Sarga 10

Verse 1

विदर्शिता यदा देवी कुब्जया पापया भृशम् ।तदा शेते स्म सा भूमौ दिग्धविद्धेव किन्नरी ॥१॥

पापिणी कुब्जेने देवीचे मन अत्यंत बिघडविले; तेव्हा ती विषबाणाने विद्ध झालेल्या किन्नरीसारखी भूमीवर पडून राहिली।

Verse 2

निश्चित्य मनसा कृत्यं सा सम्यगिति भामिनी ।मन्थरायै शनैस्सर्वमाचचक्षे विचक्षणा ॥२॥

मनात आपले कृत्य योग्य आहे असे ठरवून, ती उग्रस्वभाविनी राणीने विचक्षणपणे हळूहळू सर्व काही मंथराला सांगितले।

Verse 3

सा दीना निश्चयं कृत्वा मन्थरावाक्यमोहिता ।नागकन्येव निश्वस्य दीर्घमुष्णं च भामिनी ॥३॥मुहूर्तं चिन्तयामास मार्गमात्मसुखावहम् ।

मंथरेच्या वचनांनी मोहून ती दीन राणी निश्चय करून बसली। ती भामिनी नागकन्येसारखी दीर्घ व उष्ण निश्वास टाकून काही काळ स्वतःच्या सुखाचा उपाय विचारू लागली।

Verse 4

सा सुहृच्चार्थकामा च तं निशम्य सुनिश्चयम् ॥४॥बभूव परमप्रीता सिध्दिं प्राप्येव मन्थरा ।

कैकेयीची सुहृद् आणि तिचा हेतू सफल व्हावा अशी इच्छा धरणारी मंथरा, तिचा दृढ निश्चय ऐकून अत्यंत आनंदित झाली—जणू तिला आत्ताच सिद्धी प्राप्त झाली आहे॥

Verse 5

अथ सा रुषिता देवी सम्यक्कृत्वा विनिश्चयम् ॥५॥संविवेशाबला भूमौ निवेश्य भृकुटीं मुखे ।

तेव्हा क्रुद्ध झालेल्या राणीने निश्चय पक्का करून, मुखावर भृकुटी चढवून, अबलेसारखी भूमीवर आडवी पडली।

Verse 6

ततश्चित्राणि माल्यानि दिव्यान्याभरणानि च ॥६॥अपविद्धानि कैकेय्या तानि भूमिं प्रपेदिरे ।

यानंतर कैकेयीने रंगीबेरंगी माळा व दिव्य अलंकार काढून फेकून दिले; ते सर्व भूमीवर पडले।

Verse 7

तया तान्यपविद्धानि माल्यान्याभरणानि च ॥७॥अशोभयन्त वसुधां नक्षत्राणि यथा नभः ।

तिने फेकून दिलेल्या त्या माळा व अलंकारांनीही वसुधा शोभून दिसली—जशी नभात नक्षत्रे शोभतात।

Verse 8

क्रोधागारे निपतिता सा बभौ मलिनाम्बरा ॥८॥एकवेणीं दृढं बद्वा गतसत्त्वेव किन्नरी ।

क्रोधागारात पडलेली ती, मळकट वस्त्रे परिधान केलेली, एक वेणी घट्ट बांधलेली—जणू प्राणहीन किन्नरीसारखी भासली।

Verse 9

आज्ञाप्य च महाराजो राघवस्याभिषेचनम् ॥९॥उपस्थानमनुज्ञाप्य प्रविवेश निवेशनम् ।

महाराजांनी राघवाच्या अभिषेकाची आज्ञा देऊन, उपस्थितांना निरोप देत, आपल्या राजनिवासात प्रवेश केला।

Verse 10

अद्य रामाभिषेको वै प्रसिद्ध इति जज्ञिवान् ॥१०॥प्रियार्हां प्रियमाख्यातुं विवेशान्तःपुरं वशी ।

‘आज रामाचा अभिषेक’ ही गोष्ट सर्वत्र प्रसिद्ध आहे, असे जाणून संयमी राजा प्रिय वार्ता सांगण्यासाठी, ऐकण्यास योग्य अशा प्रियेकरिता अंतःपुरात प्रविष्ट झाला।

Verse 11

स कैकेय्या गृहं श्रेष्ठं प्रविवेश महायशाः ॥११॥पाण्डुराभ्रमिवाकाशं राहुयुक्तं निशाकरः ।

महायशस्वी राजा कैकेयीच्या श्रेष्ठ गृहात प्रविष्ट झाला—जणू राहुयुक्त, पांढुरक्या मेघांनी झाकलेल्या आकाशात चंद्रमा प्रवेश करावा।

Verses 12-16

शुकबर्हिणसङ्घुष्टं क्रौञ्चहंसरुतायुतम् ॥१२॥वादित्ररवसङ्घुष्टं कुब्जा वामनिकायुतम् ।लतागृहैश्चित्रगृहैश्चम्पकाशोकशोभितैः ॥१३॥दान्तराजतसौवर्णवेदिकाभि स्समायुतम् ।नित्यपुष्पफलैर्वृक्षैर्वापीभिश्चोपशोभितम् ॥१४॥दान्तरजतसौवर्णैस्संवृतं परमासनैः ।विविधैरन्नपानैश्च भक्ष्यैश्च विविधैरपि ॥१५॥उपपन्नं महार्हैश्च भूषितैस्त्रिदिवोपमम् ।तत्प्रविश्य महाराजस्स्वमन्तः पुरमृद्धिमत् ॥१६॥न ददर्श प्रियां राजा कैकेयीं शयनोत्तमे ।

महाराज कैकेयीच्या समृद्ध अंतःपुरात प्रविष्ट झाला. तेथे पोपट व मोरांच्या किलबिलाटाचा गजर, क्रौंच व हंसांच्या मधुर ध्वनींची रेलचेल, वाद्यांच्या नादाचा प्रतिध्वनी होता; कुब्ज व वामन सेवकांनी ते भरलेले होते. लतामंडप व चित्रगृहांनी सजलेले, चंपक व अशोक वृक्षांच्या शोभेने उजळलेले, हस्तिदंत-रौप्य-सुवर्ण जडित वेदिकांनी युक्त, नित्य पुष्प-फल देणाऱ्या वृक्षांनी व वाप्यांनी अलंकृत, उत्तम आसनांनी आच्छादित, विविध अन्न-पान व भक्ष्यांनी परिपूर्ण, महागड्या भूषणांनी विभूषित—जणू स्वर्गासारखे होते. तरी आत गेल्यावरही राजाला श्रेष्ठ शय्येवर आपली प्रिया कैकेयी दिसली नाही।

Verse 17

कामबलसंयुक्तो रत्यर्थं मनुजाधिपः ॥१७॥अपश्यन्दयितां भार्यां पप्रच्छ विषसाद च ।

कामबलाने युक्त व रतीच्या इच्छेने प्रेरित मनुजाधिप राजा, दयिता पत्नी न दिसल्याने विषादग्रस्त झाला आणि तिची चौकशी करू लागला।

Verse 18

न हि तस्य पुरा देवी तां वेलामत्यवर्तत ॥१८॥न च राजा गृहं शून्यं प्रविवेश कदाचन ।

पूर्वी देवी कैकेयीने कधीही ती वेळ ओलांडली नव्हती; आणि राजा देखील कधी तिच्या रिकाम्या अंतःपुरात प्रवेश करीत नसे।

Verse 19

ततो गृहगतो राजा कैकेयीं पर्यपृच्छत ॥१९॥यथा पूर्वमविज्ञाय स्वार्थलिप्सुमपण्डिताम् ।

मग अंतःपुरात गेलेल्या राजाने पूर्वीप्रमाणे कैकेयीची चौकशी केली; पण ती अल्पबुद्धी राणी आता स्वार्थलालसेने प्रेरित झाली आहे, हे त्याला कळले नाही।

Verse 20

प्रतीहारी त्वथोवाच सन्त्रस्ता सुकृताञ्जलिः ॥२०॥देव देवी भृशं कृद्धा क्रोधागारमभिदृता ।

तेव्हा भयभीत द्वारपालिनीने हात जोडून म्हटले—“देवा! देवी अत्यंत क्रुद्ध होऊन क्रोधागारात गेली आहे।”

Verse 21

प्रतीहार्या वचश्शृत्वा राजा परमदुर्मनाः ॥२१॥विषसाद पुनर्भूयो लुलितव्याकुलेन्द्रियः ॥

द्वारपालिनीचे वचन ऐकून राजा अत्यंत खिन्न झाला; तो पुन्हा पुन्हा शोकात बुडू लागला, त्याच्या इंद्रिया डळमळीत व व्याकुळ झाल्या।

Verse 22

तत्र तां पतितां भूमौ शयानामतथोचिताम् ॥२२॥प्रतप्त इव दुःखेन सोऽपश्यज्जगतीपतिः ।

तेथे जगतीपतीने तिला भूमीवर पडलेली, आपल्या पदास न शोभणाऱ्या अवस्थेत पडलेली पाहिली; आणि तो दुःखाने जणू दग्ध झाला।

Verses 23-25

स वृद्धस्तरुणीं भार्यां प्राणेभ्योपि गरीयसीम् ॥२३॥अपापः पापसङ्कल्पां ददर्श धरणीतले ।लतामिव विनिष्कृत्तां पतितां देवतामिव ॥२४॥किन्नरीमिव निर्धूतां च्युतामप्सरसं यथा ।मायामिव परिभ्रष्टां हरिणीमिव संयताम् ॥२५॥

ती त्याला दूर लोटलेल्या किन्नरीसारखी, स्वर्गातून पडलेल्या अप्सरेसारखी, विचलित झालेल्या मायेसारखी आणि बांधलेल्या हरिणीसारखी दिसली; हे पाहून राजाची करुणा व शोक अधिकच दाटला।

Verse 26

करेणुमिव दिग्धेन विद्धां मृगयुना वने ।महागज इवारण्ये स्नेहात्परिममर्श ताम् ॥२६॥

जसे अरण्यात शिकाऱ्याच्या विषबाणाने जखमी झालेल्या हत्तीणीला महागज स्नेहाने स्पर्श करून धीर देतो, तसेच राजानेही प्रेमापोटी तिला कोमलतेने कुरवाळले।

Verse 27

परिमृश्य च पाणिभ्यामभिसन्त्रस्तचेतनः ।कामी कमलपत्राक्षीमुवाच वनितामिदम् ॥२७॥

मन भयाने व्याकुळ असूनही कामवश होऊन त्याने दोन्ही हातांनी कमलनयना पत्नीला स्नेहाने स्पर्श केला आणि त्या वनितेस हे वचन बोलला।

Verse 28

न तेऽहमभिजानामि क्रोधमात्मनि संश्रितम् ।देवि केनाभिशप्ताऽसि केन वाऽसि विमानिता ॥२८॥यदिदं मम दुःखाय शेषे कल्याणि पांसुषु ।

देवि, माझ्याविषयी तुझ्या अंतरी क्रोध आश्रयाला आला आहे की नाही, हे मला कळत नाही। कोणाने तुला शाप दिला, किंवा कोणाने तुझा अपमान केला, की हे कल्याणी, माझ्या दुःखासाठी तू धुळीत पडून आहेस?

Verse 29

भूमौ शेषे किमर्थं त्वं मयि कल्याणचेतसि ॥२९॥भूतोपहतचित्तेव मम चित्तप्रमाथिनी ।

माझे मन तुझ्याविषयी कल्याणभावाने भरलेले असताना तू भूमीवर का पडून आहेस? जणू भूतबाधित चित्तासारखी होऊन तू माझे हृदय मथून टाकतेस।

Verse 30

सन्ति मे कुशला वैद्यास्त्वभितुष्टाश्च सर्वशः ॥३०॥सुखितां त्वां करिष्यन्ति व्याधिमाचक्ष्व भामिनी ।

माझ्याकडे कुशल वैद्य आहेत, सर्व प्रकारे विश्वासार्ह; ते तुला सुखी करतील। हे भामिनी, तुला कोणता व्याधी आहे ते सांग।

Verse 31

कस्य वा ते प्रियं कार्यं केन वा विप्रियं कृतम् ॥३१॥कः प्रियं लभतामद्य को वा सुमहदप्रियम् ।

तुला कोणावर कृपा करावयाची आहे, आणि कोणी तुझे अप्रिय केले आहे? आज कोणाला उपकार मिळावा, आणि कोणाला अतिशय कठोर अप्रसन्नता?

Verses 32-33

मा रोदीर्मा च कार्षीस्त्वं देवि संपरिशोषणम् ॥३२॥अवध्यो वध्यतां को वा को वा वध्यो विमुच्यताम् ।दरिद्रः को भवत्वाढ्यो द्रव्यवान्वाऽप्यकिञ्चनः ॥३३॥

देवि, रडू नकोस आणि देह क्षीण करू नकोस। जो अवध्य आहे तोही वध्य केला जावो; आणि जो वध्य आहे तो मुक्त केला जावो। जो दरिद्री आहे तो धनवान होवो; आणि जो धनवान आहे तोही अकिंचन होवो।

Verse 34

अहं चैव मदीयाश्च सर्वे तव वशानुगाः ।न ते किञ्चिदभिप्रायं व्याहन्तुमहमुत्सहे ॥३४॥

मी आणि माझे सर्वजन तुझ्या इच्छेचे आज्ञाधारक आहोत; तुझ्या अभिप्रायाचा किंचित्‌ही भाग अडविण्याचे धैर्य मला नाही।

Verse 35

आत्मनो जीवितेनापि ब्रूहि यन्मनसेच्छसि ।बलमात्मनि जानन्ती न मां शङ्कितुमर्हसि ॥३५॥करिष्यामि तव प्रीतिं सुकृतेनापि ते शपे ।

तुझ्या मनास जे हवे ते सांग—जरी त्यासाठी माझे प्राणही द्यावे लागले तरी. माझे सामर्थ्य जाणून तू माझ्याविषयी शंका करू नकोस. तुझी प्रीती साधीनच; माझ्या पुण्याची शपथ, हे वचन देतो.

Verses 36-37

यावदावर्तते चक्रं तावती मे वसुन्धरा ॥३६॥प्राचीनास्सिन्धुसौवीरा स्सौराष्ट्रा दक्षिणापथाः ।वङ्गाङ्गमगधाः मत्स्याः समृद्धा काशिकोसलाः ॥३७॥

रथचक्र जितक्या दूरवर जाऊ शकते, तितक्याच दूरवर माझे अधिराज्य पसरले आहे; त्यात पूर्वेकडील देश, सिंधु–सौवीर, सौराष्ट्र, दक्षिणापथ आणि समृद्ध वंग, अंग, मगध, मत्स्य व काशी–कोसल ही राज्ये सामावलेली आहेत॥

Verse 38

तत्र जातं बहु द्रव्यं धनधान्यमजाविकम् ।ततो वृणीष्व कैकेयि यद्यत्त्वं मनसेच्छसि ॥३८॥

तेथे विपुल द्रव्य उत्पन्न होते—धन, धान्य आणि शेळ्या-मेंढ्यांचे कळप। म्हणून, हे कैकेयी, तुझ्या मनाला जे जे हवे, ते त्यांतून निवडून घे॥

Verse 39

किमायासेन ते भीरु उत्तिष्ठोत्तिष्ठ शोभने ।तत्त्वं मे ब्रूहि कैकेयि यतस्ते भयमागतम् ॥३९॥तत्ते व्यपनयिष्यामि नीहारमिव रश्मिवान् ।

हे भिरू, हा त्रास कशासाठी? उठ, उठ, हे शोभने कैकेयी। सत्य-सत्य मला सांग—तुला कोणते भय आले आहे? मी ते तसेच दूर करीन, जसे तेजस्वी सूर्य धुके नाहीसे करतो॥

Verse 40

तथोक्ता सा समाश्वस्ता वक्तुकामा तदप्रियम् ॥४०॥परिपीडयितुं भूयो भर्तारमुपचक्रमे ।

असे सांगितल्यावर ती आश्वस्त झाली; तरीही ते अप्रिय मागणे बोलण्याच्या इच्छेने तिने पतीला पुन्हा अधिक पीडा देण्यास आरंभ केला।