Sarga 107
पितृवाक्यपालनम्, गयाश्रुति-उपदेशः, भरतस्य राज्यग्रहण-निर्देशः (Rama’s Counsel on Vows, the Gaya Śruti, and Bharata’s Return to Rule)
अयोध्याकाण्ड
अयोध्याकांडातील १०७व्या सर्गात स्वजनांनी सन्मानित श्रीराम भरताच्या पुनः केलेल्या निवेदनास उत्तर देतात व कैकेयीचा पुत्र म्हणून भरताची भूमिका धर्म्य आहे असे मान्य करतात. मग ते कर्तव्याची न्याय-नीतीची साखळी उलगडून सांगतात—कैकेयीच्या विवाहकाळी दशरथाने दिलेले पूर्ववचन, देव–असुर संग्रामात तिच्या सेवेच्या प्रतिफळार्थ दिलेले दोन वर, आणि त्यावरून कैकेयीची मागणी: भरताला राज्य व रामाला वनवास। राम आपला वनवास प्रतिज्ञापालन मानून भरताने शीघ्र राज्याभिषेक स्वीकारावा, जेणेकरून पित्याचे सत्य टिकून राहील, असा उपदेश करतात. “राजाला ऋणातून मुक्त कर” असे सांगून राम अपूर्ण प्रतिज्ञेचा भार दूर करण्यास व पिता-मातेचा मान राखण्यास भरताला प्रवृत्त करतात. पुत्रधर्म दृढ करण्यासाठी ते गया-संबंधी श्रुती सांगतात—‘पुत्र’ तो, जो ‘पुत्’ नामक नरकातून पित्याचा उद्धार करतो व पितरांचे रक्षण करतो; म्हणून अनेक पुत्रांची इच्छा केली जाते, जेणेकरून किमान एकाने गयेस श्राद्धादि करून कुलाचे कल्याण साधावे. अखेरीस राज्यकारभाराचे मार्गदर्शन व धीर देऊन राम भरताला शत्रुघ्न व द्विजांसह अयोध्येस परत जाऊन प्रजेला संतुष्ट ठेवण्याची आज्ञा देतात. स्वतः ते सीता व लक्ष्मणासह दंडकारण्यात प्रवेश करतात—भरत मनुष्यांवर राज्य करो, राम वनात; एकाला छत्रछाया, दुसऱ्याला वृक्षछाया, आणि दोघेही सत्याच्या बंधनाने एकत्र बांधलेले।
Shlokas
Verse 1
पुनरेवं ब्रुवाणं तं भरतं लक्ष्मणाग्रजः ।प्रत्युवाच तत श्श्रीमान् ज्ञातिमध्येऽभिसत्कृतः ॥१॥
अशा रीतीने पुन्हा बोलणाऱ्या भरतास लक्ष्मणाचा अग्रज श्रीमान् राम—जो नातलगांमध्ये सन्मानित होता—त्याने प्रत्युत्तर दिले.
Verse 2
उपपन्नमिदं वाक्यं यत्त्वमेवमभाषथाः ।जातः पुत्रो दशरथात्कैकेय्यां राजसत्तमात् ॥२॥
तू असे बोललास ते योग्यच आहे; कारण तू कैकेयीपासून जन्मलेला, राजसत्तम दशरथाचा पुत्र आहेस.
Verse 3
पुरा भ्रातः पिता न स्स मातरं ते समुद्वहन् ।मातामहे समाश्रौषीद्राज्यशुल्कमनुत्तमम् ॥३॥
हे भ्राता! पूर्वी आपल्या पित्याने तुझ्या मातेशी विवाह करताना तुझ्या मातामहास अनुपम ‘राज्य-शुल्क’—राज्य देण्याचे आश्वासन—दिले होते.
Verse 4
दैवासुरे च सङ्ग्रामे जनन्यै तव पार्थिवः ।सम्प्रहृष्टो ददौ राजा वरमाराधितः प्रभुः ॥४॥
देव-दैत्य संग्रामात तुझ्या जननीने प्रसन्न झालेला प्रभुरूप राजा हर्षाने तिला एक वरदान देऊन गेला.
Verses 5-6
ततस्सा सम्प्रतिश्राव्य तव माता यशस्विनी ।अयाचत नरश्रेष्ठं द्वौ वरौ वरवर्णिनी ॥५॥तव राज्यं नरव्याघ्र मम प्रव्राजनं तथा ।तौ च राजा तदा तस्यै नियुक्तः प्रददौ वरौ ॥६॥
त्यानंतर, हे पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ, तुझ्या तेजस्वी आणि सुंदर आईने राजाचे वचन घेऊन, त्या श्रेष्ठ पुरुषाकडून दोन वर मागितले, तुझे राज्य आणि माझा वनवास. आपल्या वचनाने बद्ध असलेल्या राजाने तिला ते दोन्ही वर दिले.
Verse 7
तेन पित्राऽहमप्यत्र नियुक्तः पुरुषर्षभ ।चतुर्दश वने वासं वर्षाणि वरदानिकम् ॥७॥
पुरुषश्रेष्ठा, म्हणून पित्याने मलाही—वरदानाच्या अटीप्रमाणे—येथे वनात चौदा वर्षे वास करण्याची आज्ञा केली आहे.
Verse 8
सोऽहं वनमिदं प्राप्तो निर्जनं लक्ष्मणान्वितः ।सीतया चाप्रतिद्वन्द्व स्सत्यवादे स्थितः पितुः ॥८॥
अशा रीतीने मी लक्ष्मण व सीतेसह या निर्जन वनात आलो आहे; आणि वचनपालनात अद्वितीय असलेल्या पित्याच्या सत्यनिष्ठेचे रक्षण करण्यासाठी दृढनिश्चयी आहे.
Verse 9
भवानपि तथेत्येव पितरं सत्यवादिनम् ।कर्तुमर्हति राजेन्द्र क्षिप्रमेवाभिषेचनात् ॥९॥
राजेंद्र, तूही लवकर अभिषेक करून आपल्या सत्यवादी पित्याची प्रतिज्ञा-सत्यता सिद्ध कर—की त्यांनी वचन पाळले आहे.
Verse 10
ऋणान्मोचय राजानं मत्कृते भरत प्रभुम् ।पितरं चापि धर्मज्ञं मातरं चाभिनन्दय ॥१०॥
हे भरता! माझ्यासाठी समर्थ राजाला त्याच्या ऋणबंधनातून मुक्त कर; आणि धर्मज्ञ पित्याचा तसेच मातेलाही आदरपूर्वक अभिनंदन कर.
Verse 11
श्रूयते धीमता तात श्रुतिर्गीता यशस्विना ।गयेन यजमानेन गयेष्वेव पितॄन् प्रति ॥११॥
हे तात! असे ऐकिवात आहे की यशस्वी व धिमान गयाने, गयाक्षेत्री पितरांसाठी यज्ञ करताना, एक वैदिक श्रुतीचे गान केले होते.
Verse 12
पुन्नाम्नो नरकाद् यस्मात् पितरं त्रायते सुतः ।तस्मात् पुत्र इति प्रोक्तः पितॄन् यः पाति सर्वतः ॥१२॥
ज्यामुळे पुत्र ‘पुत्’ नावाच्या नरकातून पित्याचे त्राण करतो, म्हणून त्याला ‘पुत्र’ असे म्हणतात—जो सर्व प्रकारे पितरांचे रक्षण करतो.
Verse 13
एष्टव्या बहवः पुत्रा गुणवन्तो बहुश्रुताः ।तेषां वै समवेतानामपि कश्चिद्गयां व्रजेत् ॥१३॥
गुणवान व बहुश्रुत असे अनेक पुत्र इच्छावेत; सर्वजण एकत्र असले तरी त्यांपैकी किमान एक तरी गयेस जाऊन पितृकर्म करील.
Verse 14
एवं राजर्षय स्सर्वे प्रतीता राजनन्दन ।तस्मात्राहि नरश्रेष्ठ पितरं नरकात्प्रभो ॥१४॥
हे राजनंदना! सर्व राजर्षी यास मान्य आहेत; म्हणून, हे नरश्रेष्ठ प्रभो—पित्याला नरकातून वाचव।
Verse 15
अयोध्यां गच्छ भरत प्रकृतीरनुरञ्जय ।शत्रुघ्नसहितो वीर सह सर्वैर्द्विजातिभिः ॥१५॥
भरता! अयोध्येला जा आणि प्रजेला संतुष्ट ठेव; हे वीरा, शत्रुघ्नासह सर्व द्विजांसह जा।
Verse 16
प्रवेक्ष्ये दण्डकारण्यमहमप्यविलम्बयन् ।आभ्यान्तु सहितो राजन् वैदेह्या लक्ष्मणेन च ॥१६॥
आणि मीही विलंब न करता दंडकारण्यात प्रवेश करीन; हे राजन्, फक्त वैदेही आणि लक्ष्मण—या दोघांसह।
Verse 17
त्वं राजा भरत भव स्वयं नराणां वन्यानामहमपि राजराण्मृगाणाम् ।गच्छ त्वं पुरवरमद्य सम्प्रहृष्टस्संहृष्टस्त्वहमपि दण्डकान्प्रवेक्ष्ये ॥१७॥
भरता! तू स्वतः मनुष्यांचा राजा हो; आणि मी वनातील वन्य मृगांचा अधिपती होईन. आज आनंदित मनाने श्रेष्ठ नगरास जा; मीही हर्षित होऊन दंडक वनात प्रवेश करीन.
Verse 18
छायां ते दिनकरभाः प्रबाधमानां वर्षत्रं भरत करोतु मूर्ध्नि शीताम् ।एतेषामहमपि काननद्रुमाणां छायां तामतिशयिनीं सुखी श्रयिष्ये ॥१८॥
भरता, सूर्याच्या तीव्र तापास आड करणारी छत्रछाया तुझ्या मस्तकावर शीतलता करो. आणि मी तर या वनवृक्षांच्या अधिक गहन छायेत आश्रय घेऊन सुखाने राहीन.
Verse 19
शत्रुघ्नः कुशलमतिस्तु ते सहायस्सौमित्रिर्मम विदितः प्रधानमित्रम् ।चत्वारस्तनयवरा वयं नरेन्द्रं सत्यस्थं भरत चराम मा विषीद ॥१९॥
हे भरता, बुद्धिमान शत्रुघ्न तुझा सहाय्यक राहील, आणि सुमित्रापुत्र लक्ष्मण, जो प्रसिद्ध आहे, तो माझा प्रमुख सहचर राहील. आपण चारही दशरथपुत्र, राजाने स्थापित केलेल्या सत्यमार्गावर चालू. त्यामुळे, हे भरता, शोक करू नकोस.
Inside Sarga 107
Voices in this sarga
- Rama
- Bharata (addressed)
Frequently Asked Questions
The dilemma is how to preserve Daśaratha’s truthfulness after his death: Rāma insists Bharata must accept coronation so the pledged boons are honored, while Rāma himself completes exile as vow-obedience.
Dharma is upheld through continuity of promises across generations: a son’s duty includes sustaining the moral credit of the father’s word, integrating personal sacrifice with public order.
Gayā is highlighted as a sacred locus for ancestral rites, invoked through a śruti explaining ‘putra’ as one who saves the father from Put-naraka; Ayodhyā and Daṇḍakāraṇya mark the paired domains of civic rule and ascetic forest life.
Ask anything about Sarga 107 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
