Sarga 101
भरतस्य धर्मनिश्चयः — Bharata Affirms Lineage-Dharma and Urges Rama’s Coronation
अयोध्याकाण्ड
या सर्गात भरत रामांच्या वचनांना उत्तर देताना स्वतःवरच दोष ठेवतो—ज्येष्ठ भाऊ जिवंत असताना राज्य स्वीकारणे हे धर्मभ्रंश ठरेल. तो इक्ष्वाकुवंशाची सनातन मर्यादा सांगतो—ज्येष्ठ पुत्र असताना कनिष्ठाने राजा होणे योग्य नाही. म्हणून तो रामांना समृद्ध अयोध्येला आपल्या सोबत परत येऊन वंशहितासाठी राज्याभिषेक स्वीकारण्याची विनंती करतो. भरत राजधर्माचे तत्त्वही मांडतो—काही जण राजाला केवळ मनुष्य मानतात; पण जो राजा धर्मानुसार आचरण करून, नीतीने प्रजांचे पालन करतो, तो सामान्य सामर्थ्यापलीकडे जाऊन ‘दैवततुल्य’ मानला जातो. यानंतर शोकप्रसंग येतो. भरत सांगतो की तो केकयात असताना आणि राम सीता-लक्ष्मणांसह वनात गेल्यावर, यज्ञशील व धर्मात्म्यांनी पूज्य असलेले दशरथ महाराज रामवियोगाच्या शोकाने व्याकुळ होऊन लवकरच स्वर्गारोहण पावले. तो रामांना उठून पित्याला जलांजली देण्यास सांगतो—प्रिय पुत्राने केलेले पिंडोदकदान पितृलोकात अक्षय फल देते. सर्गाच्या शेवटी दशरथांचे अंतिम चित्त रामातच स्थिर होते, आणि विरह व आकांक्षेची पराकाष्ठाच त्यांच्या मृत्यूचे कारण ठरली असे दर्शविले आहे।
Shlokas
Verse 1
रामस्य वचनं श्रुत्वा भरतः प्रत्युवाच ह।किं मे धर्माद्विहीनस्य राजधर्मः करिष्यति।।2.101.1।।
रामाचे वचन ऐकून भरत म्हणाले— “मी धर्मापासून वंचित झालो असता, माझ्यासाठी राजधर्माचा काय उपयोग?”
Verse 2
शाश्वतोऽयं सदा धर्मः स्थितोऽस्मासु नरर्षभ।ज्येष्ठेे पुत्रे स्थिते राजा न कनीयान् भवेन्नृपः।।2.101.2।।
हे नरश्रेष्ठ! आमच्या वंशात हा शाश्वत धर्म सदैव स्थिर आहे— ज्येष्ठ पुत्र असताना कनिष्ठ राजा होऊ शकत नाही।
Verse 3
स समृद्धां मया सार्धमयोध्यां गच्छ राघव।अभिषेचयचात्मानं कुलस्यास्य भवाय नः।।2.101.3।।
म्हणून हे राघव! माझ्यासह समृद्ध अयोध्येला चला; स्वतःचा अभिषेक करून घ्या, ज्यामुळे या कुलाचे व आमचे सर्वांचे कल्याण होईल।
Verse 4
राजानं मानुषं प्राहु र्देवत्वे सम्मतो मम।यस्य धर्मार्थसहितं वृत्तमाहुरमानुषम्।।2.101.4।।
लोक राजा मनुष्य म्हणतात; पण माझ्या मते ते देवतुल्य होते, कारण धर्म व अर्थ यांशी संयुक्त त्यांचे आचरण मानवी मर्यादेपलीकडे मानले जाते।
Verse 5
केकयस्थे च मयि तु त्वयि चारण्य माश्रिते। दिवमार्यो गतो राजा यायजूक: सतां मतः।।2.101.5।।
मी केकयात असताना आणि आपण अरण्यात आश्रय घेतला असताना, यज्ञशील व सत्पुरुषांना मान्य असे आर्य राजा स्वर्गलोकास गेले।
Verse 6
निष्क्रान्तमात्रे भवति ससीते सहलक्ष्मणे।दुःखशोकाभिभूतस्तु राजा त्रिदिवमभ्यगात्।।2.101.6।।
हे रामा! तू सीता व लक्ष्मणासह जसा निघून गेलास, तसाच दुःख‑शोकाने व्याकुळ झालेला राजा त्रिदिवास गेला।
Verse 7
उत्तिष्ठ पुरुषव्याघ्र क्रियतामुदकं पितुः।अहं चायं च शत्रुघ्नः पूर्वमेव कृतोदकौ।।2.101.7।।
उठ, पुरुषव्याघ्रा! पित्याकरिता उदक‑दान कर. मी आणि हा शत्रुघ्न आधीच उदक‑क्रिया करून झालो आहोत।
Verse 8
प्रियेण किल दत्तं हि पितृलोकेषु राघव।अक्षय्यं भवतीत्याहुर्भवांश्चैव पितुः प्रियः।।2.101.8।।
हे राघवा! पितृलोकी प्रिय व्यक्तीने दिलेले दान अक्षय होते असे म्हणतात; आणि तू तर पित्याचा अत्यंत प्रिय होतास।
Verse 9
त्वामेव शोचंस्तव दर्शनेप्सुस्त्वय्येव सक्तामनिवर्त्य बुद्धिम्।त्वया विहीन स्तव शोकमग्नस्त्वां संस्मरन्नस्तमितः पिता ते।।2.101.9।।
फक्त तुझ्यासाठी शोक करीत, तुझे दर्शन मिळावे अशी आस धरून, मन तुझ्यापासून हटवू न शकता—तुझ्या विरहाने शोकमग्न झालेला तुझा पिता तुलाच स्मरत स्मरत परलोकास गेला।
Frequently Asked Questions
The dilemma is succession versus righteousness: Bharata argues that accepting the throne while the eldest (Rāma) lives violates the dynasty’s enduring rule and renders royal duty meaningless for one ‘devoid of dharma.’ His action is a principled refusal of power coupled with an insistence on lawful coronation.
Legitimate governance is measured by conformity to dharma, not by opportunity or coercion. Bharata’s view that the king is ‘divine’ only insofar as conduct and statecraft align with righteousness frames political authority as an ethical vocation accountable to tradition, ritual duty, and public trust.
Ayodhyā is presented as the rightful seat of consecrated rule; Kekaya marks Bharata’s absence during the crisis; the forest signifies exile as a legal-moral condition. Culturally, the sarga highlights udaka offerings and the concept of pitṛloka, stressing that rites performed by a beloved son are considered imperishable.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.