Sarga 48
अयोध्यायाः शोकवर्णनम् (Ayodhya’s Lament and Civic Desolation)
अयोध्याकाण्ड
या सर्गात रामामागे जाऊन परतलेल्या अयोध्यावासीयांचा सामूहिक शोक हृदयस्पर्शी रीतीने वर्णिला आहे. अश्रूंनी डोळे झाकलेले, जणू प्राण निघून जात आहेत असे, ते मृत्यूचीच इच्छा करीत असल्यासारखे दिसतात. घराघरांत रडारड; स्त्रिया तीक्ष्ण वचनांनी पतींना धारेवर धरतात; व्यापार, स्वयंपाक, उत्सव आणि प्रसूतीचा आनंदही निरर्थक ठरतो. याच वेळी रामासोबत गेलेल्यांचे—सीतेसह लक्ष्मणाचे—महत्त्व उलगडते आणि निसर्गालाच जणू अतिथिसत्कार करणारे राज्य मानले जाते: वन, नद्या, पर्वत, फुललेली झाडे व धबधबे रामाचा प्रिय अतिथीप्रमाणे सन्मान करतील, ऋतुबाह्य फुले व निर्मळ जल अर्पण करतील. स्त्रिया सीतेची सेवा आणि पुरुष रामाची सेवा अशी विभागणी सुचवून वनवासालाही चालते-फिरते सेवासमुदायाचे रूप देतात. पुढे नागरिक कैकेयीच्या अधर्मयुक्त निर्णयाची निंदा करतात, नेतृत्वहीन राज्याच्या विनाशाची भीती व्यक्त करतात आणि दशरथाच्या मृत्यूची व त्यानंतरच्या विलापाची कल्पना करतात. रामाच्या गुणांचे संक्षिप्त स्तवन येते. संध्याकाळ होताच यज्ञाग्नी व शास्त्रपाठ थांबतात, बाजारपेठा बंद पडतात; अयोध्या नक्षत्रहीन अंधारात, क्षीण जलसमुद्रासारखी ओसाड—धर्मक्षयाचे नगररूपक—दिसू लागते.
Shlokas
Verse 1
तेषामेवं विषण्णानां पीडितानामतीव च।बाष्पविप्लुतनेत्राणां सशोकानां मुमूर्षया।।2.48.1।।अनुगम्य निवृत्तानां रामं नगरवासिनाम्।उद्गतानीव सत्वानि बभूवुरमनस्विनाम्।।2.48.2।।
रामाच्या मागे जाऊन पुन्हा नगरात परतलेल्या नागरिकांची अवस्था अत्यंत विषण्ण व पीडित झाली. अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी, शोकग्रस्त व मरणाचीच इच्छा होईल इतके खचलेले—ते असे भासले की जणू प्राणशक्तीच निघून गेली आणि मनोधैर्य रिकामे झाले.
Verse 2
तेषामेवं विषण्णानां पीडितानामतीव च।बाष्पविप्लुतनेत्राणां सशोकानां मुमूर्षया।।2.48.1।।अनुगम्य निवृत्तानां रामं नगरवासिनाम्।उद्गतानीव सत्वानि बभूवुरमनस्विनाम्।।2.48.2।।
रामाच्या मागे जाऊन पुन्हा नगरात परतलेल्या नागरिकांची अवस्था अत्यंत विषण्ण व पीडित झाली. अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी, शोकग्रस्त व मरणाचीच इच्छा होईल इतके खचलेले—ते असे भासले की जणू प्राणशक्तीच निघून गेली आणि मनोधैर्य रिकामे झाले.
Verse 3
स्वं स्वं निलयमागम्य पुत्रदारैस्समावृता।अश्रूणि मुमुचुस्सर्वे बाष्पेण पिहिताननाः।।2.48.3।।
आपापल्या निवासस्थानी परतून, पुत्र-दारांनी वेढलेले ते सर्वजण अश्रूंनी मुख झाकून, हुंदके देत रडू लागले।
Verse 4
न चाहृष्यन् नचामोदन् वणिजो न प्रसारयन्।न चाशोभन्त पण्यानि नापचन् गृहमेधिनः।।2.48.4।।
कोणीही हर्षित झाला नाही, कोणीही आनंद मानला नाही; व्यापारी विक्रीसाठी माल मांडत नव्हते। बाजारातील वस्तूंना शोभा उरली नाही, आणि गृहस्थांनी स्वयंपाकही केला नाही।
Verse 5
नष्टं दृष्ट्वा नाभ्यनन्दन् विपुलं वा धनागमम्।पुत्रं प्रथमजं लब्ध्वा जननी नाभ्यनन्दत।।2.48.5।।
नुकसान दिसले तरी ते शोक करत नव्हते, आणि विपुल धनलाभ झाला तरी हर्ष मानत नव्हते। इतकेच नव्हे, प्रथमज पुत्र मिळाल्यावरही मातेला आनंद झाला नाही।
Verse 6
गृहे गृहे रुदन्त्यश्च भर्तारं गृहमागतम्।व्यगर्हयन्त दुःखार्ता वाग्भिस्तोत्रैरिव द्विपान्।।2.48.6।।
घरोगरी स्त्रिया रडत होत्या; आणि पती घरी परतल्यावर, दुःखाने व्याकुळ होऊन त्या त्यांना धारेवर धरत. त्यांचे शब्द जणू हत्तीवर अंकुशाचे घावच होते।
Verse 7
किं नु तेषां गृहैः कार्यं किं दारै: किं धनेन वा।पुत्रैर्वा किं सुखैर्वापि ये न पश्यन्ति राघवम्।।2.48.7।।
ज्यांना राघव (श्रीराम) यांचे दर्शन होत नाही, त्यांना घरांचा काय उपयोग, पत्नीचा काय उपयोग, धनाचा तरी काय उपयोग? पुत्रांचा काय अर्थ आणि सुखभोगांचाही काय लाभ?
Verse 8
एकः सत्पुरुषो लोके लक्ष्मण स्सह सीतया।योऽनुगच्छति काकुत्स्थं रामं परिचरन् वने।।2.48.8।।
हे लक्ष्मणा! या लोकी खरा सत्पुरुष व धन्य तो तोच एक—जो सीतेसह काकुत्स्थवंशी श्रीरामांच्या मागोमाग वनात जाऊन त्यांची सेवा करतो.
Verse 9
आपगाः कृतपुण्यास्ता पद्मिन्यश्च सरांसि च।येषु स्नास्यति काकुत्स्थो विगाह्य सलिलं शुचि।।2.48.9।।
त्या नद्या, कमळांनी शोभणारी सरोवरे व तळी निश्चयच पुण्यवान आहेत; कारण काकुत्स्थ (श्रीराम) त्यांच्या निर्मळ जलात उतरून स्नान करणार आहेत.
Verse 10
शोभयिष्यन्ति काकुत्स्थमटव्यो रम्यकाननाः।आपगाश्च महानूपाः सानुमन्तश्च पर्वताः।।2.48.10।।
रम्य काननांनी समृद्ध अरण्यप्रदेश, विस्तीर्ण नद्या आणि सौम्य उतारांचे पर्वत—हे सर्व काकुत्स्थवंशी रामाला वनवासात अधिकच शोभा देतील.
Verse 11
काननं वापि शैलं वा यं रामोऽधिगमिष्यति।प्रियातिथिमिव प्राप्तं नैनं शक्ष्यन्त्यनर्चितुम्।।2.48.11।।
राम ज्या वनात किंवा पर्वतावर पोहोचेल, ते त्याला प्रिय अतिथीप्रमाणे प्राप्त मानून—सत्कार न करता राहू शकणार नाही.
Verse 12
विचित्रकुसुमापीडा बहुमञ्जरि धारिणः।राघवं दर्शयिष्यन्ति नगा भ्रमरशालिनः।।2.48.12।।
विविध फुलांनी सजलेले, अनेक मंजरीगुच्छांनी भारलेले आणि भुंग्यांनी गुञ्जायमान वृक्ष जणू राघवाला दर्शन देण्यासाठी स्वतः पुढे येतील.
Verse 13
अकाले चापि मुख्यानि पुष्पाणि च फलानि च।दर्शयिष्यन्त्यनुक्रोशाद्गिरयो राममागतम्।।2.48.13।।
करुणेने पर्वत ऋतू नसतानाही श्रीरामांच्या आगमनकाळी आपली श्रेष्ठ पुष्पे व फळे प्रकट करतील।
Verse 14
प्रस्रविष्यन्ति तोयानि विमलानि महीधराः।विदर्शयन्तो विविधान् भूयश्चित्रांश्च निर्झरान्।।2.48.14।।
महीधर निर्मळ पाणी प्रवाहित करतील आणि पुन्हा पुन्हा नानाविध, मनोहर झरे व निर्झर दाखवतील।
Verse 15
पादपाः पर्वताग्रेषु रमयिष्यन्ति राघवम्।यत्र रामो भयं नात्र नास्ति तत्र पराभवः।।2.48.15।।
पर्वतशिखरांवरील वृक्ष राघवाला रमवतील। जिथे राम आहेत तिथे भय नाही; आणि जिथे ते आहेत तिथे अपमान वा पराभव नाही।
Verse 16
स हि शूरो महाबाहुः पुत्रो दशरथस्य च।पुरा भवति नोदूरादनुगच्छाम राघवम्।।2.48.16।।
तो खरोखर शूर, महाबाहु, दशरथांचा पुत्र आहे। तो आपल्यापासून फार दूर जाण्यापूर्वी आपण राघवाच्या मागे जाऊया।
Verse 17
पादच्छाया सुखा भर्तुस्तादृशस्य महात्मनः।स हि नाथो जनस्यास्य स गति स्सपरायणम्।।2.48.17।।
अशा महात्मा स्वामीच्या चरणांची छायाही सुखद आहे। तोच या जनतेचा नाथ—तोच त्यांची गती, ध्येय आणि परम आश्रय आहे।
Verse 18
वयं परिचरिष्यामः सीतां यूयं तु राघवम्।इति पौरस्त्रियो भर्तृ़न् दुखार्तास्तत्तदब्रुवन्।।2.48.18।।
आम्ही सीतेची सेवा करू; आणि तुम्ही राघवाची सेवा करा. असे दुःखाने व्याकुळ झालेल्या नगरातील स्त्रिया आपल्या पतींना निरनिराळ्या रीतीने बोलू लागल्या।
Verse 19
युष्माकं राघवोऽरण्ये योगक्षेमं विधास्यति।सीता नारीजनस्यास्य योगक्षेमं करिष्यति।।2.48.19।।
अरण्यात राघव तुमचा योगक्षेम सांभाळतील; आणि सीता या स्त्रीवर्गाचाही योगक्षेम करील।
Verse 20
को न्वनेनाऽप्रतीतेन सोत्कण्ठितजनेन च।सम्प्रियेतामनोज्ञेन वासेन हृतचेतसा।।2.48.20।।
जिथे लोक उत्कंठा व शोकाने गुदमरले आहेत, आणि हा निवास मनास न रुचणारा होऊन चित्तच हरून घेतो—अशा ठिकाणी दुःखग्रस्त मनाने कोण आनंद मानेल?
Verse 21
कैकेय्या यदि चे द्राज्यं स्यादधर्म्यमनाथवत्।न हि नो जीवितेनार्थः कुतः पुत्रैः कुतो धनैः।।2.48.21।।
कैकेयीमुळे जर हे राज्य अधर्माने मिळून आम्ही अनाथांसारखे झालो, तर आम्हाला जीवनाचाच काय उपयोग? मग पुत्र कशाला, आणि धन कशाला?
Verse 22
यया पुत्रश्च भर्ता च त्यक्तावैश्वर्यकारणात्।कं सा परिहरेदन्यं कैकेयी कुलपांसनी।।2.48.22।।
ऐश्वर्य-विभवाच्या लोभासाठी जिने पुत्र व पती—दोघांनाही टाकून दिले, ती कुलपांसनी कैकेयी मग दुसऱ्याला कोणाला तरी कशी सोडील?
Verse 23
कैकेय्या न वयं राज्ये भृतका निवसेमहि।जीवन्त्या जातु जीवन्त्यः पुत्रैरपि शपामहे।।2.48.23।।
कैकेयी जिवंत असेपर्यंत आम्ही—जिवंत असूनही—या राज्यात भृत्यासारखे राहणार नाही; आम्ही पुत्रांचीही शपथ घेतो।
Verse 24
या पुत्रं पार्थिवेन्द्रस्य प्रवासयति निर्घृणा।कस्तां प्राप्य सुखं जीवेदधर्म्यां दुष्टचारिणीम्।।2.48.24।।
जी निर्दयपणे पृथ्वीपतीच्या पुत्राला वनवासाला पाठवते, त्या अधर्मिणी दुष्टचारिणीच्या अधीन कोण सुखाने जगेल?
Verse 25
उपद्रुतमिदं सर्वमनालम्बमनायकम्।कैकेय्या हि कृते सर्वं विनाशमुपयास्यति।।2.48.25।।
हे सर्व राज्य आपत्तींनी ग्रस्त आहे—ना आधार आहे, ना खरा नायक; कैकेयीमुळे हे सर्व विनाशाकडेच जाईल।
Verse 26
न हि प्रव्रजिते रामे जीविष्यति महीपतिः।मृते दशरथे व्यक्तं विलापस्तदनन्तरम्।।2.48.26।।
राम वनवासाला गेल्यावर राजा फार काळ जगणार नाहीत; आणि दशरथांचे निधन झाल्यावर तर पुढे स्पष्टच विलाप होईल।
Verse 27
ते विषं पिबतालोड्य क्षीणपुण्या स्सुदुर्गताः।राघवं वानुगच्छध्वमश्रुतिं वापि गच्छत।।2.48.27।।
हे क्षीणपुण्य व अत्यंत दुर्दशाग्रस्त जनहो! इच्छा असल्यास विष प्या; किंवा राघवाच्या मागे चला; अथवा एखाद्या अज्ञात प्रदेशास निघून जा।
Verse 28
मिथ्याप्रव्राजितो राम स्ससीत स्सहलक्ष्मणः।भरते सन्निसृष्टास्स्म स्सौनिके पशवो यथा।।2.48.28।।
सीता व लक्ष्मणासह रामाला कपटाने वनवासास पाठविले; आणि आम्ही भरताच्या स्वाधीन केले गेलो—जसे कसायाकडे सोपविलेले पशू।
Verse 29
पूर्णचन्द्रानन श्श्यामो गूढजत्रुररिन्दमः।आजानुबाहुः पद्माक्षो रामो लक्ष्मणपूर्वजः।।2.48.29।।पूर्वाभिभाषी मधुर स्सत्यवादी महाबलः।सौम्यस्सर्वस्य लोकस्य चन्द्रवत्प्रियदर्शनः।।2.48.30।।नूनं पुरुषशार्दूलो मत्तमातङ्गविक्रमः।शोभयिष्यत्यरण्यानि विचरन् स महारथः।।2.48.31।।
लक्ष्मणाचा ज्येष्ठ भ्राता राम—श्यामवर्ण, पूर्णचंद्रासारख्या मुखाचा, रुंद खांद्यांचा, शत्रुदमन करणारा, कमलनयन व गुडघ्यांपर्यंत लांब बाहू असलेला आहे।
Verse 30
पूर्णचन्द्रानन श्श्यामो गूढजत्रुररिन्दमः।आजानुबाहुः पद्माक्षो रामो लक्ष्मणपूर्वजः।।2.48.29।।पूर्वाभिभाषी मधुर स्सत्यवादी महाबलः।सौम्यस्सर्वस्य लोकस्य चन्द्रवत्प्रियदर्शनः।।2.48.30।।नूनं पुरुषशार्दूलो मत्तमातङ्गविक्रमः।शोभयिष्यत्यरण्यानि विचरन् स महारथः।।2.48.31।।
तो प्रथमच अभिवादन करून मधुर बोलणारा, सत्यवादी, महाबलवान व सौम्य स्वभावाचा आहे; चंद्रासारखा सर्व लोकांना प्रियदर्शन देणारा आहे।
Verse 31
पूर्णचन्द्रानन श्श्यामो गूढजत्रुररिन्दमः।आजानुबाहुः पद्माक्षो रामो लक्ष्मणपूर्वजः।।2.48.29।।पूर्वाभिभाषी मधुर स्सत्यवादी महाबलः।सौम्यस्सर्वस्य लोकस्य चन्द्रवत्प्रियदर्शनः।।2.48.30।।नूनं पुरुषशार्दूलो मत्तमातङ्गविक्रमः।शोभयिष्यत्यरण्यानि विचरन् स महारथः।।2.48.31।।
निश्चितच तो पुरुषशार्दूल, मदोन्मत्त गजासारखा पराक्रमी तो महान् महारथी, अरण्यात संचार करतानाही त्या वनांना शोभा आणील।
Verse 32
तास्तथा विलपन्त्यस्तु नगरे नागरस्त्रियः।चुक्रुशु र्दुःखसन्तप्ता मृत्योरिव भयागमे।।2.48.32।।
अशा रीतीने नगरातील स्त्रिया विलाप करीत, दुःखाने संतप्त होऊन, जणू मृत्यूचे भयच येऊन ठेपले आहे असे समजून आक्रोश करू लागल्या।
Verse 33
इत्येवं विलपन्तीनां स्त्रीणां वेश्मसु राघवम्।जगामास्तं दिनकरो रजनी चाभ्यवर्तत।।2.48.33।।
घराघरांत स्त्रिया राघवासाठी अशा प्रकारे विलाप करीत असतानाच, दिनकर अस्ताला गेला आणि रात्रि येऊन ठेपली।
Verse 34
नष्टज्वलनसन्तापा प्रशान्ताध्यायसत्कथा।तिमिरेणाभिलिप्तेव सा तदा नगरी बभौ।।2.48.34।।
तेव्हा ती नगरी जणू अंधाराने माखलेली भासली; यज्ञाग्नींची उष्णता लोपली होती आणि वेदाध्ययन व सत्कथांचे उच्चारही शांत झाले होते।
Verse 35
उपशान्तवणिक्पण्या नष्टहर्षा निराश्रया।अयोध्या नगरी चासीन्नष्टतारमिवाम्बरम्।।2.48.35।।
वणिकांचे बाजारपेठा शांत झाल्या, हर्ष नष्ट झाला, आधारही उरला नाही; अयोध्या नगरी जणू ताराहीन आकाशासारखी भासली।
Verse 36
तथा स्त्रियो रामनिमित्तमातुरायथा सुते भ्रातरि वा विवासिते।विलप्य दीना रुरुदुर्विचेतसस्सूतैर्हि तासामधिको हि सोऽभवत्।।2.48.36।।
रामाच्या निमित्ताने स्त्रिया अशा व्याकुळ झाल्या, जणू त्यांचा पुत्र किंवा भाऊच वनवासाला गेला आहे। दीन होऊन विलाप करीत, चित्तभ्रांत होऊन त्या रडू लागल्या; कारण त्यांच्या दृष्टीने राम स्वतःच्या पुत्रांपेक्षाही अधिक होते।
Verse 37
प्रशान्तगीतोत्सवनृत्तवादनाव्यपास्तहर्षा पिहितापणोदया।तदा ह्ययोध्या नगरी बभूव सामहार्णव स्सङ्क्षपितोदको यथा।।2.48.37।।
गीत, उत्सव, नृत्य व वादन शांत झाले; हर्ष नाहीसा झाला आणि बाजारपेठा बंद पडल्या। तेव्हा अयोध्या नगरी अशी भासली, जशी महा-सागराचे पाणी ओसरल्यावर दिसते।
Frequently Asked Questions
The sarga frames an ethical crisis of political legitimacy: citizens consider life in Ayodhyā “disagreeable” without Rāma and reject the prospect of Kaikeyī’s adharmic rule, even swearing not to live as servants under it (2.48.20–25).
The chapter teaches that social well-being depends on dharma rather than material abundance: when righteousness and rightful leadership are perceived as removed, joy, ritual continuity, and economic life collapse, while service and hospitality become the community’s remaining moral resources (2.48.3–7; 2.48.18–19; 2.48.34–37).
Ayodhyā is portrayed through cultural markers—markets, household cooking, sacrificial fires, and scriptural recitation—while the forest landscape is mapped via rivers, lotus-pools, mountains with slopes, flowering trees with bees, and waterfalls, all imagined as offering atithi-like hospitality to Rāma (2.48.9–15; 2.48.34–35).
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.