Sarga 24

Verse 1

तं समीक्ष्य त्ववहितं पितुर्निर्देश पालने।कौशल्या बाष्पसंरुद्धा वचो धर्मिष्ठमब्रवीत्।।2.24.1।।

पित्याच्या आज्ञेचे पालन करण्यास तो दृढनिश्चयी आहे असे पाहून, अश्रूंनी कंठ दाटलेल्या कौशल्येने धर्मनिष्ठ वचन उच्चारले।

Verse 2

अदृष्टदुःखो धर्मात्मा सर्वभूतप्रियंवदः।मयि जातो दशरथात्कथमुञ्छेन वर्तयेत्।।2.24.2।।

ज्याने कधी दुःख पाहिले नाही, जो धर्मात्मा आणि सर्व प्राण्यांशी मधुर बोलणारा—दशरथापासून माझ्या उदरी जन्मलेला राम—तो उरलेले दाणे वेचून आपला निर्वाह कसा करील?

Verse 3

यस्य भृत्याश्च दासाश्च मृष्टान्यन्नानि भुञ्जते।कथं स भोक्ष्यतेऽनाथो वने मूलफलान्ययम्।।2.24.3।।

ज्याच्या सेवक-दासांना रुचकर अन्न मिळत असे, तो आधारहीन हा पुरुष आता वनात केवळ मूल-फळे खाऊन कसा निभावेल?

Verse 4

कः एतच्छ्रद्दधेच्छ्रुत्वा कस्य वा न भवेद्भयम्।गुणवान्दयितो राज्ञा राघवो यद्विवास्यते।।2.24.4।।

हे ऐकून कोण विश्वास ठेवील, आणि कोणाला भय वाटणार नाही—की गुणवान व राजाचा प्रिय राघव वनवासाला पाठविला जात आहे?

Verse 5

नूनं तु बलवान् लोके कृतान्तस्सर्वमादिशन्।लोके रामाभिरामस्त्वं वनं यत्र गमिष्यसि।।2.24.5।।

खरोखरच जगात कृतांत (दैव) अत्यंत बलवान आहे, तो सर्वांचेच नियमन करतो; म्हणूनच, लोकांना प्रिय असा राम तूही ज्या वनात जाणार आहेस।

Verse 6

अयं तु मामात्मभव स्तवादर्शनमारुतः।विलापदुःखसमिधो रुदिताश्रुहुताहुतिः।।2.24.6।।चिन्ताबाष्पमहाधूमस्तवागमनचित्तजः। कर्शयित्वा भृशं पुत्र निश्वासायाससम्भवः।।2.24.7।।त्वया विहीनामिह मां शोकाग्निरतुलो महान्।प्रधक्ष्यति यथा कक्षं चित्रभानुर्हिमात्यये।।2.24.8।।

हे पुत्रा! तुझ्या दर्शनाच्या अभावाची वारा त्याला भडकवील; विलाप व दुःख हीच त्याची समिधा, माझे अश्रू हीच त्याची आहुती; चिंतेच्या वाफेचा घन धूर त्यातून उठेल. तुझ्या आगमनाची आस मनात धरून, थकलेल्या उसास्यांतून तो जन्म घेईल आणि मला फारच कृश करील. तू नसताना हा अतुल, महान शोकाग्नी मला तसेच भस्म करील, जसे उन्हाळ्याच्या तापात प्रज्वलित अग्नी कोरडे गवत जाळून टाकतो।

Verse 7

अयं तु मामात्मभव स्तवादर्शनमारुतः।विलापदुःखसमिधो रुदिताश्रुहुताहुतिः।।2.24.6।।चिन्ताबाष्पमहाधूमस्तवागमनचित्तजः। कर्शयित्वा भृशं पुत्र निश्वासायाससम्भवः।।2.24.7।।त्वया विहीनामिह मां शोकाग्निरतुलो महान्।प्रधक्ष्यति यथा कक्षं चित्रभानुर्हिमात्यये।।2.24.8।।

हे पुत्रा! तुझ्या दर्शनाच्या अभावाची वारा त्याला भडकवील; विलाप व दुःख हीच त्याची समिधा, माझे अश्रू हीच त्याची आहुती; चिंतेच्या वाफेचा घन धूर त्यातून उठेल. तुझ्या आगमनाची आस मनात धरून, थकलेल्या उसास्यांतून तो जन्म घेईल आणि मला फारच कृश करील. तू नसताना हा अतुल, महान शोकाग्नी मला तसेच भस्म करील, जसे उन्हाळ्याच्या तापात प्रज्वलित अग्नी कोरडे गवत जाळून टाकतो।

Verse 8

अयं तु मामात्मभव स्तवादर्शनमारुतः।विलापदुःखसमिधो रुदिताश्रुहुताहुतिः।।2.24.6।।चिन्ताबाष्पमहाधूमस्तवागमनचित्तजः। कर्शयित्वा भृशं पुत्र निश्वासायाससम्भवः।।2.24.7।।त्वया विहीनामिह मां शोकाग्निरतुलो महान्।प्रधक्ष्यति यथा कक्षं चित्रभानुर्हिमात्यये।।2.24.8।।

हे पुत्रा! तुझ्या दर्शनाच्या अभावाची वारा त्याला भडकवील; विलाप व दुःख हीच त्याची समिधा, माझे अश्रू हीच त्याची आहुती; चिंतेच्या वाफेचा घन धूर त्यातून उठेल. तुझ्या आगमनाची आस मनात धरून, थकलेल्या उसास्यांतून तो जन्म घेईल आणि मला फारच कृश करील. तू नसताना हा अतुल, महान शोकाग्नी मला तसेच भस्म करील, जसे उन्हाळ्याच्या तापात प्रज्वलित अग्नी कोरडे गवत जाळून टाकतो।

Verse 9

कथं हि धेनु स्स्वं वत्सं गच्छन्तं नानुगच्छति।अहं त्वाऽनुगमिष्यामि यत्र पुत्र गमिष्यसि।।2.24.9

गाय आपल्या चाललेल्या वासराच्या मागे कशी नाही जाणार? तसेच, हे पुत्रा, तू जिथे जाशील तिथे मीही तुझ्या मागे येईन।

Verse 10

तथा निगदितं मात्रा तद्वाक्यं पुरुषर्षभः।श्रुत्वा रामोऽब्रवीद्वाक्यं मातरं भृशदुःखिताम्।।2.24.10।।

मातेने तसे सांगितलेले ते वचन ऐकून, पुरुषश्रेष्ठ राम अत्यंत दुःखी झालेल्या मातेस उत्तर देऊ लागला।

Verse 11

कैकेय्या वञ्चितो राजा मयि चारण्यमाश्रिते।भवत्या च परित्यक्तो न नूनं वर्तयिष्यति।।2.24.11।।

कैकेयीने राजाला फसविले आहे. मी वनात आश्रय घेतल्यावर, तुम्हीही त्यांचा त्याग केलात तर ते नक्कीच जगणार नाहीत।

Verse 12

भर्तुः किल परित्यागो नृशंसः केवलं स्त्रियाः।स भवत्या न कर्तव्यो मनसाऽपि विगर्हितः।।2.24.12।।

स्त्रीने पतीचा परित्याग करणे खरोखरच क्रूर कृत्य आहे; मनातही निंद्य ठरेल असे ते तुम्ही करू नये।

Verse 13

यावज्जीवति काकुत्स्थः पिता मे जगतीपतिः।शुश्रूषा क्रियतां तावत्सहि धर्मस्सनातनः।।2.24.13।।

जोपर्यंत माझे पिता—जगतीचे अधिपती काकुत्स्थ—जिवंत आहेत, तोपर्यंत त्यांची सेवा-शुश्रूषा करा; हाच सनातन धर्म आहे।

Verse 14

एवमुक्ता तु रामेण कौशल्या शुभदर्शना। तथेत्युवाच सुप्रीता राममक्लिष्टकारिणम्।।2.24.14।।

रामाने असे म्हटल्यावर शुभदर्शना कौशल्या अत्यंत आनंदित होऊन, अक्लिष्टकर्मा रामास म्हणाली—“तथास्तु।”

Verse 15

एवमुक्तस्तु वचनं रामो धर्मभृतां वरः।भूयस्तामब्रवीद्वाक्यं मातरं भृशदुःखिताम्।।2.24.15।।

असे ऐकून धर्मधारकांमध्ये श्रेष्ठ रामाने, अतिशय दुःखाने व्याकुळ झालेल्या आपल्या मातेस पुन्हा वचन सांगितले.

Verse 16

मया चैव भवत्या च कर्तव्यं वचनं पितुः।राजा भर्ता गुरु श्श्रेष्ठस्सर्वेषामीश्वरः प्रभुः।।2.24.16।।

माझ्याकडून आणि तुमच्याकडूनही पित्याचे वचन अवश्य पाळले पाहिजे। तो राजा आहे, भर्ता-रक्षक आहे, गुरु आहे, श्रेष्ठ पुरुष आहे—आपल्या सर्वांचा ईश्वर व प्रभु आहे.

Verse 17

इमानि तु महारण्ये विहृत्य नव पञ्च च।वर्षाणि परमप्रीतः स्थास्यामि वचने तव।।2.24.17।।

या महाअरण्यात नऊ आणि पाच—अशी चौदा वर्षे विहार करून, मी परम आनंदाने तुमच्या वचनात स्थिर राहीन.

Verse 18

एवमुक्ता प्रियं पुत्रं बाष्पपूर्णानना तदा।उवाच परमार्ता तु कौशल्या पुत्रवत्सला।।2.24.18।।

रामाने असे म्हटल्यावर, पुत्रवत्सला कौशल्या तेव्हा परम व्याकुळ होऊन, अश्रूंनी भरलेल्या मुखाने आपल्या प्रिय पुत्रास म्हणाली.

Verse 19

आसां राम सपत्नीनां वस्तुं मध्ये न मे क्षमम्।नय मामपि काकुत्स्थ वनं वन्यां मृगीं यथा।।2.24.19।।यदि ते गमने बुद्धिः कृता पितुरपेक्षया।

हे राम, या सपत्न्यांच्या मध्ये राहणे मला सहन होत नाही। हे काकुत्स्थकुलनंदना, पित्याच्या आज्ञेप्रमाणे तू वनगमनाचा निश्चय केला असेल, तर मला देखील वनात घेऊन चल—वनातील मृगीसारखी।

Verse 20

तां तथा रुदतीं रामो रुदन्वचनमब्रवीत्।।2.24.20।।जीवन्त्या हि स्त्रिया भर्ता दैवतं प्रभुरेव च

तिला अशी रडताना पाहून रामही अश्रूंनी भरून म्हणाला—“स्त्री जिवंत असताना तिच्यासाठी पतीच देवता आणि पतीच स्वामी असतो.”

Verse 21

भवत्या मम चैवाद्य राजा प्रभवति प्रभुः।न ह्यनाथा वयं राज्ञा लोकनाथेन धीमता।।2.24.21।।

आज तुमच्यावर आणि माझ्यावरही राजा समर्थ प्रभू म्हणून अधिकार ठेवतो। तो बुद्धिमान लोकनाथ राजा असताना आपण नक्कीच अनाथ नाही.

Verse 22

भरतश्चापि धर्मात्मा सर्वभूतप्रियंवदः।भवतीमनुवर्तेत स हि धर्मरतस्सदा।।2.24.22।।

भरतही धर्मात्मा आहे आणि सर्व प्राण्यांशी प्रिय बोलणारा आहे; तो सदैव धर्मात रत असल्याने तो नक्कीच तुमचे म्हणणे पाळील.

Verse 23

यथा मयि तु निष्क्रान्ते पुत्रशोकेन पार्थिवः।श्रमं नावाप्नुयात्किञ्चिदप्रमत्ता तथा कुरु।।2.24.23।।

मी निघून गेल्यावर पुत्रशोकामुळे राजाला किंचितही श्रम वा क्लेश होऊ नये—तू सावध राहून तसेच कर।

Verse 24

दारुणश्चाप्ययं शोको यथैनं न विनाशयेत्।राज्ञो वृद्धस्य सततं हितं चर समाहिता।।2.24.24।।

हा शोक अत्यंत दारुण आहे—तो त्यांचा विनाश करू नये असे वाग. समाहित चित्ताने वृद्ध राजाचे सदैव हित कर।

Verse 25

व्रतोपवासनिरता या नारी परमोत्तमा।भर्तारं नानुवर्तेत सा तु पापगतिर्भवेत्।।2.24.25।।

व्रत-उपवासात रत अशी परम उत्तमा नारीही जर पतीचे अनुसरण करीत नाही, तर ती पापगतीस जाते।

Verse 26

भर्तु श्शुश्रूषया नारी लभते स्वर्गमुत्तमम्।अपि या निर्नमस्कारा निवृत्ता देवपूजनात्।।2.24.26।।

पतीची शुश्रूषा केल्याने नारी उत्तम स्वर्ग प्राप्त करते—जरी ती नमस्कार न करीत असेल आणि देवपूजनापासून निवृत्त असेल तरीही।

Verse 27

शुश्रूषामेव कुर्वीत भर्तुः प्रियहिते रता।एष धर्मः पुरा दृष्टो लोके वेदे श्रुतः स्मृतः।।2.24.27।।

पतिव्रता स्त्री पतीच्या प्रिय व हितात रत राहून केवळ त्याचीच सेवा करावी. हाच धर्म—प्राचीन काळापासून लोकांत दिसलेला, वेदांत श्रुत आणि स्मृत्यांतही प्रतिपादित आहे.

Verse 28

अग्निकार्येषु च सदा सुमनोभिश्च देवताः।पूज्यास्ते मत्कृते देवि बाह्मणाश्चैव सुव्रताः।।2.24.28।।

हे देवि! माझ्यासाठी तू नेहमी अग्निकार्यांत पुष्पांसह देवतांची पूजा कर; आणि सुव्रत पाळणाऱ्या ब्राह्मणांचाही यथोचित सत्कार कर.

Verse 29

एवं कालं प्रतीक्षस्व ममागमनकाङ्क्षिणी।नियता नियताहारा भर्तृशुश्रूषणे रता।।2.24.29।।

माझ्या परत येण्याची आस धरून अशा रीतीने काळाची वाट पाहा—संयमी रहा, आहारात मर्यादा ठेवा आणि पती-सेवेत तत्पर रहा.

Verse 30

प्राप्स्यसे परमं कामं मयि प्रत्यागते सति।यदि धर्मभृतां श्रेष्ठो धारयिष्यति जीवितम्।।2.24.30।।

मी परत आल्यावर तू तुझी परम इच्छा प्राप्त करशील—जर धर्मधारकांतील श्रेष्ठ माझे पिता तोपर्यंत जीवन धारण करून राहतील.

Verse 31

एवमुक्ता तु रामेण बाष्पपर्याकुलेक्षणा।कौशल्या पुत्रशोकार्ता रामं वचनमब्रवीत्।।2.24.31।।

रामाने असे म्हटल्यावर, अश्रूंनी व्याकुळ झालेले नेत्र असलेली, पुत्रशोकाने पीडित कौशल्या रामाला हे वचन म्हणाली.

Verse 32

गमने सुकृतां बुद्धिं न ते शक्नोमि पुत्रक।विनिवर्तयितुं वीर नूनं कालो दुरत्ययः।।2.24.32।।

बाळा, प्रस्थानासाठी तुझी बुद्धी दृढ झाली आहे; ती मी परत फिरवू शकत नाही. हे वीर, निश्चयच काळाचे विधान दुर्जेय आहे.

Verse 33

गच्छ पुत्र त्वमेकाग्रो भद्रं तेऽस्तु सदा विभुः।पुनस्त्वयि निवृत्ते तु भविष्यामि गतव्यथा।।2.24.33।।

जा पुत्रा, एकाग्र मनाने; सर्वसमर्थ प्रभू तुझे सदैव कल्याण करो. तू परत आल्यावरच माझी व्यथा निवरेल.

Verse 34

प्रत्यागते महाभागे कृतार्थे चरितव्रते।पितुरानृण्यतां प्राप्ते त्वयि लप्स्ये परं सुखम्।।2.24.34।।

हे महाभाग, तू कार्यसिद्धी करून, व्रत पूर्ण करून आणि पित्याचे ऋण फेडून परत आलास की मी परम सुख पावेन.

Verse 35

कृतान्तस्य गतिः पुत्र दुर्विभाव्या सदा भुवि।यस्त्वां सञ्चोदयति मे वच आच्छिद्य राघव।।2.24.35।।

पुत्रा, हे राघवा, या जगात कृतांताची गती सदैव अचिंत्य आहे; तोच माझे वचन छेदून तुला पुढे जाण्यास प्रवृत्त करीत आहे.

Verse 36

गच्छेदानीं महाबाहो क्षेमेण पुनरागतः।नन्दयिष्यसि मां पुत्र साम्ना वाक्येन चारुणा।।2.24.36।।

हे महाबाहो! आता जा आणि कुशलतेने परत ये. परत आल्यावर, हे पुत्रा, सौम्य व मधुर वचनांनी मला पुन्हा आनंदित करशील।

Verse 37

अपीदानीं स कालस्स्याद्वनात्प्रत्यागतं पुनः।यत्त्वां पुत्रक पश्येयं जटावल्कलधारिणम्।।2.24.37।।

काश तो काळ आजच यावा—की तू वनातून पुन्हा परत येशील, हे लाडक्या पुत्रा—आणि मी तुला जटा व वल्कल धारण केलेला पाहू शकेन।

Verse 38

तथा हि रामं वनवासनिश्चितंसमीक्ष्य देवी परमेण चेतसा।उवाच रामं शुभलक्षणं वचोबभूव च स्वस्त्ययनाभिकाङ्क्षिणी।।2.24.38।।

तेव्हा देवीने रामाचा वनवासाचा दृढनिश्चय पाहून परम एकाग्र चित्ताने शुभलक्षणयुक्त वचन उच्चारले; आणि त्याच्या कल्याणासाठी स्वस्त्ययन-मंगल विधी करण्याची इच्छा धरली।