Sarga 9

Verse 1

एवमुक्ता तु कैकेयी क्रोधेन ज्वलितानना ।दीर्घमुष्णं विनिश्वस्य मन्थरामिदमब्रवीत् ॥१॥

असे ऐकून क्रोधाने ज्वलित मुख झालेल्या कैकेयीने दीर्घ, उष्ण निश्वास टाकून मंथरेला हे वचन सांगितले।

Verse 2

अद्य राममितः क्षिप्रं वनं प्रस्थापयाम्यहम् ।यौवराज्ये च भरतं क्षिप्रमेवाभिषेचये ॥२॥

आज मी रामाला येथून त्वरित वनात पाठवीन, आणि विलंब न करता भरताचा युवराजपदासाठी अभिषेक करीन।

Verse 3

इदं त्विदानीं सम्पश्य केनोपायेन मन्थरे ।भरतः प्राप्नुयाद्राज्यं न तु रामः कथञ्चन ॥३॥

आता हे नीट पाहा, मंथरे—कोणत्या उपायाने भरताला राज्य मिळेल आणि रामाला कधीही ते मिळणार नाही।

Verse 4

एवमुक्ता तया देव्या मन्थरा पापदर्शिनी ।रामार्थमुपहिंसन्ती कैकेयीमिदमब्रवीत् ॥४॥

देवी कैकेयीने असे म्हटल्यावर, पापदृष्टीची मंथरा—रामाच्या हिताला बाधा आणण्याच्या हेतूने—कैकेयीला हे वचन बोलली।

Verse 5

हन्तेदानीं प्रवक्ष्यामि कैकेयि श्रूयतां च मे ।यथा ते भरतो राज्यं पुत्रः प्राप्स्यति केवलम् ॥५॥

बरं, आता मी सांगते, हे कैकेयी—माझे वचन ऐक; ज्याप्रमाणे तुझा पुत्र भरत एकटाच राज्य प्राप्त करील॥

Verse 6

किं न स्मरसि कैकेयि स्मरन्ती वा निगूहसे ।यदुच्यमानमात्मार्थं मत्तस्त्वं श्रोतुमिच्छसि ॥६॥

कैकेयी! तुला आठवत नाही का? की आठवूनही तू लपवतेस—तुझ्याच हितासाठी जे सांगितले जात आहे, ते तू माझ्याकडून ऐकू इच्छितेस।

Verse 7

मयोच्यमानं यदि ते श्रोतुं छन्दो विलासिनि ।श्रूयतामभिधास्यामि श्रुत्वा चापि विमृश्यताम् ॥७॥

हे मनोहरिणी! माझे म्हणणे ऐकणे तुला रुचत असेल तर ऐक; मी सांगते—आणि ऐकून त्यावर विचारही कर.

Verse 8

श्रुत्वैवं वचनं तस्या मन्थरायास्तु कैकेयी ।किञ्चिदुत्थाय शयनात्स्वास्तीर्णादिदमब्रवीत् ॥८॥

मन्थरेचे ते वचन ऐकून कैकेयी नीट पसरलेल्या शय्येवरून थोडीशी उठून बसली आणि असे म्हणाली।

Verse 9

कथय त्वं ममोपायं केनोपायेन मन्थरे ।भरतः प्राप्नुयाद्राज्यं न तु रामः कथञ्चन ॥९॥

हे मन्थरे! मला तो उपाय सांग—ज्या उपायाने भरताला राज्य मिळेल आणि रामाला ते कधीही मिळणार नाही।

Verse 10

एवमुक्ता तया देव्या मन्थरा पापदर्शिनी ।रामार्थमुपहिंसन्ती कुब्जा वचनमब्रवीत् ॥१०॥

देवीने असे म्हटल्यावर पापदृष्टी असलेली कुब्जा मंथरा, रामाच्या हिताला बाधा आणण्याच्या हेतूने, हे वचन बोलली।

Verses 11-12

तव दैवासुरे युद्धे सह राजर्षिभिः पतिः ।अगच्छत्त्वामुपादाय देवराजस्य साह्यकृत् ॥११॥दिशमास्थाय वै देवि दक्षिणां दण्डकान्प्रति ।वैजयन्तमिति ख्यातं पुरं यत्र तिमिध्वजः ॥१२॥

देवी! देवासुरांच्या महासंग्रामात राजर्षींसह तुमचे पती देवराज इंद्रास साहाय्य करण्यासाठी तुम्हाला बरोबर घेऊन गेले. त्यांनी दक्षिण दिशा धरून दंडकारण्याकडे प्रस्थान केले आणि जिथे तिमिध्वज (असुर) होता त्या ‘वैजयंत’ नावाने प्रसिद्ध नगरास पोहोचले॥

Verse 13

स शम्बर इति ख्यातश्शतमायो महासुरः ।ददौ शक्रस्य सङ्ग्रामं देवसङ्घैरनिर्जितः ॥१३॥

‘शंबर’ म्हणून प्रसिद्ध, शंभर मायांचा अधिपती तो महाबली असुर—देवसमूहांनीही अजिंक्य—शक्र (इंद्र) यास युद्धास आव्हान देऊ लागला॥

Verse 14

तस्मिन्महति सङ्ग्रामे पुरुषान्क्षतविक्षतान् ।रात्रौ प्रसुप्तान्घ्नन्ति स्म तरसाऽऽसाद्य राक्षसाः ॥१४॥

त्या महान संग्रामात राक्षस रात्री वेगाने धावून येत आणि जखमी-क्षतविक्षत तसेच झोपलेल्या योद्ध्यांचा संहार करीत॥

Verse 15

तत्राकरोन्महद्युद्धं राजा दशरथस्तदा ।असुरैश्च महाबाहुश्शस्त्रैश्च शकलीकृतः ॥१५॥

तेथे त्या वेळी राजा दशरथांनी घोर युद्ध केले; परंतु महाबाहू राजा असुरांच्या शस्त्रांनी कापला जाऊन तुकडे-तुकडे होईल असा क्षतविक्षत झाला॥

Verse 16

अपवाह्य त्वया देवि सङ्ग्रामान्नष्टचेतनः ।तत्रापि विक्षतश्शस्त्रैः पतिस्ते रक्षितस्त्वया ॥१६॥

देवी! संग्रामात तुमचे पती शुद्ध हरपून पडले तेव्हा तुम्ही त्यांना रणांगणातून दूर नेऊन वाचविले. तेथेही शस्त्रांनी जखमी झालेल्या तुमच्या पतीचे रक्षण तुमच्याच हातून झाले॥

Verse 17

तुष्टेन तेन दत्तौ ते द्वौ वरौ शुभदर्शने ।स त्वयोक्तः पतिर्देवि यदेच्छेयं तदा वरौ ॥१७॥गृह्णीयामिति तत्तेन तथेत्युक्तं महात्मना ।

हे शुभदर्शने राणी! तुझ्यावर प्रसन्न होऊन त्याने तुला दोन वर दिले. आणि तू, देवी, पतीला म्हणालीस— ‘जेव्हा माझी इच्छा होईल, तेव्हा मी ते दोन्ही वर मागेन.’ तेव्हा महात्मा राजाने म्हटले— ‘तथास्तु।’

Verses 18-19

अनभिज्ञाम्ह्यहं देवि त्वयैव कथिता पुरा ॥१८॥कथैषा तव तु स्नेहान्मनसा धार्यते मया ।रामाभिषेकसम्भारान्निगृह्य विनिवर्तय ॥१९॥

हे देवी! मी खरोखरच याबाबत अनभिज्ञ होतो; ही गोष्ट तूच पूर्वी सांगितली होतीस. तरीही तुझ्या स्नेहामुळे मी ती मनात धरून ठेवली. आता रामाच्या अभिषेकाची तयारी आवरून थांबव.

Verse 20

तौ वरौ याच भर्तारं भरतस्याभिषेचनम् ।प्रव्राजनं च रामस्य त्वं वर्षाणि चतुर्दश ॥२०॥

पतीकडे ते दोन वर माग— भरताचा अभिषेक आणि रामाचा चौदा वर्षांचा वनवास।

Verse 21

चतुर्दश हि वर्षाणि रामे प्रव्राजिते वनम् ।प्रजाभावगतस्नेहस्स्थिरः पुत्रो भविष्यति ॥२१॥

रामाला चौदा वर्षे वनवासास पाठविले तर प्रजेचे प्रेम व निष्ठा मिळवून तुझा पुत्र राज्यात दृढपणे प्रतिष्ठित होईल।

Verse 22

क्रोधागारं प्रविश्याऽद्य क्रुद्धेवाश्वपतेस्सुते ।शेष्वाऽनन्तर्हितायां त्वं भूमौ मलिनवासिनी ॥२२॥

हे अश्वपतीची कन्या! आज क्रोधागारात जा; खरोखर रागावल्यासारखी भूमीवर शय्या कर—अलंकार न घालता, मळकट वस्त्रे परिधान करून तिथेच पडून राहा।

Verse 23

मास्मैनं प्रत्युदीक्षेथा मा चैनमभिभाषथाः ।रुदन्ती चापि तं दृष्ट्वा जगत्यां शोकलालसा ॥२३॥

त्याच्याकडे मागे वळूनही पाहू नकोस आणि त्याच्याशी बोलूही नकोस। त्याला पाहूनही रडत राहा—भूमीवर पडून, शोकातच आसक्त राहा।

Verse 24

दयिता त्वं सदा भर्तुरत्र मे नास्ति संशयः ।त्वत्कृते स महाराजो विशेदपि हुताशनम् ॥२४॥

तू नेहमीच पतीला प्रिय आहेस—यात मला संशय नाही. तुझ्यासाठी तो महाराज अग्नीतही प्रवेश करील।

Verse 25

न त्वां क्रोधयितुं शक्तो न क्रृद्धां प्रत्युदीक्षितुम् ।तव प्रियार्थं राजा हि प्राणानपि परित्यजेत् ॥२५॥

तो तुला राग आणू शकत नाही, आणि तू रागावलेली असताना तुला पाहण्याचेही त्याला साहस होत नाही. तुझ्या प्रियासाठी राजा प्राणही त्यागेल।

Verse 26

न ह्यतिक्रमितुं शक्तस्तव वाक्यं महीपतिः ।मन्दस्वभावे बुध्यस्व सौभाग्यबलमात्मनः ॥२६॥

खरोखरच महीपति तुझ्या वचनाचा भंग करू शकत नाही. हे सरलस्वभावे, आपल्या सौभाग्य व आकर्षणाच्या सामर्थ्याची जाणीव कर.

Verse 27

मणिमुक्तं सुवर्णानि रत्नानि विविधानि च ।दद्याद्दशरथो राजा मास्म तेषु मनः कृथाः ॥२७॥

राजा दशरथ मणी, मोती, सुवर्ण व नानाविध रत्ने देईल; पण त्यांत मन गुंतवू नकोस.

Verse 28

यौ तौ दैवासुरे युद्धे वरौ दशरथोऽददात् ।तौ स्मारय महाभागे सोऽर्थो न त्वामतिक्रमेत् ॥२८॥

हे महाभागे राणी, देवासुर युद्धात दशरथाने दिलेले ते दोन वर त्याला आठवण करून दे; म्हणजे तुझा हेतू हातातून निसटणार नाही.

Verse 29

यदातु ते वरं दद्यात्स्वयमुत्थाप्य राघवः ।व्यवस्थाप्य महाराजं त्वमिमं वृणुया वरम् ॥२९॥

जेव्हा राघव (दशरथ) स्वतः तुला उठवून वर देऊ लागेल, तेव्हा महाराजाला दृढ निश्चयात स्थिर करून हाच वर मागून घे.

Verse 30

रामं प्रव्राजयारण्ये नव वर्षाणि पञ्च च ।भरतः क्रियतां राजा पृथिव्याः पार्थिवर्षभः ॥३०॥

रामाला नऊ वर्षे आणि आणखी पाच—अशी चौदा वर्षे—अरण्यात वनवासाला पाठवा; आणि भरताला पृथ्वीचा राजा करा, हे राजश्रेष्ठ।

Verse 31

चतुर्दश हि वर्षाणि रामे प्रव्राजिते वनम् ।रूढश्च कृतमूलश्च शेषं स्थास्यति ते सुतः ॥३१॥

राम चौदा वर्षे वनवासात गेल्यावर तुझा पुत्र दृढ होईल, मुळे घट्ट रोवेल; आणि पुढील उरलेल्या काळात निश्चिंत स्थिर राहील।

Verse 32

रामप्रव्राजनं चैव देवि याचस्व तं वरम् ।एवं सिद्ध्यन्ति पुत्रस्य सर्वार्थास्तव भामिनि ॥३२॥

हे देवी, त्या वराप्रमाणे रामाच्या वनप्रवासाचीही मागणी कर; हे भामिनी, असे केल्याने तुझ्या पुत्राचे सर्व हेतू सिद्ध होतील।

Verse 33

एवं प्रव्राजितश्चैव रामोऽरामो भविष्यति ।भरतश्च हतामित्रस्तव राजा भविष्यति ॥३३॥

अशा रीतीने वनवासात गेल्यावर राम ‘अराम’—म्हणजे आनंद-बलहीन—सा होईल; आणि भरत, विरोधक-शत्रू नष्ट झालेला, तुझा राजा होईल।

Verse 34

येन कालेन रामश्च वनात्प्रत्यागमिष्यति ।तेन कालेन पुत्रस्ते कृतमूलो भविष्यति ॥३४॥सुगृहीतमनुष्यश्च सुहृद्भिस्सार्धमात्मवान् ।

ज्या काळी राम वनातून परत येईल, त्याच काळापर्यंत तुझा पुत्र दृढमूल होईल—आत्मविश्वासी, सुहृदांच्या संगतीने समर्थ, आणि प्रजाजनांना आपल्या बाजूस वळवून त्यांच्या निष्ठेने युक्त।

Verse 35

प्राप्तकालं नु मन्येऽहं राजानं वीतसाध्वसा ॥३५॥रामाभिषेकसङ्कल्पान्निगृह्य विनिवर्तय ।

मला वाटते आता योग्य वेळ आली आहे। निर्भय होऊन राजाला आवर घाल आणि रामाच्या अभिषेकाच्या संकल्पापासून त्याला परावृत्त कर।

Verse 36

अनर्थमर्थरूपेण ग्राहिता सा ततस्तया ॥३६॥हृष्टा प्रतीता कैकेयी मन्थरामिदमब्रवीत् ।

त्यानंतर मंथराने अनर्थालाच अर्थरूप देऊन तिला स्वीकारायला लावले. आनंदित व खात्री पटलेली कैकेयी मंथराला हे म्हणाली।

Verse 37

सा हि वाक्येन कुब्जायाः किशोरीवोत्पथं गता ॥३७॥कैकेयी विस्मयं प्राप्ता परं परमदर्शना ।

कुब्जेच्या वचनांनी कैकेयी—जी श्रेष्ठ विवेकासाठी प्रसिद्ध होती—अत्यंत विस्मित होऊन, जणू एखादी किशोरी, कुमार्गावर निघून गेली।

Verse 38

कुब्जे त्वां नाभिजानामि श्रेष्ठां श्रेष्ठाभिथायिनीम् ॥३८॥पृथिव्यामसि कुब्जानामुत्तमा बुद्धिनिश्चये ।

हे कुब्जे! तू इतकी श्रेष्ठ—उत्तम सल्ला सांगणारी—आहेस, हे मला माहीत नव्हते. या पृथ्वीवर कुब्जांमध्ये बुद्धिनिश्चयाच्या दृढतेत तू सर्वोत्तम आहेस.

Verse 39

त्वमेव तु ममाऽर्थेषु नित्ययुक्ता हितैषिणी ॥३९॥नाहं समवबुध्येयं कुब्जे राज्ञश्चिकीर्षितम् ।

हे कुब्जे! तूच नेहमी माझ्या कामांत तत्पर राहून माझे हित पाहतेस; तुझ्यावाचून राजाचा हेतू काय आहे, हे मला कळलेच नसते.

Verse 40

सन्ति दुस्संस्थिताः कुब्जा वक्राः परमदारुणाः ॥४०॥त्वं पद्ममिव वातेन सन्नता प्रियदर्शना ।त्वं पद्ममिव वातेन सन्नता प्रियदर्शना ।

अनेक कुब्जा अशा असतात की त्या विकृत, वाकड्या आणि पाहायला फार भयाण; पण तू, प्रियदर्शना, वाऱ्याने किंचित वाकलेल्या कमळासारखी शोभून दिसतेस.

Verse 41

उरस्तेऽभिनिविष्टं वै यावत्स्कन्धात् समुन्नतं ॥४१॥अधस्ताच्चोदरं शातं सुनाभमिव लज्जितम् ।

तुझे वक्षस्थळ भरलेले असून ते खांद्यांपर्यंत उन्नत आहे; त्याखाली तुझे उदर सडपातळ आहे, सुंदर नाभी जणू लज्जेने लपलेली आहे.

Verse 42

परिपूर्णं तु जघनं सुपीनौ च पयोधरौ ॥४२॥विमलेन्दुसमं वक्त्रमहोराजसि मन्थरे ।

तुझे नितंब परिपूर्ण आहेत, तुझे स्तन गोल व दृढ आहेत; तुझे मुख निर्मळ चंद्रासारखे आहे—अहो मंथरे! तू किती तेजस्वी दिसतेस.

Verse 43

जघनं तव निर्घुष्टं रशनादामशोभितम् ॥४३॥जङ्घे भृशमुपन्यस्ते पादौ चाप्यायतावुभौ ।

तुझे नितंब रशनादामाने सुशोभित असून चालताना झंकार करीतो। तुझ्या पोटऱ्या दृढपणे ठेवलेल्या आहेत आणि दोन्ही पायही दीर्घ व सुडौल आहेत॥

Verse 44

त्वमायताभ्यां सक्थिभ्यां मन्थरे क्षौमवासिनी ॥४४॥अग्रतो मम गच्छन्ती राजहंसीव राजसे ।

हे मंथरे, क्षौमवस्त्र परिधान करणारी! तू दीर्घ मांड्यांसह माझ्या पुढे चालत असताना राजहंसिणीसारखी तेजस्वी दिसतेस॥

Verse 45

आसन्याश्शम्बरे मायास्सहस्रमसुराधिपे ॥४५॥सर्वास्त्वयि निविष्टास्ता भूयश्चान्यास्सहस्रशः ।

असुराधिप शंबराकडे ज्या हजार माया होत्या, त्या सर्व तुझ्यातच निविष्ट आहेत; आणि त्याहूनही अधिक, हजारो इतर युक्त्याही आहेत॥

Verse 46

तवेदं स्थगु यद्दीर्घं रथघोणमिवायतम् ॥४६॥मतयः क्षत्रविद्याश्च मायाश्चात्र वसन्ति ते ।

तुझा तो दीर्घ कुबड—रथाच्या नाभीसारखा पसरलेला—त्यातच तुझ्या कुटिल बुद्धी, क्षत्रियनीतीच्या युक्त्या आणि मायाही वास करतात॥

Verse 47

अत्र ते प्रतिमोक्ष्यामि मालां कुब्जे हिरण्मयीम् ॥४७॥अभिषिक्ते च भरते राघवे च वनं गते ।

हे कुब्जे! इथेच तुझ्या कुबडावर मी सुवर्णमयी माळ घालीन—भरताचा अभिषेक झाल्यावर आणि राघव वनात गेल्यावर।

Verse 48

जात्येन च सुवर्णेन सुनिष्टप्तेन मन्थरे ॥४८॥लब्धार्था च प्रतीता च लेपयिष्यामि ते स्थगु ।

हे मंथरे! माझा हेतू सिद्ध होऊन मी तृप्त झाल्यावर, उत्तम जातिच्या, चांगल्या रीतीने तापवून शुद्ध केलेल्या सोन्याने मी तुझ्या कुबडावर लेप करीन।

Verse 49

मुखे च तिलकं चित्रं जातरूपमयं शुभम् ॥४९॥कारयिष्यामि ते कुब्जे शुभान्याभरणानि च ।

हे कुब्जे! तुझ्या मुखावर सुवर्णाचे सुंदर, शुभ तिलक करवीन आणि तुझ्यासाठी शुभ अलंकारही बनवीन।

Verses 50-51

परिधाय शुभे वस्त्रे देवतेव चरिष्यसि ॥५०॥चन्द्रमाह्वयमानेन मुखेनाप्रतिमानना ।गमिष्यसि गतिं मुख्यां गर्वयन्ती द्विषज्जनम् ॥५१॥

शुभ वस्त्रे परिधान करून तू देवतेप्रमाणे वावरशील। हे अनुपम मुखवती! जणू चंद्रालाच आव्हान देणाऱ्या त्या मुखाने तू श्रेष्ठ पदास पोहोचशील आणि विरोधकांमध्ये गर्वाने उजळून निघशील।

Verse 52

तवापि कुब्जाः कुब्जायास्सर्वाभरणभूषिताः ।पादौ परिचरिष्यन्ति यथैव त्वं सदा मम ॥५२॥

हे कुब्जे! तुझ्याही पायांची सेवा इतर कुब्जा, सर्व अलंकारांनी भूषित होऊन, करतील—जशी तू नेहमी माझी सेवा केलीस।

Verse 53

इति प्रशस्यमाना सा कैकेयीमिदमब्रवीत् ।शयानां शयने शुभ्रे वेद्यामग्निशिखामिव ॥५३॥

अशा रीतीने प्रशंसा मिळाल्यावर मंथराने कैकेयीला म्हटले—ती तेजस्वी शुभ्र शय्येवर शयन करीत होती, यज्ञवेदीवरील अग्निशिखेसारखी प्रकाशमान।

Verse 54

गतोदके सेतुबन्धो न कल्याणि विधीयते ।उत्तिष्ठ कुरु कल्याणि राजानमनुदर्शय ॥५४॥

हे कल्याणी! पाणी निघून गेल्यावर बांध बांधता येत नाही। उठ, हे कल्याणी! त्वरित उपाय कर आणि राजासमोर आपला निर्धार दाखव।

Verses 55-57

तथा प्रोत्साहिता देवी गत्वा मन्थरया सह ।क्रोधागारं विशालाक्षी सौभाग्यमदगर्विता ॥५५॥अनेकशतसाहस्रं मुक्ताहारं वराङ्गना ।अवमुच्य वरार्हाणि शुभान्याभरणानि च ॥५६॥ततो हेमोपमा तत्र कुब्जावाक्यवशं गता ।संविश्य भूमौ कैकेयी मन्थरामिदमब्रवीत् ॥५७॥

अशाप्रकारे प्रोत्साहित होऊन, ती सुंदर, विशाल नेत्रांची राणी कैकेयी, स्वतःच्या सौभाग्याच्या अहंकाराने फुगलेली, मंथरेसह क्रोधागारात गेली. तिने अनेक लाखांच्या किमतीचे मोत्यांचे हार आणि इतर अमूल्य, सुंदर आभरणे टाकून दिली. त्यानंतर, सोन्यासारखी तेजस्वी कैकेयी, कुबड असलेल्या मंथरेच्या वचनांच्या प्रभावाखाली येऊन, जमिनीवर पडली आणि मंथरेला असे म्हणाली:

Verse 58

इह वा मां मृतां कुब्जे नृपायावेदयिष्यसि ।वनं तु राघवे प्राप्ते भरतः प्राप्स्यति क्षितिम् ॥५८॥

हे कुब्जे! तू राजाला कळवशील—मी इथेच मृत पडेन; किंवा राघवाला वनवास मिळाल्यावर भरत ही पृथ्वी-राज्य प्राप्त करील।

Verse 59

न सुवर्णेन मे ह्यर्थो न रत्नैर्न च भूषणैः ।एष मे जीवितस्यान्तो रामो यद्यभिषिच्यते ॥५९॥

मला ना सुवर्णाची इच्छा, ना रत्नांची, ना भूषणांची। रामाचा अभिषेक झाला तर तोच माझ्या जीवनाचा अंत आहे।

Verse 60

अथो पुनस्तां महिषीं महीक्षितो वचोभिरत्यर्थमहापराक्रमैः ।उवाच कुब्जा भरतस्य मातरं हितं वचो राममुपेत्य चाहितम् ॥६०॥

मग पुन्हा ती कुब्जा अत्यंत तीक्ष्ण व प्रचंड वचने बोलून त्या महिषीला—राजाची पटराणी, भरताची माता—उद्देशून म्हणाली; भरताच्या ‘हितासाठी’ असे भासणारे, पण रामास अहित करणारे शब्द।

Verse 61

प्रपत्स्यते राज्यमिदं हि राघवो यदि ध्रुवं त्वं ससुता च तप्स्यसे ।अतो हि कल्याणि यतस्व तत्तथा यथा सुतस्ते भरतोऽभिषेक्ष्यते ॥६१॥

जर राघवाला हे राज्य मिळाले, तर निश्चयच तू आणि तुझा पुत्र दुःख भोगाल. म्हणून, हे कल्याणी, असा उपाय कर की तुझ्या पुत्र भरताचा अभिषेक होईल.

Verse 62

तथाऽतिविद्धा महिषी तु कुब्जया समाहता वागिषुभिर्मुहुर्मुहुः ।निधायहस्तौ हृदयेऽतिविस्मिता शशंस कुब्जां कुपिता पुनः पुनः ॥६२॥

कुब्जेच्या वाणी-रूपी बाणांनी वारंवार घायाळ झालेली राणी अत्यंत व्यथित झाली. विस्मयाने तिने दोन्ही हात हृदयावर ठेवले आणि क्रोधाने पुन्हा पुन्हा कुब्जेची प्रशंसा करू लागली.

Verse 63

यमस्य वा मां विषयं गतामितो निशाम्य कुब्जे प्रतिवेदयिष्यसि ।वनं गते वा सुचिराय राघवे समृद्धकामो भरतो भविष्यति ॥६३॥

हे कुब्जे! मी येथून यमलोकास गेली असे तू पाहिलेस, तर ते जाऊन कळव. किंवा राघव दीर्घकाळ वनात गेल्यास, भरताची इच्छा पूर्ण होईल.

Verse 64

अहं हि नैवास्तरणानि न स्रजो न चन्दनं नाञ्जनपानभोजनम् ।न किञ्चिदिच्छामि न चेह जीवितं न चेदितो गच्छति राघवो वनम् ॥६४॥

राघव जर येथून वनात गेला नाही, तर मला ना शय्या हवी, ना माळा, ना चंदन, ना अंजन, ना पेय-भोजन. येथे मला काहीच नको—जीवनसुद्धा नको.

Verse 65

अथैतदुक्त्वा वचनं सुदारुणं निधाय सर्वाभरणानि भामिनी ।असंवृतामास्तरणेन मेदिनीं तदाऽधिशिश्ये पतितेव किन्नरी ॥६५॥

अत्यंत भयंकर वचन बोलून त्या सुंदरीने सर्व दागिने काढून ठेवले. मग आस्तरण न घालता उघड्या भूमीवर ती अशी पडून राहिली, जणू एखादी किन्नरी कोसळली आहे.

Verse 66

उदीर्णसंरम्भतमोवृतानना तथाऽवमुक्तोत्तममाल्यभूषणा ।नरेन्द्रपत्नी विमना बभूव सा तमोवृता द्यौरिव मग्नतारका ॥६६॥

उग्र क्रोधाच्या अंधाराने मुख झाकलेले, उत्तम माळा व भूषणे काढून टाकलेली नरेन्द्रपत्नी कैकेयी अत्यंत विषण्ण झाली—जशी घन तमाने आच्छादित झालेल्या आकाशात तारे बुडून जातात।