Sarga 88
रामशय्यादर्शनम् — Bharata Beholds Rama’s Forest Bed
अयोध्याकाण्ड
या सर्गात गुहाचा वृत्तान्त ऐकून भरत मंत्र्यांसह इङ्गुदी वृक्षाजवळ येतो आणि रामाने भूमीवर शयन केलेली चिरडलेली गवताची शय्या डोळ्यांनी पाहून तपासतो. तो मातांना सांगताना हे दृश्य स्वप्नासारखे अवास्तव वाटते असे म्हणतो आणि काल (वेळ/दैव) सर्व लौकिक आधारांवर मात करतो, असा बोध घेतो. शय्येवर दिसणाऱ्या सुवर्णरजाचे कण व रेशमी धाग्यांच्या खुणांवरून सीतेची उपस्थिती ओळखून, राजसी अलंकार-वस्त्रांचा स्पर्शही वनवासाच्या करुणेला अधिक तीव्र करतो। भरत रामाच्या पूर्वीच्या राजवैभवाची—सुवर्ण-रौप्यभूमी, सुगंध, संगीत आणि स्तुतिगानांची—आठवण काढून, आजच्या कठोर अवस्थेशी तुलना करतो आणि या विस्थापनाचे कारण आपणच आहोत असे मानून स्वतःला धिक्कारतो. तो लक्ष्मणाच्या अखंड निष्ठेचे कौतुक करतो आणि पतीव्रता सीतेचे ध्येय पूर्ण झाले असे मान्य करतो। राजकीय दृष्टीने दशरथाच्या निधनानंतर व रामाच्या वनगमनामुळे अयोध्या ही नावाड्याविना नौकेसारखी—असुरक्षित व खचलेली—झाली आहे असे तो वर्णन करतो. शेवटी भरत प्रतिज्ञा करतो की तो तपस्वी जीवन स्वीकारेल, आवश्यक असल्यास वनातही राहील, रामाचे व्रत सांभाळेल आणि रामाने परत येऊन राज्यस्थापना स्वीकारेपर्यंत विनवणी सोडणार नाही।
Shlokas
Verse 1
तच्छ्रुत्वा निपुणं सर्वं भरत स्सह मन्त्रिभिः।इङ्गुदीमूलमागम्य रामशय्यामवेक्ष्य ताम्।।।।अब्रवीज्जननी स्सर्वा इह तेन महात्मना।शर्वरी शयिता भूमाविदमस्य विमर्दितम्।।।।
सर्व वृत्तांत नीट ऐकून भरत मंत्र्यांसह इङ्गुदी वृक्षाच्या मुळाशी आला. रामाची शय्या पाहून तो सर्व मातांना म्हणाला—“याच ठिकाणी त्या महात्म्याने रात्रभर भूमीवर शयन केले; हे पाहा, हेच त्याचे बिछाने, देहाच्या भाराने चिरडून सपाट झाले आहे.”
Verse 2
तच्छ्रुत्वा निपुणं सर्वं भरत स्सह मन्त्रिभिः।इङ्गुदीमूलमागम्य रामशय्यामवेक्ष्य ताम्।।2.88.1।।अब्रवीज्जननी स्सर्वा इह तेन महात्मना।शर्वरी शयिता भूमाविदमस्य विमर्दितम्।।2.88.2।।
सर्व वृत्तांत नीट ऐकून भरत मंत्र्यांसह इङ्गुदी वृक्षाच्या मुळाशी आला आणि रामाची शय्या पाहून सर्व मातांना म्हणाला—“याच ठिकाणी त्या महात्म्याने भूमीवर रात्र काढली; हे पाहा, हेच त्याचे दाबून गेलेले शयन आहे.”
Verse 3
महाभागकुलीनेन महाभागेन धीमता।जातो दशरथेनोर्व्यां न रामस्स्वप्तु मर्हति।।।।
महाभाग, कुलीन व बुद्धिमान दशरथाच्या पोटी पृथ्वीवर जन्मलेला राम भूमीवर शयन करण्यास योग्य नाही॥
Verse 4
अजिनोत्तरसंस्तीर्णे वरास्तरणसंचये।शयित्वा पुरुषव्याघ्रः कथं शेते महीतले।।।।
जो पुरुषव्याघ्र उत्तम आस्तरणांनी व मृगचर्माने आच्छादित शय्येवर शय्या करीत असे, तो आता भूमीवर कसा शय्या करील?॥
Verse 5
प्रासादाग्रविमानेषु वलभीषु च सर्वदा।हैमराजतभौमेषु वरास्तरणशालिषु।।।।पुष्पसञ्चयचित्रेषु चन्दनागरुगन्धिषु।पाण्डुराभ्रप्रकाशेषु शुकसङ्घरूतेषुच।।।।प्रासादवरवर्येषु शीतवत्सु सुगन्धिषु।उषित्वामेरुकल्पेषु कृतकाञ्चन भित्तिषु।।।।गीतवादित्रनिर्घोषैर्वराभरणनिस्स्वनैः।मृदङ्गवरशब्दैश्च सततं प्रतिबोधितः।।।।वन्दिभिर्वन्दितः काले बहुभि स्सूतमागधैः।गाथाभिरनुरूपाभि स्स्तुतिभिश्च परन्तपः।।।।
परंतप राम नेहमीच प्रासादांच्या शिखरावरील विमानासारख्या कक्षांत व वलभी-भवनांत निवास करीत असे—जिथे सुवर्ण-रजतजडित भूमी, उत्तम आस्तरणे पसरलेली असत. ती स्थाने पुष्पसंचयांनी नटलेली, चंदन व अगुरुच्या सुगंधाने सुवासित, शुभ्र मेघांसारखी प्रकाशमान आणि पोपटांच्या थव्यांच्या किलबिलाटाने निनादित असत. ते श्रेष्ठ प्रासाद शीतल व सुगंधी, सुवर्णमय भित्तींनी युक्त आणि मेरुप्रमाणे वैभवशाली होते. तेथे गीत-वाद्यांचा निनाद, आभरणांची मधुर झंकार व मृदंगांचे श्रेष्ठ शब्द यांमुळे तो सतत जागा होत असे; आणि योग्य वेळी अनेक वंदी, सूत व मागध अनुरूप गाथा व स्तुतींनी त्याचे वंदन करीत॥
Verse 6
प्रासादाग्रविमानेषु वलभीषु च सर्वदा।हैमराजतभौमेषु वरास्तरणशालिषु।।2.88.5।।पुष्पसञ्चयचित्रेषु चन्दनागरुगन्धिषु।पाण्डुराभ्रप्रकाशेषु शुकसङ्घरूतेषुच।।2.88.6।।प्रासादवरवर्येषु शीतवत्सु सुगन्धिषु।उषित्वामेरुकल्पेषु कृतकाञ्चन भित्तिषु।।2.88.7।।गीतवादित्रनिर्घोषैर्वराभरणनिस्स्वनैः।मृदङ्गवरशब्दैश्च सततं प्रतिबोधितः।।2.88.8।।वन्दिभिर्वन्दितः काले बहुभि स्सूतमागधैः।गाथाभिरनुरूपाभि स्स्तुतिभिश्च परन्तपः।।2.88.9।।
परंतप राम नेहमीच प्रासादांच्या शिखरावरील विमानासारख्या कक्षांत व वलभी-भवनांत निवास करीत असे—जिथे सुवर्ण-रजतजडित भूमी, उत्तम आस्तरणे पसरलेली असत. ती स्थाने पुष्पसंचयांनी नटलेली, चंदन व अगुरुच्या सुगंधाने सुवासित, शुभ्र मेघांसारखी प्रकाशमान आणि पोपटांच्या थव्यांच्या किलबिलाटाने निनादित असत. ते श्रेष्ठ प्रासाद शीतल व सुगंधी, सुवर्णमय भित्तींनी युक्त आणि मेरुप्रमाणे वैभवशाली होते. तेथे गीत-वाद्यांचा निनाद, आभरणांची मधुर झंकार व मृदंगांचे श्रेष्ठ शब्द यांमुळे तो सतत जागा होत असे; आणि योग्य वेळी अनेक वंदी, सूत व मागध अनुरूप गाथा व स्तुतींनी त्याचे वंदन करीत॥
Verse 7
प्रासादाग्रविमानेषु वलभीषु च सर्वदा।हैमराजतभौमेषु वरास्तरणशालिषु।।2.88.5।।पुष्पसञ्चयचित्रेषु चन्दनागरुगन्धिषु।पाण्डुराभ्रप्रकाशेषु शुकसङ्घरूतेषुच।।2.88.6।।प्रासादवरवर्येषु शीतवत्सु सुगन्धिषु।उषित्वामेरुकल्पेषु कृतकाञ्चन भित्तिषु।।2.88.7।।गीतवादित्रनिर्घोषैर्वराभरणनिस्स्वनैः।मृदङ्गवरशब्दैश्च सततं प्रतिबोधितः।।2.88.8।।वन्दिभिर्वन्दितः काले बहुभि स्सूतमागधैः।गाथाभिरनुरूपाभि स्स्तुतिभिश्च परन्तपः।।2.88.9।।
परंतप राम नेहमीच प्रासादांच्या शिखरावरील विमानासारख्या कक्षांत व वलभी-भवनांत निवास करीत असे—जिथे सुवर्ण-रजतजडित भूमी, उत्तम आस्तरणे पसरलेली असत. ती स्थाने पुष्पसंचयांनी नटलेली, चंदन व अगुरुच्या सुगंधाने सुवासित, शुभ्र मेघांसारखी प्रकाशमान आणि पोपटांच्या थव्यांच्या किलबिलाटाने निनादित असत. ते श्रेष्ठ प्रासाद शीतल व सुगंधी, सुवर्णमय भित्तींनी युक्त आणि मेरुप्रमाणे वैभवशाली होते. तेथे गीत-वाद्यांचा निनाद, आभरणांची मधुर झंकार व मृदंगांचे श्रेष्ठ शब्द यांमुळे तो सतत जागा होत असे; आणि योग्य वेळी अनेक वंदी, सूत व मागध अनुरूप गाथा व स्तुतींनी त्याचे वंदन करीत॥
Verse 8
प्रासादाग्रविमानेषु वलभीषु च सर्वदा।हैमराजतभौमेषु वरास्तरणशालिषु।।2.88.5।।पुष्पसञ्चयचित्रेषु चन्दनागरुगन्धिषु।पाण्डुराभ्रप्रकाशेषु शुकसङ्घरूतेषुच।।2.88.6।।प्रासादवरवर्येषु शीतवत्सु सुगन्धिषु।उषित्वामेरुकल्पेषु कृतकाञ्चन भित्तिषु।।2.88.7।।गीतवादित्रनिर्घोषैर्वराभरणनिस्स्वनैः।मृदङ्गवरशब्दैश्च सततं प्रतिबोधितः।।2.88.8।।वन्दिभिर्वन्दितः काले बहुभि स्सूतमागधैः।गाथाभिरनुरूपाभि स्स्तुतिभिश्च परन्तपः।।2.88.9।।
परंतप राम नेहमीच प्रासादांच्या शिखरावरील विमानासारख्या कक्षांत व वलभी-भवनांत निवास करीत असे—जिथे सुवर्ण-रजतजडित भूमी, उत्तम आस्तरणे पसरलेली असत. ती स्थाने पुष्पसंचयांनी नटलेली, चंदन व अगुरुच्या सुगंधाने सुवासित, शुभ्र मेघांसारखी प्रकाशमान आणि पोपटांच्या थव्यांच्या किलबिलाटाने निनादित असत. ते श्रेष्ठ प्रासाद शीतल व सुगंधी, सुवर्णमय भित्तींनी युक्त आणि मेरुप्रमाणे वैभवशाली होते. तेथे गीत-वाद्यांचा निनाद, आभरणांची मधुर झंकार व मृदंगांचे श्रेष्ठ शब्द यांमुळे तो सतत जागा होत असे; आणि योग्य वेळी अनेक वंदी, सूत व मागध अनुरूप गाथा व स्तुतींनी त्याचे वंदन करीत॥
Verse 9
प्रासादाग्रविमानेषु वलभीषु च सर्वदा।हैमराजतभौमेषु वरास्तरणशालिषु।।2.88.5।।पुष्पसञ्चयचित्रेषु चन्दनागरुगन्धिषु।पाण्डुराभ्रप्रकाशेषु शुकसङ्घरूतेषुच।।2.88.6।।प्रासादवरवर्येषु शीतवत्सु सुगन्धिषु।उषित्वामेरुकल्पेषु कृतकाञ्चन भित्तिषु।।2.88.7।।गीतवादित्रनिर्घोषैर्वराभरणनिस्स्वनैः।मृदङ्गवरशब्दैश्च सततं प्रतिबोधितः।।2.88.8।।वन्दिभिर्वन्दितः काले बहुभि स्सूतमागधैः।गाथाभिरनुरूपाभि स्स्तुतिभिश्च परन्तपः।।2.88.9।।
परंतप राम नेहमीच प्रासादांच्या शिखरावरील विमानासारख्या कक्षांत व वलभी-भवनांत निवास करीत असे—जिथे सुवर्ण-रजतजडित भूमी, उत्तम आस्तरणे पसरलेली असत. ती स्थाने पुष्पसंचयांनी नटलेली, चंदन व अगुरुच्या सुगंधाने सुवासित, शुभ्र मेघांसारखी प्रकाशमान आणि पोपटांच्या थव्यांच्या किलबिलाटाने निनादित असत. ते श्रेष्ठ प्रासाद शीतल व सुगंधी, सुवर्णमय भित्तींनी युक्त आणि मेरुप्रमाणे वैभवशाली होते. तेथे गीत-वाद्यांचा निनाद, आभरणांची मधुर झंकार व मृदंगांचे श्रेष्ठ शब्द यांमुळे तो सतत जागा होत असे; आणि योग्य वेळी अनेक वंदी, सूत व मागध अनुरूप गाथा व स्तुतींनी त्याचे वंदन करीत॥
Verse 10
अश्रद्धेयमिदं लोके न सत्यं प्रतिभाति मा।मुह्यते खलु मे भाव स्स्वप्नोऽयमिति मे मतिः।।।।
“या लोकी हे अविश्वसनीय आहे; मला हे सत्य वाटत नाही. माझे मन खरोखरच गोंधळले आहे—मला तर हे स्वप्नासारखे भासते.”
Verse 11
न नूनं दैवतं किंचित्कालेन बलवत्तरम्।यत्र दाशरथी रामो भूमावेव शयीत सः।।।।
“खचितच काळापेक्षा बलवान अशी कोणतीही देवशक्ती नाही; कारण दशरथनंदन रामालाही उघड्या भूमीवरच शयन करावे लागले.”
Verse 12
विदेहराजस्य सुता सीता च प्रियदर्शना।दयिता शयिता भूमौ स्नुषा दशरथस्य च।।।।
“विदेहराज जनकाची कन्या, मनोहर, प्रिय आणि दशरथाची सून सीतादेवीसुद्धा भूमीवरच शयन करीत होती.”
Verse 13
इयं शय्या मम भ्रातुरिदं हि परिवर्तितम्।स्थण्डिले कठिने सर्वं गात्रै र्विमृदितं तृणम्।।।।
“ही माझ्या भावाची शय्या आहे; इथेच तो करवट बदलत होता. या कठीण भूमीवर त्याच्या अंगांनी सर्व गवत चिरडून मऊ झाले आहे.”
Verse 14
मन्ये साभरणा सुप्ता सीताऽस्मिञ्छयनोत्तमे।तत्र तत्र हि दृश्यन्ते सक्ताः कनकबिन्दवः।।।।
मला वाटते, सीता आभूषणांसह या उत्तम शय्येवर झोपली होती; कारण इथे-तिथे या शय्येवर सोन्याचे सूक्ष्म कण चिकटलेले दिसतात।
Verse 15
उत्तरीयमिहाऽसक्तं सुव्यक्तं सीतया तदा।तथा ह्येते प्रकाशन्ते सक्ताः कौशेयतन्तवः।।।।
इथे सीतेचे उत्तरीय अडकले होते—हे स्पष्ट आहे; कारण हे रेशमी तंतू चिकटून उजळून दिसत आहेत।
Verse 16
मन्ये भर्तु स्सुखा शय्या येन बाला तपस्विनी।सुकुमारी सती दुःखं न हि विजानाति मैथिली।।।।
मला वाटते, पतीची शय्याच तिला सुखद वाटते; म्हणून तपस्विनी असूनही कोमल, बालिका मैथिली याला दुःख मानत नाही।
Verse 17
हा हन्ताऽस्मि नृशंसोऽहं यत्सभार्यः कृते मम।ईदृशीं राघवश्शय्यामधिशेते ह्यनाथवत्।।।।
हाय! मी नृशंस आहे; कारण माझ्यामुळे राघव पत्नीसमवेत अशी शय्या अनाथासारखी भोगत आहे।
Verse 18
सार्वभौमकुले जात स्सर्वलोकस्य सम्मतः।सर्वलोकप्रियस्त्यक्त्वा राज्यं सुखमनुत्तम्।।।।कथमिन्दीवरश्यामो रक्ताक्षः प्रियदर्शनः।सुखभागी न दुःखार्ह श्शयितो भुवि राघवः।।।।
जो सार्वभौम कुळात जन्मला, सर्व लोकांचा मान्य व सर्वांचा प्रिय; ज्याने राज्य आणि अनुपम सुख त्यागले—तो इंदीवर-श्याम, रक्तनेत्र, प्रियदर्शन, सुखाचा अधिकारी व दुःखास अयोग्य राघव भूमीवर कसा शयनी पडला आहे?
Verse 19
सार्वभौमकुले जात स्सर्वलोकस्य सम्मतः।सर्वलोकप्रियस्त्यक्त्वा राज्यं सुखमनुत्तम्।।2.88.18।।कथमिन्दीवरश्यामो रक्ताक्षः प्रियदर्शनः।सुखभागी न दुःखार्ह श्शयितो भुवि राघवः।।2.88.19।।
सर्व वृत्तांत नीट ऐकून भरत मंत्र्यांसह इङ्गुदी वृक्षाच्या मुळाशी आला आणि रामाची शय्या पाहून सर्व मातांना म्हणाला—“याच ठिकाणी त्या महात्म्याने भूमीवर रात्र काढली; हे पाहा, हेच त्याचे दाबून गेलेले शयन आहे.”
Verse 20
धन्यः खलु महाभागो लक्ष्मण श्शुभलक्षणः।भ्रातरं विषमे काले यो राममनुवर्तते।।।।
खरोखर शुभलक्षणांनी युक्त महाभाग लक्ष्मण धन्य आहे—जो संकटसमयी भ्राता रामाचा अनुवर्तन करीत त्याच्याबरोबर राहतो.
Verse 21
सिद्धार्था खलु वैदेही पतिं याऽनुगता वनम्।वयं संशयिता स्सर्वे हीनास्तेन महात्मना।।।।
खरोखर वैदेही कृतार्थ आहे—जी पतीच्या मागोमाग वनात गेली; पण आम्ही सर्वजण त्या महात्मा रामाविना संशयग्रस्त व व्याकुळ झालो आहोत.
Verse 22
आकर्णधारा पृथिवी नौः इव प्रतिभाति मा।गते दशरथे स्वर्गं रामे चारण्यमाश्रिते।।।।
दशरथ स्वर्गास गेले आणि राम वनात आश्रयास गेला—तेव्हा ही सारी पृथ्वी मला कर्णधाराविना नौकेसारखी भासते.
Verse 23
न च प्रार्थयते कच्चिन्मनसापि वसुन्धराम्।वनेऽपि वसतस्तस्य बाहुवीर्याभिरक्षिताम्।।।।
तो वनात वसत असला तरी, त्याच्या बाहुबळाने रक्षित अशा या पृथ्वी-राज्याची इच्छा कोणी मनातही करणार नाही।
Verse 24
शून्यसंवरणारक्षामयन्त्रितहयद्विपाम्।अपावृतपुरद्वारां राजधानीमरक्षिताम्।।।।अप्रहृष्टबलां शून्यां विषमस्थामनावृताम्।शत्रवो नाभिमन्यन्ते भक्षान्विषकृतानिव।।।।
तटबंदीवर पहारा नाही, घोडे-हत्ती अनियंत्रित, नगरद्वारे उघडी—अशी राजधानी निररक्षित आहे। सैन्य निरुत्साही, नगर शून्य, अवस्था विषम व उघडी—अशी अयोध्या शत्रूही हस्तगत करावी असे मानत नाहीत, जसे विषमिश्रित अन्न।
Verse 25
शून्यसंवरणारक्षामयन्त्रितहयद्विपाम्।अपावृतपुरद्वारां राजधानीमरक्षिताम्।।2.88.24।।अप्रहृष्टबलां शून्यां विषमस्थामनावृताम्।शत्रवो नाभिमन्यन्ते भक्षान्विषकृतानिव।।2.88.25।।
हेच वर्णन पुन्हा—तटबंदीवर पहारा नाही, घोडे-हत्ती अनियंत्रित, नगरद्वारे उघडी; सैन्य निरुत्साही, नगर शून्य, अवस्था विषम व उघडी. अशी पीडित अयोध्या शत्रूही घेण्याचा विचार करीत नाहीत, जसे विषमिश्रित अन्न।
Verse 26
अद्यप्रभृति भूमौ तु शयिष्येऽहं तृणेषु वा।फलमूलाशनो नित्यं जटाचीराणि धारयन्।।।।
आजपासून मीही भूमीवर किंवा गवतावर शय्या करीन; नित्य फल-मूळ खाईन आणि जटा व वल्कलवस्त्रे धारण करीन।
Verse 27
तस्यार्थमुत्तरं कालं निवत्स्यामि सुखं वने।तं प्रतिश्रवमामुच्य नास्य मिथ्या भविष्यति।।।।
त्याच्या हितासाठी उरलेला काळ मी सुखाने वनात राहीन; ती प्रतिज्ञा अंगीकारून त्याचे वचन खोटे होऊ देणार नाही।
Verse 28
वसन्तं भ्रातुरर्थाय शत्रुघ्नो माऽनुवत्स्यति।लक्ष्मणेन सहत्वार्यो ह्ययोध्यां पालयिष्यति।।।।
भ्रात्याच्या हितासाठी मी वनात वास करीन; शत्रुघ्नही माझ्या मागोमाग जाऊन तेथेच राहील. आणि तो आर्य पुरुष लक्ष्मणासह अयोध्येचे धर्माने पालन करील॥
Verse 29
अभिषेक्ष्यन्ति काकुत्स्थमयोध्यायां द्विजातयः।अपि मे देवताः कुर्युरिमं सत्यं मनोरथम्।।।।
अयोध्येत द्विजजन काकुत्स्थवंशज राजाचा अभिषेक करतील. देवतांनी माझा हा प्रिय मनोरथ सत्यरूपाने पूर्ण करावा॥
Verse 30
प्रसाद्यमान श्शिरसा मया स्वयं बहुप्रकारं यदि नाभिपत्स्यते।ततोऽनुवत्स्यामि चिराय राघवम् वनेचरन्नार्हति मामुपेक्षितुम्।।।।
मी स्वतः शिर झुकवून अनेक प्रकारे विनवूनही जर त्यांचा प्रसाद मिळाला नाही आणि माझी विनंती मान्य झाली नाही, तर मी दीर्घकाळ राघवाच्या मागोमाग जाऊन वनातच राहीन। मीही वनवासी झाल्यावर त्यांनी मला उपेक्षित करणे योग्य नाही॥
Frequently Asked Questions
Bharata confronts responsibility for Rama’s hardship and responds with a concrete ethical act: he vows to adopt ascetic practices and even live in the forest to ensure Rama’s exile-vow remains inviolate, while continuing to seek Rama’s consent for rightful restoration.
The sarga frames Kāla (Time/Destiny) as a superior force that can overturn royal comfort, teaching that dharma is tested not in prosperity but in adversity—where truth, vows, and compassion must be maintained despite personal grief.
The ingudī tree functions as a narrative landmark marking Rama’s austerity; Ayodhya is depicted as a vulnerable capital with open gates and weakened defenses, highlighting the cultural expectation that kingship includes vigilant protection of the city and morale of the army.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.