Sarga 42

Verse 1

यावत्तु निर्यतस्तस्य रजोरूपमदृश्यत।नैवेक्ष्वाकुवरस्तावत्सञ्जहारात्मचक्षुषी।।।।

तो निघून जाताना उठलेली धुळीची रेषा जोपर्यंत दिसत होती, तोपर्यंत इक्ष्वाकुकुलश्रेष्ठ दशरथ आपली नजर त्यावरून हटवू शकला नाही।

Verse 2

यावद्राजा प्रियं पुत्रं पश्यत्यत्यन्तधार्मिकम्।तावद्व्यवर्धते वास्य धरण्यां पुत्रदर्शने।।।।

जोपर्यंत राजा आपल्या अत्यंत धर्मनिष्ठ प्रिय पुत्राला पाहात होता, तोपर्यंत पुत्रदर्शनाच्या हर्षाने तो जणू भूमीतून उन्नत होत अधिकाधिक स्फुरित होत होता।

Verse 3

न पश्यति रजोऽप्यस्य यदा रामस्य भूमिपः।तदाऽऽर्तश्च विषण्णश्च पपात धरणीतले।।।।

जेव्हा राजाला रामाने उडवलेली धूळसुद्धा दिसेना, तेव्हा तो आर्त व विषण्ण होऊन भूमीवर कोसळला।

Verse 4

तस्य दक्षिणमन्वागात्कौसल्या बाहुमङ्गना।वामं चास्यान्वगात्पार्श्वं कैकेयी भरतप्रिया।।।।

त्याच्या उजव्या बाहूजवळ राणी कौशल्या आली, आणि डाव्या बाजूस भरतप्रिया कैकेयी येऊन उभी राहिली।

Verse 5

तां नयेन च सम्पन्नो धर्मेण विनयेन च।उवाच राजा कैकेयीं समीक्ष्य व्यथितेन्द्रियः।।।।

नीती, धर्म व विनयाने संपन्न असा राजा, व्यथित इंद्रियांनी कैकेयीकडे पाहून तिला म्हणाला।

Verse 6

कैकेयि मा ममाङ्गानि स्प्राक्षीस्त्वं दुष्टचारिणी।न हि त्वां द्रष्टुमिच्छामि न भार्या न च बान्धवी।।।।

‘कैकेयी, दुष्टचारिणी, माझ्या अंगांना स्पर्श करू नकोस. मला तुला पाहायचेही नाही; तू ना माझी पत्नी, ना माझी बांधवी.’

Verse 7

ये च त्वामनुजीवन्ति नाहं तेषां न ते मम।केवलार्थपरां हि त्वां त्यक्तधर्मां त्यजाम्यहम्।।।।

आणि जे तुझ्यावर अवलंबून जगतात—मी त्यांचा नाही, तेही माझे नाहीत. तू केवळ स्वार्थपर झालीस व धर्माचा त्याग केला आहेस; म्हणून मीही तुला त्यागतो.

Verse 8

अगृह्णां यच्च ते पाणिमग्निं पर्यणयं च यत्।अनुजानामि तत्सर्वमस्मिन् लोके परत्र च।।।।

तुझा हात धरून आणि पवित्र अग्नीची प्रदक्षिणा करून जो वैवाहिक बंध निर्माण झाला, तो सर्व मी या लोकी आणि परलोकीही त्यागते, असे मी घोषित करते.

Verse 9

भरतश्चेत्प्रतीतः स्याद्राज्यं प्राप्येदमव्ययम्।यन्मे स दद्यात्पित्रर्थं मामां तद्दत्तमागमत्।।।।

जर भरताला हे अव्यय राज्य मिळून तो संतुष्ट झाला, तर माझ्या पितृकार्याकरिता तो जे पिंडोदक इत्यादी अर्पण करील, ते मला कधीही प्राप्त होऊ नये.

Verse 10

अथ रेणुसमुध्वस्तं समुत्थाप्य नराधिपम्।न्यवर्तत तदा देवी कौशल्या शोककर्शिता।।।।

तेव्हा शोकाने कृश झालेल्या देवी कौशल्येने धुळीने माखलेला नराधिपती उचलून धरला आणि त्याला घेऊन राजभवनाकडे परतली।

Verse 11

हत्वेव ब्राह्मणं कामात् स्पृष्ट्वाग्निमिव पाणिना।अन्वतप्यत धर्मात्मा पुत्रं सञ्चिन्त्य तापसम् ।।।।

धर्मात्मा राजा तपस्वी-वेषातील पुत्राचा विचार करून असा पश्चात्तापाने जळू लागला—जणू कामवश ब्राह्मणहत्या केली असावी, किंवा जणू हाताने अग्नीला स्पर्श केला असावा।

Verse 12

निवृत्त्यैव निवृत्त्यैव सीदतो रथवर्त्मसु।राज्ञो नातिबभौ रूपं ग्रस्तस्यांशुमतो यथा।।।।

रथाच्या वाटेवरील खुणांकडे पुन्हा पुन्हा वळून पाहताना शोकाकुल राजाचे तेज उरले नाही—जसे ग्रहणग्रस्त सूर्याचे तेज मंदावते।

Verse 13

विललाप च दुःखार्तः प्रियं पुत्रमनुस्मरन्।नगरान्तमनुप्राप्तं बुध्वा पुत्रमथाब्रवीत्।।।।

तो दुःखाने व्याकुळ होऊन प्रिय पुत्राचे स्मरण करत तो विलाप करू लागला; आणि पुत्र नगरसीमेपर्यंत पोहोचला आहे हे कळताच तो म्हणाला।

Verse 14

वाहननां च मुख्यानां वहतां तं ममात्मजम्।पदानि पथि दृश्यन्ते स महात्मा न दृश्यते।।।।

माझ्या पुत्राला वाहून नेणाऱ्या श्रेष्ठ घोड्यांच्या खुरांच्या खुणा रस्त्यावर दिसतात; पण तो महात्मा मात्र दिसत नाही।

Verse 15

यः सुखेषूपधानेषु शेते चन्दनरूषितः।वीज्यमानो महार्हाभिः स्त्रीभिर्मम सुतोत्तमः।।।।स नूनं क्वचिदेवाद्य वृक्षमूलमुपाश्रितः।काष्ठं वा यदि वाश्मानमुपधाय शयिष्यते।।।।

जो माझा श्रेष्ठ पुत्र पूर्वी सुखद उपधानांवर चंदनलेपित होऊन, कुलीन स्त्रियांनी वारा घालत असताना शयन करी—तो आज निश्चयच कुठेतरी वृक्षाच्या मुळाशी आश्रय घेऊन, काष्ठ किंवा दगड उशीसारखा ठेवून निजेल।

Verse 16

यः सुखेषूपधानेषु शेते चन्दनरूषितः।वीज्यमानो महार्हाभिः स्त्रीभिर्मम सुतोत्तमः।।2.42.15।।स नूनं क्वचिदेवाद्य वृक्षमूलमुपाश्रितः।काष्ठं वा यदि वाश्मानमुपधाय शयिष्यते।।2.42.16।।

माझा तोच श्रेष्ठ पुत्र, जो सुखोपधानांवर चंदनलेपित होऊन, महनीय स्त्रियांनी वारा घालत असताना झोपे—तो आज निश्चयच वृक्षमुळाशी, काष्ठ किंवा दगड उशी करून शयन करील—हा माझा करुण विलाप।

Verse 17

उत्थास्यति च मेदिन्याः कृपणः पांसुकुण्ठितः।विनिश्श्वसन् प्रस्रवणात्करेणूनामिवर्षभः।।।।

तो कृपण राम धुळीने माखलेला होऊन भूमीवरून उठेल आणि दीर्घ निःश्वास टाकेल—जसा प्रस्रवण पर्वतावरून उठणारा गजराज।

Verse 18

द्रक्ष्यन्ति नूनं पुरुषा दीर्घबाहुं वनेचराः।राममुत्थाय गच्छन्तं लोकनाथमनाथवत्।।।।

निश्चयच वनवासी लोक दीर्घबाहू रामाला पाहतील—लोकनाथ असूनही तो उठून चालताना अनाथासारखा भासेल।

Verse 19

सा नूनं जनकस्येष्टा सुता सुखसदोचिता।कण्टकाक्रमणाक्लान्ता वनमद्य गमिष्यति।।।।

निश्चयच जनकाची लाडकी कन्या सीता, जी सुखसदनास योग्य व सुखास अभ्यस्त होती, ती आज काट्यांवर पाऊल टाकून थकून वनात जाईल।

Verse 20

अनभिज्ञा वनानां सा नूनं भयमुपैष्यति।श्वापदानर्दितं श्रुत्वा गम्भीरं रोमहर्षणम्।।।।

वनांची ओळख नसलेली ती नक्कीच भयग्रस्त होईल, जेव्हा ती श्वापदांचे गंभीर, अंगावर शहारे आणणारे गर्जन ऐकेल।

Verse 21

सकामा भव कैकेयि विधवा राज्यमावस।न हि तं पुरुषव्याघ्रं विना जीवितुमुत्सहे।।।।

कैकेयी, तुझी इच्छा पूर्ण होवो—तू विधवा होऊन राज्य उपभोग; कारण त्या पुरुषव्याघ्र रामाविना मला जगण्याचे धैर्य नाही।

Verse 22

इत्येवं विलपन् राजा जनौघेनाभिसंवृतः।अपस्नात इवारिष्टं प्रविवेश पुरोत्तमम्।।।।

अशा रीतीने विलाप करीत राजा जनसमूहाने वेढलेला, जणू अपस्नात करून अरिष्टचिन्हित झाल्यासारखा, श्रेष्ठ नगरीत (अयोध्येत) प्रविष्ट झाला।

Verse 23

शून्यचत्वरवेश्मान्तां संवृतापणदेवताम्।क्लान्तदुर्बलदुःखार्तां नात्याकीर्णमहापथाम्।।।।तामवेक्ष्य पुरीं सर्वां राममेवानुचिन्तयन्।विलपन् प्राविशद्राजा गृहं सूर्य इवाम्बुदम्।।।।

त्याने सारी पुरी पाहिली—चौक व घरांचे अंगण ओस, बाजारपेठा व देवालये बंद, लोक क्लांत, दुर्बल व शोकाकुल, आणि महापथही फारसे गजबजलेले नाहीत। अशी अयोध्या पाहून, रामाचाच विचार करीत विलापत राजा आपल्या राजवाड्यात असा शिरला, जसा सूर्य मेघसमूहात लपतो।

Verse 24

शून्यचत्वरवेश्मान्तां संवृतापणदेवताम्।क्लान्तदुर्बलदुःखार्तां नात्याकीर्णमहापथाम्।।2.42.23।।तामवेक्ष्य पुरीं सर्वां राममेवानुचिन्तयन्।विलपन् प्राविशद्राजा गृहं सूर्य इवाम्बुदम्।।2.42.24।।

ती सर्व पुरी पाहून, राजा रामाचेच चिंतन करीत विलापत गृहात असा प्रविष्ट झाला, जसा सूर्य मेघांत प्रवेश करतो।

Verse 25

महाह्रदमिवाक्षोभ्यं सुपर्णेन हृतोरगम्।रामेण रहितं वेश्म वैदेह्या लक्ष्मणेन च।।।।

राम, वैदेही (सीता) आणि लक्ष्मण यांच्याविना ते वेश्म असे निश्चल होते, जसे गरुडाने सर्प हरण केल्यावरही महान सरोवर अक्षोभ्य राहते।

Verse 26

अथ गद्गदशब्दस्तु विलपन्मनुजाधिपः।उवाच मृदुमन्दार्थं वचनं दीनमस्वरम्।।।।

तेव्हा मनुजाधिप राजा, कंठ गद्गद होऊन विलाप करीत, मृदु पण मंद—दीन व क्षीण स्वरातील वचन बोलला।

Verse 27

कौशल्यायां गृहं शीघ्रं राममातुर्नयन्तु माम्।न ह्यन्यत्र ममाश्वासो हृदयस्य भविष्यति।।।।

“मला शीघ्र राममाता कौशल्या यांच्या गृहात घेऊन चला; कारण अन्यत्र माझ्या हृदयाला आश्वास मिळणार नाही।”

Verse 28

इति ब्रुवन्तं राजानमनयन् द्वारदर्शिनः।कौशल्याया गृहं तत्र न्यवेश्यत विनीतवत्।।।।

राजा असे बोलताच द्वारपालांनी त्यांना कौशल्या यांच्या गृहात नेले आणि तेथे नम्रतेने त्यांना बसवून (विश्रांतीस) ठेवले।

Verse 29

ततस्तस्य प्रविष्टस्य कौशल्याया निवेशनम्।अधिरुह्यापि शयनं बभूव लुलितं मनः।।।।

त्यानंतर तो कौशल्येच्या निवासात प्रविष्ट झाला; शय्येवर आरूढ होऊनही त्याचे मन हेलकावत, व्याकुळच राहिले।

Verse 30

पुत्रद्वयविहीनं च स्नुषयापि विवर्जितम्।अपश्यद्भवनं राजा नष्टचन्द्रमिवाम्बरम्।।।।

दोन पुत्रांविना आणि स्नुषेनेही रिकामे झालेले ते भवन राजा पाहू लागला—जणू चंद्र हरवलेल्या आकाशासारखे.

Verse 31

तच्च दृष्ट्वा महाराजो भुजमुद्यम्य वीर्यवान्।उच्चैस्स्वरेण चुक्रोश हा राघव जहासि माम्।।।।

ते पाहून पराक्रमी महाराजाने भुजा उचलून मोठ्या स्वराने आक्रोश केला—“हा राघव! तू मला सोडून गेलास!”

Verse 32

सुखिता बत तं कालं जीविष्यन्ति नरोत्तमाः।परिष्वजन्तो ये रामं द्रक्ष्यन्ति पुनरागतम्।।।।

अहो, धन्य ते नरश्रेष्ठ, जे त्या काळापर्यंत जगतील—जेव्हा परत आलेल्या रामाला पाहून त्याला आलिंगन देतील.

Verse 33

अथ रात्र्यां प्रपन्नायां कालरात्र्यामिवात्मनः।अर्धरात्रे दशरथः कौशल्यामिदमब्रवीत्।।।।

मग रात्रि येऊन ठेपली—जणू त्याच्यासाठी कालरात्रि—तेव्हा अर्धरात्री दशरथाने कौशल्येला हे वचन सांगितले.

Verse 34

रामं मेऽनुगता दृष्टिरद्यापि न निवर्तते।न त्वा पश्यामि कौसल्ये साधु मां पाणिना स्पृश।।।।

कौसल्ये, रामामागे गेलेली माझी दृष्टी अजूनही परतली नाही. मला तू स्पष्ट दिसत नाहीस—कृपा करून आपल्या हाताने मला स्पर्श कर.

Verse 35

तं राममेवानुविचिन्तयन्तंसमीक्ष्य देवी शयने नरेन्द्रम्।उपोपविश्याधिकमार्तरूपाविनिश्वसन्ती विललाप कृच्छ्रम्।।।।

शय्येवर पडून केवळ रामाचाच अखंड विचार करणाऱ्या नरेन्द्राला पाहून देवी त्याच्या जवळ बसली. अत्यंत व्याकुळ होऊन, वारंवार दीर्घ श्वास टाकीत, तिने दुःखाने करुण विलाप केला.