Sarga 37

Verse 1

महामात्रवचः श्रुत्वा रामो दशरथं तदा।अभ्यभाषत वाक्यं तु विनयज्ञो विनीतवत्।।2.37.1।।

महामंत्र्याचे वचन ऐकून, विनय जाणणारा राम तेव्हा दशरथास विनीतपणे नम्र वाणीने बोलला।

Verse 2

त्यक्तभोगस्य मे राजन् वने वन्येन जीवतः।किं कार्यमनुयात्रेण त्यक्तसङ्गस्य सर्वतः।।2.37.2।।

हे राजन्! मी भोगांचा त्याग केला आहे, वनात वन्य आहारावर जगणार आहे, सर्वथा आसक्ती सोडली आहे—मग माझ्यामागे अनुयात्रा करणाऱ्या जनसमूहाची काय गरज?

Verse 3

यो हि दत्त्वा द्विपश्रेष्ठं कक्ष्यायां कुरुते मनः।रज्जुस्नेहेन किं तस्य त्यजतः कुञ्जरोत्तमम्।।2.37.3।।

जो पुरुष श्रेष्ठ हत्ती दान देऊनही त्याच्या कक्ष्येला बांधलेल्या दोरीवर मन ठेवतो, त्याने जेव्हा उत्तम गजराजच त्यागला, तेव्हा त्या दोरीच्या मोहाचा काय उपयोग?

Verse 4

तथा मम सतां श्रेष्ठ किं ध्वजिन्या जगत्पते।सर्वाण्येवानुजानामि चीराण्येवाऽनयन्तु मे।।2.37.4।।

हे सत्पुरुषश्रेष्ठ, हे जगत्पते! मला सैन्याचा काय उपयोग? मी सर्व काही (भरतासाठी) सोडून देतो; माझ्यासाठी फक्त वल्कलेच आणावीत.

Verse 5

खनित्रपिटके चोभे समानयत गच्छतः।चतुर्दश वने वासं वर्षाणि वसतो मम।।2.37.5।।

मी चौदा वर्षे वनात राहायला निघालो आहे; जाताना त्या दोन वस्तूही आणा—एक खणित्र (खोदण्याचे साधन) आणि एक पिटक (टोपली).

Verse 6

अथ चीराणि कैकेयी स्वयमाहृत्य राघवम्।उवाच परिधत्स्वेति जनौघे निरपत्रपा।।2.37.6।।

मग कैकेयीने स्वतः वल्कले आणून, लोकसमुदायासमोर निर्लज्जपणे राघवाला म्हटले—“हे परिधान कर.”

Verse 7

स चीरे पुरुषव्याघ्रः कैकेय्या प्रतिगृह्य ते।सूक्ष्मवस्त्रमवक्षिप्य मुनिवस्त्राण्यवस्त ह।।2.37.7।।

पुरुषव्याघ्र रामाने कैकेयीकडून ती चीरवस्त्रे स्वीकारली; सूक्ष्म वस्त्रे उतरवून त्याने मुनिवस्त्रे धारण केली।

Verse 8

लक्ष्मणश्चापि तत्रैव विहाय वसने शुभे।तापसाच्छादने चैव जग्राह पितुरग्रतः।।2.37.8।।

लक्ष्मणानेही तिथेच शुभ वस्त्रे सोडून, पित्याच्या समोर तापसाचे आच्छादन (चीर) स्वीकारले।

Verse 9

अथाऽत्मपरिधानार्थं सीता कौशेयवासिनी।समीक्ष्य चीरं सन्त्रस्ता पृषती वागुरामिव।।2.37.9।।

मग रेशमी वस्त्रे परिधान केलेली सीता, स्वतःच्या परिधानासाठी ठेवलेले चीर पाहून घाबरून मागे सरकली—जशी शिकाऱ्याच्या फासाला पाहून हरिणी दचकते।

Verse 10

सा व्यपत्रपमाणेव प्रगृह्य च सुदुर्मनाः।कैकेयी कुशचीरे ते जानकी शुभलक्षणा।।2.37.10।।अश्रुसम्पूर्ण नेत्रा च धर्मज्ञा धर्मदर्शिनी।गन्धर्वराजप्रतिमं भर्तारमिदमब्रवीत्।।2.37.11।।

शुभलक्षणा जानकी अत्यंत दुःखी व जणू लज्जित होऊन कैकेयींकडून ती कुश-छालाची वस्त्रे घेऊन, अश्रूंनी भरलेल्या नेत्रांनी, धर्मज्ञ व धर्मदर्शिनी अशी, गंधर्वराजासारख्या तेजस्वी पतीला हे वचन बोलली।

Verse 11

सा व्यपत्रपमाणेव प्रगृह्य च सुदुर्मनाः।कैकेयी कुशचीरे ते जानकी शुभलक्षणा।।2.37.10।।अश्रुसम्पूर्ण नेत्रा च धर्मज्ञा धर्मदर्शिनी।गन्धर्वराजप्रतिमं भर्तारमिदमब्रवीत्।।2.37.11।।

शुभलक्षणा जानकी अत्यंत दुःखी व जणू लज्जित होऊन कैकेयींकडून ती कुश-छालाची वस्त्रे घेऊन, अश्रूंनी भरलेल्या नेत्रांनी, धर्मज्ञ व धर्मदर्शिनी अशी, गंधर्वराजासारख्या तेजस्वी पतीला हे वचन बोलली।

Verse 12

कथं नु चीरं बध्नन्ति मुनयो वनवासिनः।इति ह्यकुशला सीता सा मुमोह मुहुर्मुहुः।।2.37.12।।

“वनात वास करणारे मुनि चीर कसे बांधतात?”—असे म्हणत, त्या वेषात अकुशल सीता वारंवार गोंधळून गेली।

Verse 13

कृत्वा कण्ठे च सा चीरमेकमादाय पाणिना।तस्थौ ह्यकुशला तत्र व्रीडिता जनकात्मजा।।2.37.13।।

जनकनंदिनी सीता त्या वेषात अकुशल व लज्जित होऊन, चीराचा एक टोक गळ्याशी ठेवून दुसरे टोक हातात धरून तिथेच उभी राहिली।

Verse 14

तस्यास्तत्क्षिप्रमागम्य रामो धर्मभृतां वरः।चीरं बबन्ध सीतायाः कौशेयस्योपरि स्वयम्।।2.37.14।।

धर्मधारकांमध्ये श्रेष्ठ राम तत्क्षणी तिच्याजवळ येऊन, सीतेच्या रेशमी वस्त्रावर स्वतःच चीर बांधून दिले।

Verse 15

रामं प्रेक्ष्य तु सीताया बध्नन्तं चीरमुत्तमम्।अन्तःपुरगता नार्यो मुमुचुर्वारि नेत्रजम्।।2.37.15।।

अंतःपुरातील स्त्रियांनी राम सीतेस उत्तम वल्कलवस्त्र बांधीत आहे असे पाहताच, त्यांच्या नेत्रांतून अश्रुधारा वाहू लागल्या।

Verse 16

ऊचुश्च परमायस्ता रामं ज्वलिततेजसम्।वत्स नैवं नियुक्तेयं वनवासे मनस्विनी।।2.37.16।।

अत्यंत व्याकुळ होऊन त्या ज्वलंत तेजस्वी रामास म्हणाल्या— “वत्सा! ही मनस्विनी सीता अशा रीतीने वनवासासाठी नियुक्त नाही.”

Verse 17

पितुर्वाक्यानुरोधेन गतस्य विजनं वनम्।तावद्दर्शनमस्या नः सफलं भवतु प्रभो।।2.37.17।।

हे प्रभो! पित्याच्या वचनानुसार आपण निर्जन वनात जात आहात; तोपर्यंत आम्हांस हिचे दर्शन सफल होवो—म्हणजे तोवर सीतेचे सान्निध्य आम्हांस लाभो।

Verse 18

लक्ष्मणेन सहायेन वनं गच्छस्व पुत्रक।नेयमर्हति कल्याणी वस्तुं तापसवद्वने।।2.37.18।।

पुत्रका! लक्ष्मणास सहकारी करून तू वनात जा; पण ही कल्याणी सीता तपस्विणीसारखी वनात राहण्यास योग्य नाही।

Verse 19

कुरु नो याचनां पुत्र सीता तिष्ठतु भामिनी।धर्मनित्यस्स्वयं स्थातुं न हीदानीं त्वमिच्छसि।।2.37.19।।

पुत्रा! आमची विनंती मान्य कर—ही भामिनी सीता इथेच राहू दे. तू धर्मनिष्ठ आहेस; स्वतःसाठी आता येथे थांबण्याची तुझी इच्छा नाही.

Verse 20

तासामेवंविधा वाच शृण्वन् दशरथात्मजः।बबन्धैव तदा चीरं सीतया तुल्यशीलया।।2.37.20।।

त्यांची अशी वाणी ऐकत असतानाही दशरथनंदन रामांनी तेव्हा स्वभावाने समसमान असलेल्या सीतेस चीरवस्त्र बांधून दिले।

Verse 21

चीरे गृहीते तु तया समीक्ष्य नृपतेर्गुरुः।निवार्य सीतां कैकेयीं वसिष्ठो वाक्यमब्रवीत्।।2.37.21।।

सीतेने चीरवस्त्र घेतलेले पाहून राजगुरु वसिष्ठांनी सीतेस थांबवून कैकेयीला हे वचन सांगितले।

Verse 22

अतिप्रवृत्ते दुर्मेधे कैकेयि कुलपांसनि।वञ्चयित्वा च राजानं न प्रमाणेऽवतिष्ठसे।।2.37.22।।

अतिशय मर्यादा ओलांडलीस, दुर्मेधी कैकेयी, कुलकलंक! राजाला फसवून तू धर्माच्या प्रमाणात स्थिर राहत नाहीस।

Verse 23

न गन्तव्यं वनं देव्या सीतया शीलवर्जिते।अनुष्ठास्यति रामस्य सीता प्रकृतमासनम्।।2.37.23।।

शीलवर्जिते कैकेयी! देवी सीतेने वनात जाणे योग्य नाही। रामासाठी जे मूळ सिंहासन ठरले होते, त्या आसनावर सीता विराजमान होईल।

Verse 24

आत्मा हि दारास्सर्वेषां दारसङ्ग्रहवर्तिनाम्।आत्मेयमिति रामस्य पालयिष्यति मेदिनीम्।।2.37.24।।

गृहस्थधर्म पाळणाऱ्यांसाठी पत्नी हीच आत्मा असते. ‘ही रामाचीच आत्मा आहे’ असे मानून सीता पृथ्वीचे पालन करील.

Verse 25

अथ यास्यति वैदेही वनं रामेण सङ्गता।वयमप्यनुयास्यामः पुरं चेदं गमिष्यति।।2.37.25।।

जर वैदेही सीता रामासह वनात जाईल, तर आम्हीही तिच्या मागोमाग जाऊ; आणि हे संपूर्ण नगरही बरोबर निघेल।

Verse 26

अन्तपालाश्च यास्यन्ति सदारो यत्र राघवः।सहोपजीव्यं राष्ट्रं च पुरं च सपरिच्छदम्।।2.37.26।।

जिथे पत्नीसह राघव जातील, तिथे अंतःपुराचे रक्षकही जातील; आणि ज्याच्या आश्रयाने जगणारे राज्य तसेच सेवक-सामानासह हे नगरही त्यांच्या मागे जाईल।

Verse 27

भरतश्च सशत्रुघ्नश्चीरवासा वनेचरः।वने वसन्तं काकुत्स्थ मनुवत्स्यति पूर्वजम्।।2.37.27।।

आणि भरतही शत्रुघ्नासह, वल्कलधारी वनचारी होऊन, वनात वसणाऱ्या काकुत्स्थवंशी ज्येष्ठ भ्राता रामाचा अनुगमन करील।

Verse 28

तत श्शून्यां गतजनां वसुधां पादपै स्सह।त्वमेका शाधि दुर्वृत्ता प्रजानामहिते स्थिता।।2.37.28।।

मग प्रजाजनरहित, ओसाड झालेल्या आणि केवळ वृक्षांनी भरलेल्या या भूमीवर—प्रजांच्या अहितासाठी उभी असलेल्या तुझ्या दुष्ट वृत्तीमुळे—तू एकटीच राज्य कर।

Verse 29

न हि तद्भविता राष्ट्रं यत्र रामो न भूपतिः।तद्वनं भविता राष्ट्रं यत्र रामो निवत्स्यति।।2.37.29।।

जिथे राम राजा नाहीत, ते राष्ट्र खरे राष्ट्र नाही; आणि जिथे राम निवास करतील, तेच वनही राष्ट्र होईल।

Verse 30

न ह्यदत्तां महीं पित्रा भरतः शास्तुमर्हति।त्वयि वा पुत्रवद्वस्तुं यदि जातो महीपतेः।।2.37.30।।

पित्याने न दिलेल्या भूमीवर भरताला राज्य करण्याचा अधिकार नाही; आणि तो खरोखरच महाराजाचा पुत्र असेल, तर तुझ्याजवळ पुत्रासारखा राहणेही त्याला योग्य नाही.

Verse 31

यद्यपि त्वं क्षितितलाद्गगनं चोत्पतिष्यसि।पितृर्वंशचरित्रज्ञः सोऽन्यथा न करिष्यति।।2.37.31।।

तू जरी पृथ्वीवरून उडी मारून आकाशात जाऊ शकलीस, तरीही पितृवंशाची मर्यादा व आचार जाणणारा भरत अन्यथा वागणार नाही।

Verse 32

तत्त्वया पुत्रगर्धिन्या पुत्रस्य कृतमप्रियम्।लोके हि स न विद्येत यो न राममनुव्रतः।।2.37.32।।

पुत्रलोभाने तू आपल्या पुत्रासाठीच अप्रिय व अहितकारक कृत्य केलेस; कारण या लोकी असा कोणी नाही की जो श्रीरामाचा अनुगामी नाही।

Verse 33

द्रक्ष्यस्यद्यैव कैकेयी पशुव्यालमृगद्विजान्।गच्छतस्सह रामेण पादपांश्च तदुन्मुखान्।।2.37.33।।

हे कैकेयी! आजच तू पाहशील—रामाबरोबर निघताना पशु, सर्प, मृग, पक्षी, इतकेच नव्हे तर वृक्षही त्याच्याकडे तोंड करून त्याच्या मागोमाग जातील।

Verse 34

अथोत्तमान्याभरणानि देविदेहि स्नुषायै व्यपनीय चीरम्।न चीरमस्याः प्रविधीयतेतिन्यवारयत्तद्वसनं वसिष्टः।।2.37.34।।

तेव्हा वसिष्ठ म्हणाले—“देवि, चीर दूर करून स्नुषेला उत्तम अलंकार दे; तिच्यासाठी चीराचे विधान नाही.” असे म्हणून वसिष्ठांनी तिला ते वस्त्र परिधान करण्यापासून रोखले।

Verse 35

एकस्य रामस्य वने निवासस्त्वया वृतःकेकयराजपुत्री।विभूषितेयं प्रतिकर्मनित्या वसत्वरण्ये सह राघवेण।।2.37.35।।

हे केकयराजकन्ये! तू फक्त रामासाठी वनवास मागितलास; म्हणून ही नेहमी अलंकारप्रिय, सुशोभित सीता राघवाबरोबर अरण्यात राहो—सुशोभितच राहो।

Verse 36

यानैश्च मुख्यैः परिचारकैश्चसुसंवृता गच्छतु राजपुत्री।वस्त्रैश्च सर्वैस्सहितैर्विधानैर्नेयं वृता ते वरसम्प्रदाने।।2.37.36।।

श्रेष्ठ वाहनांनी व परिचारकांनी वेढलेली राजकन्या जाऊ दे; सर्व वस्त्रे व आवश्यक सामग्रीसह तिला नेले जावो. परंतु वर मागताना तू आपल्या वरयाचनेत तिला (सीतेला) समाविष्ट केले नव्हते।

Verse 37

तस्मिंस्तथा जल्पति विप्रमुख्येगुरौ नृपस्याप्रतिमप्रभावे।नैव स्म सीता विनिवृत्तभावाप्रियस्य भर्तुः प्रतिकारकामा।।2.37.37।।

राजाच्या गुरू, अतुल प्रभावशाली त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाने (वसिष्ठांनी) असे बोलले तरी सीता आपल्या निर्धारातून ढळली नाही; प्रिय पतीसोबत जाणे व त्याची सेवा करणे हाच तिचा एकमेव हेतू होता।