Sarga 91
भरद्वाजाश्रमे भरतसैन्यस्य दिव्यात्मिथ्यम् / Divine Hospitality to Bharata’s Army at Bharadvaja’s Hermitage
अयोध्याकाण्ड
अयोध्याकांडातील ९१व्या सर्गात राजधर्म आणि तपोवनाची मर्यादा यांचा विधिपूर्वक संगम दिसतो. भरत भरद्वाजांच्या आश्रमात रात्रभर थांबण्याचा निश्चय करतात आणि मुनि त्यांना दिव्य आतिथ्य देण्यास सिद्ध होतात. सेना दूर का ठेवली, असे विचारल्यावर भरत सांगतात—आश्रमातील वृक्ष, जल, भूमी व कुटी यांना त्रास होऊ नये; तपस्वीजनांच्या समीप राजसैन्याने संयम राखणे हाच धर्म—म्हणून मी एकटाच आलो. मग मुनिच्या आज्ञेने सैन्याला बोलावले जाते. भरद्वाज अग्निशाळेत जाऊन शुद्धी करतात आणि विश्वकर्मा व त्वष्टा यांचे आवाहन करून आवश्यक व्यवस्था निर्माण करवितात; दिक्पाल, नद्या, गंधर्व, अप्सरा, कुबेराचे दिव्य वन आणि सोम यांना अन्न-पानाच्या विपुलतेसाठी प्रार्थना करतात. त्यानंतर शीतल वारे, पुष्पवृष्टी, दिव्य संगीत व मधुर निनाद प्रकट होतो. सैन्य विश्वकर्म्याने रचलेली समतल भूमी, फळांनी लगडलेली झाडे, दिव्य नदी, अश्वशाळा, तोरणे आणि रत्नजडित राजभवन पाहून विस्मित होते. पुढे पायसाच्या धारा, निवासगृहे, हजारो स्त्रिया व अप्सरा, गंधर्वराजांचे गायन, स्नान-अभ्यंग, पशूंचे तृप्तिकर भोजन, तसेच अन्न, भांडी, वस्त्रे व उपकरणांचे प्रचंड भांडार यांचे वर्णन येते. सैनिक स्वप्नवत् आश्चर्यात रात्रभर आनंद करतात; सकाळी बोलावलेले दिव्यजन परवानगी घेऊन निघून जातात आणि सुगंध व हारांचे चिन्ह मागे राहते. या सर्गाचा बोध—आतिथ्य ही धर्मरूप शक्ती आहे जी बलाला शिस्तीत बांधते; आणि तपोवनाची पवित्रता अबाधित ठेवणे हे राजाचे कर्तव्य आहे।
Shlokas
Verse 1
कृतबुद्धिं निवासाय तत्रैव स मुनिस्तदा।भरतं कैकयीपुत्रमातिथ्येनन्यमन्त्रयत्।।।।
कैकयीपुत्र भरताने तेथेच निवास करण्याचा निश्चय केला तेव्हा मुनिने योग्य आतिथ्याने त्याचे सत्कारासाठी आमंत्रण केले॥
Verse 2
अब्रवीद्भरतस्त्वेनं नन्विदं भवता कृतम्।पाद्यमर्घ्यं तथाऽतिथ्यं वने यदुपपद्यते।।।।
भरत म्हणाला—“खरेच, हे सर्व आपण केले आहे; वनात जेवढे शक्य होते तेवढे पाद्य, अर्घ्य आणि अतिथिसत्कार आपण दिला आहे।”
Verse 3
अथोवाच भरद्वाजो भरतं प्रहसन्निव।जाने त्वां प्रीतिसंयुक्तं तुष्येस्त्वं येन केनचित्।।।।
तेव्हा भरद्वाज मुनी भरताला जणू मंद हास्याने म्हणाले— ‘तू प्रेमयुक्त आहेस, हे मला ठाऊक आहे; जे काही दिले जाईल त्यातच तू संतुष्ट होतोस।’
Verse 4
सेनायास्तु तवैतस्याः कर्तुमिच्छामि भोजनम्।मम प्रीतिर्यथारूपा तथार्हो मनुजर्षभ।।।।
तुमच्या या सर्व सैन्यासाठी मी भोजन-भोज करण्याची इच्छा करतो. हे नरश्रेष्ठ, माझी जी प्रीती-श्रद्धा आहे, त्याप्रमाणे योग्य समजून ते स्वीकारा॥
Verse 5
किमर्थं चापि निक्षिप्य दूरे बलमिहागतः।कस्मान्नेहोपयातोऽसि सबलः पुरुषर्षभः।।।।
तू आपले सैन्य दूर ठेवून येथे का आला आहेस? हे पुरुषश्रेष्ठा, तू सैन्यासह येथे का नाहीस आला?
Verse 6
भरतः प्रत्युवाचेदं प्राञ्जलिस्तं तपोधनम्।ससैन्यो नोपयातोऽस्मि भगवन्भगवद्भयात्।।।।
भरताने हात जोडून त्या तपोधन ऋषींना उत्तर दिले—“भगवन्, आपल्या प्रति भक्तिभयामुळे मी सैन्यासह आपल्या जवळ आलो नाही।”
Verse 7
राज्ञा च भगवन्नित्यं राजपुत्रेण वा सदा।यत्नतः परिहर्तव्या विषयेषु तपस्विनः।।।।
हे भगवन्! राजा असो वा राजपुत्र असो—आपापल्या प्रदेशात निवास करणाऱ्या तपस्वींना नेहमीच यत्नपूर्वक टाळावे, जेणेकरून त्यांच्या तपश्चर्येला विघ्न पडू नये॥
Verse 8
वाजिमुख्या मनुष्याश्च मत्ताश्च वरवारणाः।प्रच्छाद्य भगवन्भूमिं महतीमनुयान्ति माम्।।।।
हे भगवन्! श्रेष्ठ घोडे, मनुष्य आणि मदोन्मत्त बलवान हत्ती माझ्यामागून येत आहेत; ते पसरून विशाल भूमी झाकून टाकीत आहेत।
Verse 9
ते वृक्षानुदकं भूमिमाश्रमेषूटजां स्तथा।न हिंस्युरिति तेनाऽहमेक एव समागतः।।।।
‘ते आश्रमांतील वृक्ष, पाणी, भूमी आणि कुटी यांना इजा करू नयेत’ असे मनात धरून, म्हणून मी एकटाच येथे आलो आहे।
Verse 10
आनीयतामितस्सेनेत्याज्ञप्तः परमर्षिणा।ततस्तु चक्रे भरतस्सेनायास्समुपागमम्।।।।
परमर्षीने आज्ञा दिली—‘सेना इथे आणा।’ तेव्हा भरताने सेनेच्या येथे येण्याची व्यवस्था केली॥
Verse 11
अग्निशालां प्रविश्याथ पीत्वाऽपः परिमृज्य च।आतिथ्यस्य क्रियाहेतोर्विश्वकर्माणमाह्वयत्।।।।
त्यानंतर तो अग्निशाळेत प्रवेश करून आचमन करून शुद्ध झाला; आणि अतिथिसत्काराची व्यवस्था व्हावी म्हणून विश्वकर्म्याचे आवाहन केले।
Verse 12
आह्वये विश्वकर्माणमहं त्वष्टारमेव च।आतिथ्यं कर्तुमिच्छामि तत्र मे संविधीयताम्।।।।
“मी विश्वकर्मा तसेच त्वष्टा यांचेही आवाहन करीत आहे. मला अतिथिसत्कार करावयाचा आहे—त्यासाठी जे आवश्यक आहे ते माझ्यासाठी विधिपूर्वक सिद्ध होवो.”
Verse 13
आह्वये लोकपालांस्त्रीन् देवान् शक्रमुखांस्तथा।आतिथ्यं कर्तुमिच्छामि तत्र मे संविधीयताम्।।।।
“मी शक्र (इंद्र) आदी देवांसह त्रैलोक्याचे तीन लोकपाल यांचे आवाहन करीत आहे. मला अतिथिसत्कार करावयाचा आहे—त्याप्रमाणे माझ्यासाठी योग्य व्यवस्था होवो.”
Verse 14
प्राक्स्रोतसश्च या नद्यः प्रत्यक्स्रोतस एव च।पृथिव्यामन्तरिक्षे च समायान्त्वद्य सर्वशः।।।।
“पूर्वेकडे वाहणाऱ्या आणि पश्चिमेकडे वाहणाऱ्या ज्या नद्या आहेत—पृथ्वीवर असोत वा अंतरिक्षात—त्या आज सर्व दिशांनी येथे येवोत.”
Verse 15
अन्या स्रवन्तु मैरेयं सुरामन्यास्सुविष्ठिताम्।अपरा श्चोदकं शीतमिक्षुकाण्डरसोपमम्।।।।
“काही धारांमधून मैरेय मदिरा वाहो; काहींमधून उत्तमरीत्या सिद्ध सुरा; आणि काहींमधून शीतल जल वाहो, जे ऊसाच्या रसासारखे मधुर असेल.”
Verse 16
आह्वये देवगन्धर्वान्विश्वावसुहहाहुहून्।तथैवाप्सरसो देवीर्गन्धर्वीश्चापि सर्वशः।।।।
मी देवगंधर्व—विश्वावसु, हहा आणि हुहू—यांचे आवाहन करीत आहे; तसेच सर्व दिशांतून अप्सरा, दिव्य देव्या व गंधर्वी यांनाही समाह्वान करीत आहे।
Verse 17
घृताचीमथ विश्वाचीं मिश्रकेशीमलंबुसाम्।नागदन्तां च हेमां च हिमामद्रिकृतस्थलाम्।।।।
मी घृताची, विश्वाची, मिश्रकेशी, अलंबुसा; तसेच नागदंता, हेमा आणि पर्वतनिवासिनी हिमा—या सर्वांचे आवाहन करीत आहे।
Verse 18
शक्रं याश्चोपतिष्ठन्ति ब्रह्माणं याश्च योषितः।सर्वास्तुम्बुरुणा सार्धमाह्वये सपरिच्छदाः।।।।
ज्या दिव्य स्त्रिया शक्र (इंद्र) यांची सेवा करतात आणि ज्या ब्रह्मदेवांची उपासना करतात—त्या सर्वांना मी तुंबुरूसह, सर्व वाद्य-परिच्छदांसह, आवाहन करीत आहे।
Verse 19
वनं कुरुषु यद्दिव्यं वासोभूषणपत्रवत्।दिव्यनारीफलं शश्वत्तत्कौबेरमिहैतु च।।।।
कुरुदेशातील कुबेराचे जे दिव्य वन आहे—जिथे पानेंच वस्त्र व भूषणासारखी आहेत आणि जिथे दिव्य नारी सदा ‘फळा’सारख्या उपस्थित आहेत—ते वन येथेच येवो।
Verse 20
इह मे भगवान् सोमो विधत्तामन्नमुत्तमम्।भक्ष्यंभोज्यं च चोष्यं च लेह्यं च विविधं बहु।।।।
येथे माझ्यासाठी भगवान् सोम उत्तम अन्नाची व्यवस्था करो—भक्ष्य, भोज्य, चोष्य आणि लेह्य असे नानाविध पुष्कळ।
Verse 21
विचित्राणि च माल्यानि पादपप्रच्युतानि च।सुरादीनि च पेयानि मांसानि विविधानि च।।।।
आणि नानावर्ण माळा, ज्या वृक्षांवरून ताज्या झरून पडलेल्या असतील; तसेच सुरा इत्यादी पेये व नानाविध मांसही असो।
Verse 22
एवं समाधिना युक्तस्तेजसाऽप्रतिमेन च।शीक्षास्वरसमायुक्तं तपसा चाब्रवीन्मुनिः।।।।
अशा प्रकारे समाधियुक्त, अप्रतिम तेज व तपोबलाने संपन्न मुनिंनी उच्चार केला—त्यांची वाणी शिक्षाविहित स्वरांनी युक्त होती।
Verse 23
मनसा ध्यायतस्तस्य प्राङ्मुखस्य कृताञ्जलेः।आजग्मुस्तानि सर्वाणि दैवतानि पृथक्पृथक्।।।।
पूर्वाभिमुख होऊन अंजली बांधून मनाने ध्यान करणाऱ्या त्या मुनिजवळ ती सर्व देवता एकेक करून येऊन पोहोचली।
Verse 24
मलयं दर्दुरं चैव ततस्स्वेदनुदोऽनिलः।उपस्पृश्य ववौ युक्त्या सुप्रियात्मा सुखश्शिवः।।।।
मग मलय व दर्दुर पर्वतांना स्पर्श करून घाम घालविणारा वारा योग्य प्रमाणात वाहू लागला—अतिशय प्रिय, सुखद आणि शिव-मंगलकारी।
Verse 25
ततोऽभ्यवर्षन्त घना दिव्याः कुसुमवृष्टयः।दिव्यदुन्दुभिघोषश्च दिक्षु सर्वासु शुश्रुवे।।।।
तेव्हा घन दिव्य मेघांनी पुष्पवृष्टी केली आणि सर्व दिशांना दिव्य दुंदुभींचा निनाद ऐकू आला।
Verse 26
प्रववुश्चोत्तमा वाता ननृतुश्चाप्सरोगणाः।जगुश्च देवगन्धर्वा वीणाः प्रमुमुचुस्स्वरान्।।।।
उत्तम वारे वाहू लागले; अप्सरांचे समूह नृत्य करू लागले; देवगंधर्व गाऊ लागले; आणि वीणांनी मधुर स्वर झंकारले।
Verse 27
स शब्दो द्यां च भूमिं च प्राणिनां श्रवणानि च।विवेशोच्चरितश्श्लक्ष्णस्समो लयसमन्वितः।।।।
तो शब्द—उच्चाराने मृदू, स्वरात सम, आणि लययुक्त—आकाश व पृथ्वी व्यापून प्राण्यांच्या कानांत शिरला।
Verse 28
तस्मिन्नुपरते शब्दे दिव्ये श्रोत्र सुखे नृणाम्।ददर्श भारतं सैन्यं विधानं विश्वकर्मणः।।।।
तो दिव्य, कर्णसुखद शब्द थांबताच, भरताच्या सैन्याने विश्वकर्म्याच्या अद्भुत कारागिरीसारखी रचना पाहिली।
Verse 29
बभूव हि समा भूमिस्समन्तात्पञ्चयोजना।शाद्वलैर्भहुभिश्चन्ना नीलवैढूर्यसन्निभैः।।।।
खरोखरच सर्व बाजूंनी पाच योजनांपर्यंत भूमी समतल झाली; निळ्या वैदूर्य-मण्यासारखी झळाळणारी अनेक हिरवीगार शाद्वले तिला सर्वत्र आच्छादून होती।
Verse 30
तस्मिन्बिल्वाः कपित्थाश्च पनसा बीजपूरकाः।आमलक्यो बभूवुश्च चूताश्च फलभूषणाः।।।।
तेथे बिल्व, कपित्थ, पनस, बीजपूरक, आवळा आणि आंबा असे वृक्ष फळांनी लगडलेले प्रकट झाले; जणू फळेच त्यांची भूषणे होती।
Verse 31
उत्तरेभ्यः कुरुभ्यश्च वनं दिव्योपभोगवत्।आजगाम नदी दिव्या तीरजैर्भहुभिर्वृता।।।।
उत्तर कुरूंच्या दिव्य उपभोगसमृद्ध वनातून एक दिव्य नदी प्रकट झाली; तिच्या तीरांवर उगवलेल्या असंख्य वृक्षांनी ती वेढलेली होती।
Verse 32
चतुश्शालानि शुभ्राणि शालाश्च गजवाजिनाम्।हर्म्यप्रासादसम्बाधास्तोरणानि शुभानि च।।।।
तेजस्वी चतुःशाळा प्रकट झाल्या; तसेच हत्ती-घोड्यांच्या शाळा (अस्तबल) आणि हर्म्य-प्रासादांच्या सान्निध्यात दाटीने उभे असलेले शुभ तोरणद्वारही दिसू लागले।
Verse 33
सितमेघनिभं चापि राजवेश्म सुतोरणम्।दिव्यमाल्यकृताकारं दिव्यगन्धसमुक्षितम्।।।।चतुरश्रमसंबाधं शयनासनयानवत्।दिव्यैस्सर्वरसैर्युक्तं दिव्यभोजनवस्त्रवत्।।।।उपकल्पितसर्वान्नं धौतनिर्मलभाजनम्।क्लुप्तसर्वासनं श्रीमत्स्वास्तीर्णशयनोत्तमम्।।।।
पांढऱ्या मेघासारखे उजळ, सुंदर तोरणांनी युक्त असे एक राजवेश्मही प्रकट झाले। ते दिव्य माळांनी अलंकृत व स्वर्गीय सुगंधाने सुगंधित होते। प्रशस्त चतुरस्र त्या निवासात शय्या, आसने व वाहने सज्ज होती; सर्व प्रकारचे दिव्य रस, दिव्य भोजन व वस्त्रे उपलब्ध होती. सर्व अन्नप्रकारांची सिद्धता होती; धुतलेली निर्मळ भांडी होती; सर्वांसाठी आसने मांडलेली होती; आणि श्रीसमृद्ध उत्तम शय्या सुंदर पांघरुणांसह सजविल्या होत्या।
Verse 34
सितमेघनिभं चापि राजवेश्म सुतोरणम्।दिव्यमाल्यकृताकारं दिव्यगन्धसमुक्षितम्।।2.91.33।।चतुरश्रमसंबाधं शयनासनयानवत्।दिव्यैस्सर्वरसैर्युक्तं दिव्यभोजनवस्त्रवत्।।2.91.34।।उपकल्पितसर्वान्नं धौतनिर्मलभाजनम्।क्लुप्तसर्वासनं श्रीमत्स्वास्तीर्णशयनोत्तमम्।।2.91.35।।
पांढऱ्या मेघासारखे उजळ, सुंदर तोरणांनी युक्त असे एक राजवेश्मही प्रकट झाले। ते दिव्य माळांनी अलंकृत व स्वर्गीय सुगंधाने सुगंधित होते। प्रशस्त चतुरस्र त्या निवासात शय्या, आसने व वाहने सज्ज होती; सर्व प्रकारचे दिव्य रस, दिव्य भोजन व वस्त्रे उपलब्ध होती. सर्व अन्नप्रकारांची सिद्धता होती; धुतलेली निर्मळ भांडी होती; सर्वांसाठी आसने मांडलेली होती; आणि श्रीसमृद्ध उत्तम शय्या सुंदर पांघरुणांसह सजविल्या होत्या।
Verse 35
सितमेघनिभं चापि राजवेश्म सुतोरणम्।दिव्यमाल्यकृताकारं दिव्यगन्धसमुक्षितम्।।2.91.33।।चतुरश्रमसंबाधं शयनासनयानवत्।दिव्यैस्सर्वरसैर्युक्तं दिव्यभोजनवस्त्रवत्।।2.91.34।।उपकल्पितसर्वान्नं धौतनिर्मलभाजनम्।क्लुप्तसर्वासनं श्रीमत्स्वास्तीर्णशयनोत्तमम्।।2.91.35।।
पांढऱ्या मेघासारखे उजळ, सुंदर तोरणांनी युक्त असे एक राजवेश्मही प्रकट झाले। ते दिव्य माळांनी अलंकृत व स्वर्गीय सुगंधाने सुगंधित होते। प्रशस्त चतुरस्र त्या निवासात शय्या, आसने व वाहने सज्ज होती; सर्व प्रकारचे दिव्य रस, दिव्य भोजन व वस्त्रे उपलब्ध होती. सर्व अन्नप्रकारांची सिद्धता होती; धुतलेली निर्मळ भांडी होती; सर्वांसाठी आसने मांडलेली होती; आणि श्रीसमृद्ध उत्तम शय्या सुंदर पांघरुणांसह सजविल्या होत्या।
Verse 36
प्रविवेश महाबाहुरनुज्ञातो महर्षिणा।वेश्म तद्रत्नसम्पूर्णं भरतः कैकयीसुतः।।।।
महर्षींची आज्ञा मिळाल्यावर महाबाहु कैकेयीपुत्र भरत रत्नांनी परिपूर्ण त्या भवनात प्रविष्ट झाला.
Verse 37
अनुजग्मुश्च तं सर्वे मन्त्रिणस्सपुरोहिताः।बभूवुश्च मुदा युक्ता दृष्ट्वा तं वेश्मसंविधिम्।।।।
मंत्री व पुरोहितांसह सर्वांनी त्याचा पाठपुरावा केला. त्या निवासाची भव्य व्यवस्था पाहून ते सर्व आनंदाने भरून गेले.
Verse 38
तत्र राजासनं दिव्यं व्यजनं छत्रमेव च।भरतो मन्त्रिभिस्सार्धमभ्यवर्तत राजवत्।।।।
तेथे दिव्य राजासन, चवर व छत्र सज्ज होते. मंत्र्यांसह भरताने राजास योग्य असा आपला स्थान ग्रहण केला.
Verse 39
आसनं पूजयामास रामायाभिप्रणम्य च।वालव्यजनमादाय न्यषीदत्सचिवासने।।।।
त्याने श्रीरामांना प्रणाम करून सिंहासनाचे जणू तेच त्यांचे आहे असे मानून पूजन केले। मग चवर हातात घेऊन तो सचिवाच्या आसनी बसला॥
Verse 40
आनुपूर्व्यान्निषेदुश्च सर्वे मन्त्रिपुरोहिताः।ततस्सेनापतिः पश्चात्प्रशास्ताच निषेदतुः।।।।
क्रमाने सर्व मंत्री व पुरोहित बसले। त्यानंतर सेनापती, आणि मग प्रशास्ता (व्यवस्थापक)ही बसला॥
Verse 41
तत स्तत्र मुहूर्तेन नद्यः पायसकर्दमाः।उपातिष्ठन्त भरतं भरद्वाजस्य शासनात्।।।।
त्यानंतर त्याच ठिकाणी क्षणातच पायसासारख्या कर्दमयुक्त नद्या प्रकट होऊन भरताच्या सेवेस उभ्या राहिल्या—भरद्वाज मुनींच्या आज्ञेने॥
Verse 42
तासामुभयतः कूलं पाण्डुमृत्तिकलेपनाः।रम्याश्चावसधा दिव्या ब्रह्मणस्तु प्रसादजा:।।।।
त्या नद्यांच्या दोन्ही तीरांवर पांढुरक्या मातीचा लेप केलेली रम्य दिव्य निवासस्थाने प्रकट झाली—ब्रह्मदेवाच्या प्रसादातून उत्पन्न झालेली॥
Verse 43
तेनैव च मूहूर्तेन दिव्याऽभरणभूषिताः।आगुर्विंशतिसाहस्राः ब्रह्मणा प्रहिताः स्त्रियः।।।।
त्याच मुहूर्तात दिव्य अलंकारांनी भूषित अशा वीस सहस्र स्त्रिया ब्रह्मदेवांनी प्रेषित करून तेथे येऊन पोहोचल्या।
Verse 44
सुवर्णमणिमुक्तेन प्रवालेन च शोभिताः।आगुर्विंशतिसाहास्राः कुबेरप्रहिताः स्त्रियः।।।।
सुवर्ण, मणी, मोती व प्रवाळ यांनी शोभित अशा वीस सहस्र स्त्रिया कुबेराने प्रेषित करून तेथे आल्या।
Verse 45
याभिर्गृहीतः पुरुषस्सोन्माद इव लक्ष्यते।आगुर्विंशतिसाहस्रा नन्दनादप्सरोगणाः।।।।
नंदनवनातून वीस सहस्र अप्सरांचे समूह आले—ज्यांच्या आलिंगनात पडलेला पुरुष जणू उन्मत्त झाल्यासारखा दिसतो।
Verse 46
नारदस्तुम्भुरुर्गोपः प्रवरास्सूर्यवर्चसः।एते गन्धर्वराजानो भरतस्याग्रतो जगुः।।।।
नारद, तुंबुरु आणि गोप—सूर्यतेजाने दीप्त असे श्रेष्ठ गंधर्वराज—हे सर्व भरताच्या अग्रभागी गाऊ लागले।
Verse 47
अलम्बुसा मिश्रकेशी पुण्डरीकाऽथ वामना।उपानृत्यंस्तु भरतं भरद्वाजस्य शासनात्।।।।
मग भरद्वाजांच्या आज्ञेनुसार अलम्बुसा, मिश्रकेशी, पुण्डरीका आणि वामना—भरताच्या समीप उपनृत्य करू लागल्या।
Verse 48
यानि माल्यानि देवेषु यानि चैत्ररथे वने।प्रयागे तान्यदृश्यन्त भरद्वाजस्य शासनात्।।।।
देवांमध्ये आणि चैत्ररथ वनात जी पुष्पमाळा असतात, त्या भरद्वाजांच्या आज्ञेने प्रयागात प्रकट झाल्या।
Verse 49
बिल्वा मार्दङ्गिका आसन् शम्याग्राहा विभीतकाः।अश्वत्था नर्तकाश्चासन्भरद्वाजस्य शासनात्।।।।
भरद्वाजांच्या आज्ञेने बिल्ववृक्ष मृदंगवादक झाले, विभीतकवृक्ष झांजवादक झाले, आणि अश्वत्थवृक्ष नर्तक बनले।
Verse 50
ततस्सरलतालाश्च तिलका नक्तमालकाः।प्रहृष्टास्तत्र सम्पेतुः कुब्जा भूत्वाऽथ वामनाः।।।।
मग सरल व ताल, तिलक व नक्तमाल हे वृक्ष आनंदित होऊन कुबड्या व बटूंचे रूप धारण करून तेथे फिरू लागले।
Verse 51
शिंशुपामलकीजम्ब्वो याश्चान्याः काननेषु ताःमालती मल्लिका जातिर्याश्चान्याः कानने लताः।प्रमदाविग्रहं कृत्वा भरद्वाजाश्रमेऽवदन्।।।।
शिंशुपा, आवळा, जांभूळ व इतर वनवृक्ष, तसेच मालती, मल्लिका, जाती व इतर वनलता—स्त्रीरूप धारण करून—भरद्वाजांच्या आश्रमात बोलू लागल्या।
Verse 52
सुरास्सुरापाः पिबत पायसं च बुभुक्षिताः।।।।मांसानि च सुमेध्यानि भक्ष्यन्तां यावदिच्छथ।।।।
जे सुरापान करणारे असतील त्यांनी सुरा प्यावी; जे भुकेले असतील त्यांनी पायस घ्यावा. आणि विधिपूर्वक शुद्ध, सुमेध्य मांसही ज्याला जितके हवे तितके भक्षण करावे॥
Verse 53
सुरास्सुरापाः पिबत पायसं च बुभुक्षिताः।।2.91.52।।मांसानि च सुमेध्यानि भक्ष्यन्तां यावदिच्छथ।।2.91.53।।
जे सुरापान करणारे असतील त्यांनी सुरा प्यावी; जे भुकेले असतील त्यांनी पायस घ्यावा. आणि विधिपूर्वक शुद्ध, सुमेध्य मांसही ज्याला जितके हवे तितके भक्षण करावे॥
Verse 54
उच्छाद्य स्नापयन्ति स्म नदीतीरेष वल्गुषु।अप्येकमेकं पुरषं प्रमदास्सप्त चाष्ट च।।।।
रम्य नदीकाठी ते त्यांना उटणे लावून अंग चोळीत आणि मग स्नान घालीत. तसेच प्रत्येक पुरुषाजवळ सात-आठ प्रमदा आलटून-पालटून सेवा करीत असत॥
Verse 55
संवाहन्त्यस्समापेतुर्नार्यो रुचिरलोचनाः।परिमृज्य तथाऽन्योन्यं पाययन्ति वराङ्गनाः।।।।
रुचिर नेत्रांच्या स्त्रिया संवाहन करण्यासाठी पुढे आल्या. श्रेष्ठ वरांगना पुसून कोरडे करून, मग आलटून-पालटून एकमेकांना पान करवित असत॥
Verse 56
हयान् गजान् खारानुष्ट्रान्तथैव सुरभेस्सुतान्।अभोजयन्वाहनपास्तेषां भोज्यं यथाविधि।।।।
वाहनपालांनी विधिपूर्वक त्यांना योग्य असा चारा दिला—घोडे, हत्ती, गाढवे, उंट तसेच सुरभीची संतती (गौवंश) यांना॥
Verse 57
इक्षूंश्च मधुलाजांश्च भोजयन्ति स्म वाहनान्।इक्ष्वाकुवरयोधानां चोदयन्तो महाबला:।।।।
महाबल सेवक इक्ष्वाकुवरांच्या योद्ध्यांच्या वाहनांना ऊस व मधुमिश्रित गोड लाज खाऊ घालून भोजनास प्रवृत्त करीत होते।
Verse 58
नाश्वबन्धोऽश्वमाजानान्नगजं कुञ्जरग्रहः।मत्तप्रमत्तमुदिता चमूः सा तत्र संबभौ।।।।
तेथे ती सेना मदोन्मत्त व प्रमत्त आनंदाने उजळून निघाली; अश्वबांधवाला आपला घोडा, आणि कुंजरग्रहाला आपला हत्तीही ओळखू आला नाही।
Verse 59
तर्पितास्सर्वकामैस्ते रक्तचन्दनरूषिताः।अप्सरोगणसंयुक्तास्सैन्या वाचमुदैरयन्।।।।
ते सैनिक सर्व कामनांनी तृप्त, रक्तचंदनाने लेपित आणि अप्सरागणांसह होऊन मोठ्या स्वराने वाणी उचलू लागले।
Verse 60
नैवायोध्यां गमिष्यामो नगमिष्याम दण्डकान्।कुशलं भरतस्यास्तु रामस्यास्तु तथा सुखम्।।।।
“आम्ही ना अयोध्येला जाऊ, ना दंडकारण्यात जाऊ. भरताचे कुशल असो, आणि रामालाही तसेच सुख लाभो।”
Verse 61
इति पादातयोधाश्च हस्त्यश्वारोहबन्धकाः।अनाथास्तं विधिं लब्ध्वा वाचमेतामुदीरयन्।।।।
अशा रीतीने पायदळ योद्धे तसेच हत्ती-घोड्यावरचे स्वार व त्यांचे बंधकही बोलले। तो सत्कार-विधी मिळाल्यावर ते अनाथांसारखे, पुढाऱ्यांची पर्वा न करता, अशी वाणी उच्चारू लागले॥
Verse 62
संम्प्रहृष्टा विनेदुस्ते नरास्तत्र सहस्रशः।भरतस्यानुयातारस्स्वर्गोऽयमिति चाब्रुवन्।।।।
तेथे भरताचे अनुयायी सहस्रों नर अत्यंत आनंदित होऊन मोठ्याने जयघोष करू लागले आणि म्हणाले—“हा तर स्वर्गच आहे!”॥
Verse 63
नृत्यन्ति स्म हसन्ति स्म गायन्ति स्म च सैनिकाःसमन्तात्परिधावन्ति माल्योपेतास्सहस्रशः।।।।
माळांनी अलंकृत झालेले सहस्रों सैनिक सर्व बाजूंनी धावपळ करीत होते—कधी नाचत, कधी हसत, कधी गात होते॥
Verse 64
ततो भुक्तवतां तेषां तदन्नममृतोपमम्।दिव्यानुद्वीक्ष्य भक्ष्यां स्तानभवद्भक्षणे मतिः।।।।
मग ते जरी तृप्त होऊन खाल्लेले होते, तरी अमृतासारखे ते अन्न व ते दिव्य पदार्थ पाहून त्यांच्या मनात पुन्हा भोजन करण्याची इच्छा उत्पन्न झाली॥
Verse 65
प्रेष्याश्चेट्यश्च वध्वश्च बलस्थाश्च सहस्रशः।बभूवुस्ते भृशं दृप्तास्सर्वे चाहतवाससः।।।।
दूत, दासी, स्त्री-परिचारिका आणि छावणीतील अनुचर—सहस्रोंच्या संख्येने—सर्वांनी नवे वस्त्र परिधान केले होते आणि ते अत्यंत हर्षोन्मत्त झाले होते॥
Verse 66
कुञ्जराश्च खरोष्ट्राश्च गोऽश्वाश्च मृगपक्षिणः।बभूवुस्सुभृतास्तत्र नान्यो ह्यन्यमकल्पयत्।।।।
तेथे हत्ती, गाढवे व उंट, गायी-घोडे तसेच मृग व पक्षीही उत्तम रीतीने तृप्त होते; कोणीही कोणाला त्रास देत नव्हता, परस्परांविषयी वैरभावही करीत नव्हता॥
Verse 67
नाऽशुक्लवासा स्तत्राऽसीत्क्षुधितो मलिनोऽपि वा।रजसा ध्वस्तकेशो वा नरः कश्चिददृश्यत।।।।
त्या जनसमूहात कोणताही पुरुष मळकट वस्त्रधारी दिसत नव्हता; कोणीही भुकेला नव्हता, कोणीही मलिन नव्हता, धुळीने विस्कटलेले केस असलेलाही कोणी दिसत नव्हता॥
Verse 68
आजैश्चापि च वाराहैर्निष्ठानवरस़ञ्चयैः।फलनिर्यूह संसिद्दैस्सूपैर्गन्ध रसान्वितैः।।।।पुष्पध्वजवतीः पूर्णाश्शुक्लस्यान्नस्य चाभितः।ददृशुर्विस्मितास्तत्रनरा लौहीस्सहस्रशः।।।।
तेथे पुरुषांनी विस्मयाने पाहिले—पुष्पमाळा व ध्वजांनी शोभलेली हजारो लोखंडी भांडी, सर्व बाजूंनी शुभ्र अन्नाने परिपूर्ण; तसेच बकऱ्याचे व डुकराचे मांस, उत्तम मसाल्यांचा संचय, फळरसाने सिद्ध केलेले पदार्थ आणि सुगंध-रसयुक्त सूपही होते॥
Verse 69
आजैश्चापि च वाराहैर्निष्ठानवरस़ञ्चयैः।फलनिर्यूह संसिद्दैस्सूपैर्गन्ध रसान्वितैः।।2.91.68।।पुष्पध्वजवतीः पूर्णाश्शुक्लस्यान्नस्य चाभितः।ददृशुर्विस्मितास्तत्रनरा लौहीस्सहस्रशः।।2.91.69।।
तेथे पुरुषांनी विस्मयाने पाहिले—पुष्पमाळा व ध्वजांनी शोभलेली हजारो लोखंडी भांडी, सर्व बाजूंनी शुभ्र अन्नाने परिपूर्ण; तसेच बकऱ्याचे व डुकराचे मांस, उत्तम मसाल्यांचा संचय, फळरसाने सिद्ध केलेले पदार्थ आणि सुगंध-रसयुक्त सूपही होते॥
Verse 70
बभूवुर्वनपार्श्वेषु कूपाः पायसकर्दमाः।ताश्चकामदुघा गावो द्रुमाश्चासन्मधुश्च्युतः।।।।
वनाच्या काठावर पायसासारख्या गाढ मधुर रसाने भरलेले कूप प्रकट झाले; तेथे कामधेनूसारख्या इच्छापूर्ती करणाऱ्या गायी होत्या आणि मधु झरणारी वृक्षही होती॥
Verse 71
वाप्यो मैरेयपूर्णाश्च मृष्टमांसचयैर्वृताः।प्रतप्तपिठरैश्चापि मार्गमायूरकौक्कुटैः।।।।
तेथे वाप्या मैरेय मद्याने परिपूर्ण होत्या आणि सभोवती रुचकर मांसाचे ढीग रचलेले होते। मार्गावर तापविलेले पिठरही ठेवले होते; त्यांत हरिण, मयूर व कुक्कुटाचे मांस सिद्ध होते।
Verse 72
पात्रीणां च सहस्राणि स्थालीनां नियुतानि च।न्यर्बुधानि च पात्राणि शातकुम्भमयानि च।।।।स्थाल्यः कुम्भ्य करम्भ्य श्च दधिपूर्णास्सुसंस्कृताः।यौवनस्थस्य गौरस्य कपित्थस्य सुगन्धिनः।।।।ह्रदाः पूर्णा रसालस्य दध्नश्श्वेतस्य चापरे।बभूवुः पायसस्यान्ये शर्करायावसञ्चयाः।।।।
हजारो पात्रे आणि लाखो थाळ्या होत्या; तसेच असंख्य इतर भांडीही—शुद्ध सुवर्णनिर्मित—प्रवाशांच्या गरजेसाठी विपुलतेने ठेवलेली होती।
Verse 73
पात्रीणां च सहस्राणि स्थालीनां नियुतानि च।न्यर्बुधानि च पात्राणि शातकुम्भमयानि च।।2.91.72।।स्थाल्यः कुम्भ्य करम्भ्य श्च दधिपूर्णास्सुसंस्कृताः।यौवनस्थस्य गौरस्य कपित्थस्य सुगन्धिनः।।2.91.73।।ह्रदाः पूर्णा रसालस्य दध्नश्श्वेतस्य चापरे।बभूवुः पायसस्यान्ये शर्करायावसञ्चयाः।।2.91.74।।
मातीच्या स्थाळ्या, कुंभ आणि रुंद तोंडाची करंभे—सुयोग्य रीतीने संस्कारित व नीट मांडलेली—सुगंधी दह्याने भरलेली होती; ते दही ताजे, गौरवर्णी आणि कपित्थ (कैथा) रंगासारखे होते।
Verse 74
पात्रीणां च सहस्राणि स्थालीनां नियुतानि च।न्यर्बुधानि च पात्राणि शातकुम्भमयानि च।।2.91.72।।स्थाल्यः कुम्भ्य करम्भ्य श्च दधिपूर्णास्सुसंस्कृताः।यौवनस्थस्य गौरस्य कपित्थस्य सुगन्धिनः।।2.91.73।।ह्रदाः पूर्णा रसालस्य दध्नश्श्वेतस्य चापरे।बभूवुः पायसस्यान्ये शर्करायावसञ्चयाः।।2.91.74।।
काही ह्रद रसाल (मसालेदार दही) यांनी भरलेले होते, तर काही श्वेत दह्याने. इतरत्र पायस (गोड खीर) भरलेले तलाव होते, आणि कुठे शर्करा-मिश्रित यव (जव) यांचे ढीग रचलेले होते।
Verse 75
कल्कान्चूर्णकषायांश्च स्नानानि विविधानि च।ददृशुर्भाजनस्थानि तीर्थेषु सरतां नराः।।।।
नदीच्या तीर्थघाटांवर पुरुषांनी स्नानासाठी अनेक प्रकारची सामग्री ठेवलेली पाहिली—कल्क, चूर्ण, सुगंधी कषाय आणि पात्रांचे ठिकाणे।
Verse 76
शुक्लानंशुमतश्चापि दन्तधावनसञ्चयान्।शुक्लांश्चन्दनकल्कांश्च समुद्गेष्ववतिष्ठतः।।।।दर्पणापरिमृष्टांश्च वाससां चापि सञ्चयान्।पादुकोपानहां चैव युग्मानिच सहस्रशः।।।।आञ्जनीः कङ्कतान्कूर्चान् शस्त्राणि च धनूंषि च।मर्मत्राणानि चित्राणि शयनान्यासनानि च।।।।प्रतिपानह्रदान्पूर्णन्खरोष्ट्रगजवाजिनाम्।अवगाह्यसुतीर्थांश्चह्रदान् सोत्पलपुष्करान्।।।आकाश वर्णप्रतिमान् स्वच्छतोयान्सुखप्लवान्।नीपवैडूर्यवर्णांश्च मृदून्यवससञ्चयान्।निर्वापार्थान् पशूनां ते ददृशुस्तत्र सर्वशः।।।।
तेथे सर्वत्र त्यांनी पांढऱ्या दंतधावनाच्या राशी, पानांच्या पात्रांत ठेवलेले पांढरे चंदनकल्क, उजळून निघालेले पुसलेले आरसे, वस्त्रांचे साठे आणि सहस्रशः पादुका व जोडे यांची जोडपी पाहिली. तसेच काजळदाण्या, कंगवे, ब्रश, शस्त्रे व धनुष्ये, मर्मरक्षणासाठी नक्षीदार कवच, आणि शय्या व आसनेही दिसली. गाढव, उंट, हत्ती व घोडे यांच्यासाठी पिण्याच्या पाण्याने भरलेले ह्रद; उत्तम स्नानतीर्थ व कमळ-उत्पलांनी शोभलेले सरोवर; आकाशवर्णासारखे स्वच्छ पाणी असलेले, पोहण्यास सुखद तलाव; आणि कदंब-हिरव्या व वैडूर्य-नील छटेचे मऊ चाऱ्याचे ढीग—पशूंच्या तृप्तीसाठी—सर्वत्र ठेवलेले त्यांनी पाहिले।
Verse 77
शुक्लानंशुमतश्चापि दन्तधावनसञ्चयान्।शुक्लांश्चन्दनकल्कांश्च समुद्गेष्ववतिष्ठतः।।2.91.76।।दर्पणापरिमृष्टांश्च वाससां चापि सञ्चयान्।पादुकोपानहां चैव युग्मानिच सहस्रशः।।2.91.77।।आञ्जनीः कङ्कतान्कूर्चान् शस्त्राणि च धनूंषि च।मर्मत्राणानि चित्राणि शयनान्यासनानि च।।2.91.78।।प्रतिपानह्रदान्पूर्णन्खरोष्ट्रगजवाजिनाम्।अवगाह्यसुतीर्थांश्चह्रदान् सोत्पलपुष्करान्।2.91.79।।आकाश वर्णप्रतिमान् स्वच्छतोयान्सुखप्लवान्।नीपवैडूर्यवर्णांश्च मृदून्यवससञ्चयान्।निर्वापार्थान् पशूनां ते ददृशुस्तत्र सर्वशः।।2.91.80।।
तेथे सर्वत्र त्यांनी पांढऱ्या दंतधावनाच्या राशी, पानांच्या पात्रांत ठेवलेले पांढरे चंदनकल्क, उजळून निघालेले पुसलेले आरसे, वस्त्रांचे साठे आणि सहस्रशः पादुका व जोडे यांची जोडपी पाहिली. तसेच काजळदाण्या, कंगवे, ब्रश, शस्त्रे व धनुष्ये, मर्मरक्षणासाठी नक्षीदार कवच, आणि शय्या व आसनेही दिसली. गाढव, उंट, हत्ती व घोडे यांच्यासाठी पिण्याच्या पाण्याने भरलेले ह्रद; उत्तम स्नानतीर्थ व कमळ-उत्पलांनी शोभलेले सरोवर; आकाशवर्णासारखे स्वच्छ पाणी असलेले, पोहण्यास सुखद तलाव; आणि कदंब-हिरव्या व वैडूर्य-नील छटेचे मऊ चाऱ्याचे ढीग—पशूंच्या तृप्तीसाठी—सर्वत्र ठेवलेले त्यांनी पाहिले।
Verse 78
शुक्लानंशुमतश्चापि दन्तधावनसञ्चयान्।शुक्लांश्चन्दनकल्कांश्च समुद्गेष्ववतिष्ठतः।।2.91.76।।दर्पणापरिमृष्टांश्च वाससां चापि सञ्चयान्।पादुकोपानहां चैव युग्मानिच सहस्रशः।।2.91.77।।आञ्जनीः कङ्कतान्कूर्चान् शस्त्राणि च धनूंषि च।मर्मत्राणानि चित्राणि शयनान्यासनानि च।।2.91.78।।प्रतिपानह्रदान्पूर्णन्खरोष्ट्रगजवाजिनाम्।अवगाह्यसुतीर्थांश्चह्रदान् सोत्पलपुष्करान्।2.91.79।।आकाश वर्णप्रतिमान् स्वच्छतोयान्सुखप्लवान्।नीपवैडूर्यवर्णांश्च मृदून्यवससञ्चयान्।निर्वापार्थान् पशूनां ते ददृशुस्तत्र सर्वशः।।2.91.80।।
तेथे सर्वत्र त्यांनी पांढऱ्या दंतधावनाच्या राशी, पानांच्या पात्रांत ठेवलेले पांढरे चंदनकल्क, उजळून निघालेले पुसलेले आरसे, वस्त्रांचे साठे आणि सहस्रशः पादुका व जोडे यांची जोडपी पाहिली. तसेच काजळदाण्या, कंगवे, ब्रश, शस्त्रे व धनुष्ये, मर्मरक्षणासाठी नक्षीदार कवच, आणि शय्या व आसनेही दिसली. गाढव, उंट, हत्ती व घोडे यांच्यासाठी पिण्याच्या पाण्याने भरलेले ह्रद; उत्तम स्नानतीर्थ व कमळ-उत्पलांनी शोभलेले सरोवर; आकाशवर्णासारखे स्वच्छ पाणी असलेले, पोहण्यास सुखद तलाव; आणि कदंब-हिरव्या व वैडूर्य-नील छटेचे मऊ चाऱ्याचे ढीग—पशूंच्या तृप्तीसाठी—सर्वत्र ठेवलेले त्यांनी पाहिले।
Verse 79
शुक्लानंशुमतश्चापि दन्तधावनसञ्चयान्।शुक्लांश्चन्दनकल्कांश्च समुद्गेष्ववतिष्ठतः।।2.91.76।।दर्पणापरिमृष्टांश्च वाससां चापि सञ्चयान्।पादुकोपानहां चैव युग्मानिच सहस्रशः।।2.91.77।।आञ्जनीः कङ्कतान्कूर्चान् शस्त्राणि च धनूंषि च।मर्मत्राणानि चित्राणि शयनान्यासनानि च।।2.91.78।।प्रतिपानह्रदान्पूर्णन्खरोष्ट्रगजवाजिनाम्।अवगाह्यसुतीर्थांश्चह्रदान् सोत्पलपुष्करान्।2.91.79।।आकाश वर्णप्रतिमान् स्वच्छतोयान्सुखप्लवान्।नीपवैडूर्यवर्णांश्च मृदून्यवससञ्चयान्।निर्वापार्थान् पशूनां ते ददृशुस्तत्र सर्वशः।।2.91.80।।
तेथे सर्वत्र त्यांनी पांढऱ्या दंतधावनाच्या राशी, पानांच्या पात्रांत ठेवलेले पांढरे चंदनकल्क, उजळून निघालेले पुसलेले आरसे, वस्त्रांचे साठे आणि सहस्रशः पादुका व जोडे यांची जोडपी पाहिली. तसेच काजळदाण्या, कंगवे, ब्रश, शस्त्रे व धनुष्ये, मर्मरक्षणासाठी नक्षीदार कवच, आणि शय्या व आसनेही दिसली. गाढव, उंट, हत्ती व घोडे यांच्यासाठी पिण्याच्या पाण्याने भरलेले ह्रद; उत्तम स्नानतीर्थ व कमळ-उत्पलांनी शोभलेले सरोवर; आकाशवर्णासारखे स्वच्छ पाणी असलेले, पोहण्यास सुखद तलाव; आणि कदंब-हिरव्या व वैडूर्य-नील छटेचे मऊ चाऱ्याचे ढीग—पशूंच्या तृप्तीसाठी—सर्वत्र ठेवलेले त्यांनी पाहिले।
Verse 80
शुक्लानंशुमतश्चापि दन्तधावनसञ्चयान्।शुक्लांश्चन्दनकल्कांश्च समुद्गेष्ववतिष्ठतः।।2.91.76।।दर्पणापरिमृष्टांश्च वाससां चापि सञ्चयान्।पादुकोपानहां चैव युग्मानिच सहस्रशः।।2.91.77।।आञ्जनीः कङ्कतान्कूर्चान् शस्त्राणि च धनूंषि च।मर्मत्राणानि चित्राणि शयनान्यासनानि च।।2.91.78।।प्रतिपानह्रदान्पूर्णन्खरोष्ट्रगजवाजिनाम्।अवगाह्यसुतीर्थांश्चह्रदान् सोत्पलपुष्करान्।2.91.79।।आकाश वर्णप्रतिमान् स्वच्छतोयान्सुखप्लवान्।नीपवैडूर्यवर्णांश्च मृदून्यवससञ्चयान्।निर्वापार्थान् पशूनां ते ददृशुस्तत्र सर्वशः।।2.91.80।।
तेथे सर्वत्र त्यांनी पांढऱ्या दंतधावनाच्या राशी, पानांच्या पात्रांत ठेवलेले पांढरे चंदनकल्क, उजळून निघालेले पुसलेले आरसे, वस्त्रांचे साठे आणि सहस्रशः पादुका व जोडे यांची जोडपी पाहिली. तसेच काजळदाण्या, कंगवे, ब्रश, शस्त्रे व धनुष्ये, मर्मरक्षणासाठी नक्षीदार कवच, आणि शय्या व आसनेही दिसली. गाढव, उंट, हत्ती व घोडे यांच्यासाठी पिण्याच्या पाण्याने भरलेले ह्रद; उत्तम स्नानतीर्थ व कमळ-उत्पलांनी शोभलेले सरोवर; आकाशवर्णासारखे स्वच्छ पाणी असलेले, पोहण्यास सुखद तलाव; आणि कदंब-हिरव्या व वैडूर्य-नील छटेचे मऊ चाऱ्याचे ढीग—पशूंच्या तृप्तीसाठी—सर्वत्र ठेवलेले त्यांनी पाहिले।
Verse 81
व्यस्मयन्त मनुष्यास्ते स्वप्नकल्पं तदद्भुतम्।दृष्ट्वाऽतिथ्यं कृतं तादृग्भरतस्य महर्षिणा।।।।
महर्षींनी भरतासाठी जसे अद्भुत, स्वप्नासारखे आतिथ्य रचले होते ते पाहून ते मनुष्य विस्मयाने थक्क झाले।
Verse 82
इत्येवं रममाणानां देवानामिव नन्दने।भरद्वाजाश्रमे रम्ये सा रात्रिर्व्यत्यवर्तत।।।।
अशा रीतीने भरद्वाजांच्या रम्य आश्रमात ते इंद्राच्या नंदनवनातील देवांसारखे रममाण झाले आणि ती रात्र व्यतीत झाली।
Verse 83
प्रतिजग्मुश्च ता नद्यो गन्धर्वाश्च यथागतम्।भरद्वाजमनुज्ञाप्य ताश्च सर्वा वराङ्गनाः।।।।
त्या नद्या, गंधर्व आणि सर्व सुंदर स्त्रिया—भरद्वाजांची आज्ञा घेऊन—जशा आल्या होत्या तशाच आपापल्या स्थानी परत गेल्या।
Verse 84
तथैव मत्ता मदिरोत्कटा नरास्तथैव दिव्यागरुचन्दनोक्षिताः।तथैव दिव्या विविधास्स्रगुत्तमाः पृथक्प्रकीर्णा मनुजैः प्रमर्दिताः।।।।
गंधर्व निघून गेल्यावरही मद्याच्या अति-प्रभावाने मत्त झालेले पुरुष तसेच पडून राहिले; त्यांच्या देहावर दिव्य अगरु व चंदनाचा लेप तसाच होता। अनेक प्रकारच्या उत्तम दिव्य माळा लोकांनी तुडवून चुरडल्यामुळे इथे-तिथे विखुरलेल्या पडल्या होत्या।
Frequently Asked Questions
Bharata must balance military necessity with āśrama-safety: he deliberately keeps the army away to prevent harm to huts, trees, land, and water, embodying rājadharma as non-intrusion into ascetic domains (2.91.5–9).
Hospitality is presented as a disciplined, dharmic institution: the sage’s ātithya transforms a potentially disruptive force into an ordered community, while Bharata’s deference shows that power gains legitimacy through restraint and reverence for tapas.
The setting is Bharadvāja’s hermitage (traditionally associated with Prayāga), with invoked cosmic geographies such as Kubera’s forest in Kuru land and the directional guardians; culturally, the chapter highlights Vedic-style purification, agniśālā rites, and formal guest-offerings (pādya, arghya).
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.