रतीक म्हणून प्रतिष्ठित करतो आणि त्यांवर छत्र-चामरादी राजचिन्हे धरण्याची व्यवस्था करतो. राम परत येईपर्यंत राज्याचे रक्षण करीन; राम आल्यावर अयोध्या व राज्य त्यांना अर्पण करून पुन्हा सेवकभावाने राहीन, असा त्याचा संकल्प। शेवटी भरत वल्कलधारी, जटाधारी तपस्व्यासारखा राहून पादुकांच्या अधीनतेनेच शासन करतो; सर्व व्यवहार व अर्पणे प्रथम पादुकांना निवेदून शासनाला उत्तरदायी न्यासपालनाचे स्वरूप देतो।
Shlokas
Verse 1
ततो निक्षिप्य मातृ़ स्स अयोध्यायां दृढ व्रतः।भरत श्शोकसन्तप्तो गुरूनिदमथाब्रवीत्।।।।
त्यानंतर दृढव्रती भरताने मातांना अयोध्येत स्थिर करून, शोकाने संतप्त होऊन गुरूंना हे वचन सांगितले।
Verse 2
नन्दिग्रामं गमिष्यामि सर्वानामन्त्रयेऽद्य वः।तत्र दुःखमिदं सर्वं सहिष्ये राघवं विना।।।।
आज मी तुम्हा सर्वांचा निरोप घेऊन नंदिग्रामास जाईन; तेथे राघवाविना हे सर्व दुःख सहन करीन।
Verse 3
गतश्च वा दिवं राजा वनस्थश्च गुरुर्मम।रामं प्रतीक्षे राज्याय स हि राजा महायशाः।।।।
राजा स्वर्गलोकास गेले आहेत आणि माझे पूज्य अग्रज-गुरु वनात निवास करीत आहेत। राज्यासाठी मी श्रीरामांचीच प्रतीक्षा करीन; कारण तेच महायशस्वी राजा आहेत।
Verse 4
एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं भरतस्य महात्मनः।अब्रुवन्मन्त्रिणस्सर्वे वसिष्ठश्च पुरोहितः।।।।
महात्मा भरताचे हे शुभ वचन ऐकून, सर्व मंत्री आणि राजपुरोहित वसिष्ठ यांनी उत्तर दिले।
Verse 5
सुभृशं श्लाघनीयं च यदुक्तं भरत त्वया।वचनं भ्रातृवात्सल्यादनुरूपं तवैव तत्।।।।
हे भरता! तू जे वचन बोललास ते अत्यंत स्तुत्य आहे। भ्रातृवात्सल्यातून निघालेले ते वचन तुझ्याच योग्यतेस अनुरूप आहे।
Verse 6
नित्यं ते बन्धुलुब्धस्य तिष्ठतो भ्रातृसौहृदे।आर्यमार्गं प्रपन्नस्य नानुमन्येत कः पुमान्।।।।
तू नेहमी बंधुजनांच्या हितास आसक्त, भ्रातृसौहृद्यात स्थिर, आणि आर्यमार्गास शरण गेलेला आहेस—तुझ्या या निश्चयास कोण पुरुष अनुमोदन करणार नाही?
Verse 7
मन्त्रिणां वचनं श्रुत्वा यथाभिलषितं प्रियम्।अब्रवीत्सारथिं वाक्यं रथो मे युज्यतामिति।।।।
मंत्र्यांचे आपल्याला अभिप्रेत व प्रिय असे वचन ऐकून, त्याने सारथ्यास म्हटले—“माझा रथ जुंपावा।”
Verse 8
प्रहृष्टवदन स्सर्वा मातृ़ स्समभिवाद्य सः।आरुरोह रथं श्रीमान् शत्रुघ्नेन समन्वितः।।।।
प्रसन्नवदन श्रीमान् भरताने सर्व मातांना नमस्कार करून, शत्रुघ्नासह रथावर आरूढ झाला।
Verse 9
आरुह्य च रथं शीघ्रं शत्रुघ्नभरतावुभौ।ययतुः परमप्रीतौ वृतौ मन्त्रिपुरोहितैः।।।।
भरत व शत्रुघ्न हे दोघेही परम आनंदित होऊन त्वरेने रथावर चढले आणि मंत्री व पुरोहितांनी वेढलेले प्रस्थानास निघाले।
Verse 10
अग्रतो गुरव: सर्वे वसिष्ठप्रमुखा द्विजाः।प्रययुः प्राङ्ग्मुखा स्सर्वे नन्दिग्रामो यतोऽभवत्।।।।
पुढे वसिष्ठप्रमुख द्विज गुरुजन सर्वजण पूर्वाभिमुख होऊन, ज्या दिशेला नंदिग्राम होते त्या दिशेने निघाले।
Verse 11
बलं च तदनाहूतं गजाश्वरथसङ्कुलम्।प्रययौ भरते याते सर्वे च पुरवासिनः।।।।
भरत निघताच, हत्ती-घोडे-रथांनी गजबजलेले ते सैन्य न बोलावता निघाले; आणि नगरवासीही सर्वजण निघाले।
Verse 12
रथस्थः स तु धर्मात्मा भरतो भ्रातृवत्सलः।नन्दिग्रामं ययौ तूर्णं शिरस्यादाय पादुके।।।।
धर्मात्मा व भ्रातृवत्सल भरत रथावर बसून, रामांच्या पादुका शिरावर धारण करून, वेगाने नंदिग्रामास गेला।
Verse 13
ततस्तु भरतः क्षिप्रं नन्दिग्रामं प्रविश्य सः।अवतीर्य रथात्तूर्णं गुरूनिदमुवाच ह।।।।
त्यानंतर भरत वेगाने नंदिग्रामात प्रवेश करून, रथातून त्वरित उतरला आणि गुरूंना हे वचन म्हणाला।
Verse 14
एतद्राज्यं मम भ्रात्रा दत्तं सन्नयासवत्स्वयम्।योगक्षेमवहे चेमे पादुके हेमभूषिते।।।।
हे राज्य माझ्या भ्रात्याने स्वतः सन्न्यास-धरोहर म्हणून माझ्याकडे ठेवले आहे। तसेच राज्याचा योगक्षेम वाहणाऱ्या या सुवर्णभूषित पादुकाही मला अर्पण केल्या आहेत॥
Verse 15
भरत श्शिरसा कृत्वा सन्न्यासं पादुके ततः।अब्रवीद्धुःखसंतप्त स्सर्वं प्रकृतिमण्डलम्।।।।
त्यानंतर भरताने त्या धरोहररूप पादुका शिरावर धारण केल्या; दुःखाने व्याकुळ होऊन तो सर्व प्रजामंडळास म्हणाला॥
Verse 16
छत्रं धारयत क्षिप्रमार्यपादाविमौ मतौ।आभ्यां राज्ये स्थितो धर्मः पादुकाभ्यां गुरोर्मम।।।।
त्वरित राजछत्र धरा; या माझ्या भ्रात्याचे आर्य चरणच मानले गेले आहेत। माझ्या पूज्य अग्रजाच्या या पादुकांमुळे राज्यात धर्म दृढपणे प्रतिष्ठित राहील॥
Verse 17
भ्रात्रा हि मयि संन्यासो निक्षिप्त स्सौहृदादयम्।तमिमं पालयिष्यामि राघवागमनं प्रति।।।।
भ्रात्याने स्नेहामुळे हा सन्न्यासरूप भार माझ्यावर ठेवला आहे। राघव येईपर्यंत मी ही धरोहर जपून ठेवीन॥
Verse 18
क्षिप्रं संयोजयित्वातु राघवस्य पुनस्स्वयम्।चरणौ तौ तु रामस्य द्रक्ष्यामि सहपादुकौ।।।।
आणि लवकरच मी स्वतः या पादुकांना पुन्हा राघवाशी जोडीन; त्या पादुकांसह श्रीरामांचे दोन्ही चरण मी दर्शनास पाहीन॥
Verse 19
ततो निक्षिप्तभारोऽहं राघवेण समागतः।निवेद्य गुरवे राज्यं भजिष्ये गुरुवृत्तिताम्।।।।
मग राघवाशी भेट झाल्यावर मी या भारातून मुक्त होईन; गुरुवर्यांना राज्य अर्पण करून त्यांच्या सेवाधर्माच्या व्रतात राहीन।
Verse 20
राघवाय च सन्यासं दत्त्वेमे वरपादुके।राज्यं चेदमयोध्यां च धूतपापो भवामि च।।।।
राघवाला हे सोपविलेले कार्य—या उत्तम पादुका, हे राज्य आणि ही अयोध्या—परत अर्पण केल्यावर मी पापमुक्त होईन।
Verse 21
अभिषिक्ते तु काकुत्स्थे प्रहृष्टमुदिते जने।प्रीतिर्मम यशश्चैव भवेद्राज्याच्चतुर्गुणम्।।।।
काकुत्स्थ (राम) अभिषिक्त झाल्यावर आणि प्रजा हर्षाने आनंदित झाल्यावर, माझी प्रीती व कीर्ती राज्यसुखापेक्षा चौपट होईल।
Verse 22
एवं तु विलपन्दीनो भरत स्समहायशाः।नन्दिग्रामेऽकरोद्राज्यं दुःखितो मन्त्रिभिस्सह।।।।
अशा रीतीने दीन होऊन विलाप करणारा महायशस्वी भरत, दुःखाने व्याकुळ होऊन, मंत्र्यांसह नंदिग्रामात राहून राज्यकारभार करू लागला।
Verse 23
स वल्कलजटाधारी मुनिवेषधरः प्रभुः।नन्दिग्रामेऽवसद्वीर स्ससैन्यो भरतस्तदा।।।।
तेव्हा प्रभुतुल्य वीर भरत वल्कलवस्त्रे व जटा धारण करून, मुनिवेषात, सैन्यासह नंदिग्रामात राहू लागला।
Verse 24
रामागमनमाकाङ्क्षन्भरतो भ्रातृवत्सलः।भ्रातुर्वचनकारी च प्रतिज्ञापारगस्तथा।।।।पादुके त्वभिषिच्याथ नन्दिग्रामेऽवसत्तदा।
रामाच्या आगमनाची आकांक्षा धरून, भ्रातृवत्सल, भावाच्या वचनाचे पालन करणारा व प्रतिज्ञेत दृढ असा भरत पादुकांचा अभिषेक करून मग नंदिग्रामात राहिला।
Verse 25
स वालव्यजनं छत्रं धारयामास स स्वयं।भरत श्शासनं सर्वं पादुकाभ्यां निवेदयन्।।।।
तो स्वतः चवर व छत्र धारण करी; आणि भरत सर्व राजाज्ञा प्रथम पादुकांना निवेदूनच पुढे करीत असे।
Verse 26
ततस्तु भरत शश्रीमानभिषिच्याऽऽर्यपादुके।तदधीनस्तदा राज्यं कारयामास सर्वदा।।।।
त्यानंतर श्रीमान भरताने आर्य पादुकांचा अभिषेक करून, त्यांच्या अधीन राहून सदैव राज्यकारभार चालविला।
Verse 27
तदा हि यत्कार्यमुपैति किञ्चिदुपायनं चोपहृतं महार्हम्।स पादुकाभ्यां प्रथमं निवेद्य चकार पश्चाद्भरतो यथावत्।।।।
तेव्हा कोणतेही कार्य—जरी लहानसे असो—किंवा अत्यंत मौल्यवान भेट आली, तरी भरत प्रथम ते पादुकांना निवेदून मग यथाविधी कार्य करी।
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether Bharata should assume kingship as possession or preserve it as delegated duty in Rama’s absence. Bharata resolves it by treating the kingdom as a trust deposited by Rama and by installing Rama’s sandals as the authoritative symbol, thereby refusing personal appropriation of power while maintaining administrative continuity.
Authority is legitimate when subordinated to dharma rather than desire: governance can be exercised as stewardship with accountability, ritual-symbolic restraint, and transparent intent. Bharata’s conduct models how grief and duty can coexist—renunciation expressed not by abandoning responsibility, but by refusing ownership of it.
Ayodhya and Nandigrāma are the principal locales, marking a shift from the royal capital to a liminal regency-seat. Culturally, the chapter highlights consecration practices (abhiṣeka) applied to a symbolic regent (the sandals), alongside royal insignia (parasol, chamaras) that publicly encode legitimacy and the continuity of rājadharma.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.