Sarga 8

Verse 1

मन्थरा त्वभ्यसूयैनामुत्सृज्याभरणं च तत्।उवाचेदं ततो वाक्यं कोपदुःखसमन्विता।।2.8.1।।

पण मंथरा ईर्ष्येने ते आभरण दूर फेकून, क्रोध व दुःखाने भरून, असे वचन बोलली.

Verse 2

हर्षं किमिदमस्थाने कृतवत्यसि बालिशे।शोकसागरमध्यस्थमात्मानं नावबुध्यसे।।2.8.2।।

हे बालिशे! अयोग्य वेळी असा हर्ष का केलास? तू शोकसागराच्या मध्यभागी उभी आहेस हे तुला कळत नाही का?

Verse 3

मनसा प्रहसामि त्वां देवि दुःखार्दिता सती।यच्छोचितव्ये हृष्टाऽसि प्राप्येदं व्यसनं महत्।।2.8.3।।

हे देवी! मी दुःखाने व्याकुळ असूनही मनातल्या मनात तुझ्यावर हसते; कारण जिथे शोक करायला हवा, तिथे तू ही महान आपत्ती येऊनही आनंदित आहेस.

Verse 4

शोचामि दुर्मतित्वं ते का हि प्राज्ञा प्रहर्षयेत्।अरेस्सपत्नीपुत्रस्य वृद्धिं मृत्योरिवागताम्।।2.8.4।।

तुझ्या दुर्मतीचा मला शोक वाटतो. शहाणी स्त्री सवतच्या पुत्राची—जो शत्रूसमान आहे—वृद्धी पाहून कशी आनंदित होईल, जेव्हा ती वृद्धी मृत्यूच्या आगमनासारखी भासते?

Verse 5

भरतादेव रामस्य राज्यसाधारणाद्भयम्।तद्विचिन्त्य विषण्णाऽस्मि भयं भीताऽद्धि जायते।।2.8.5।।

राज्याचा हक्क समान असल्याने रामाला भय फक्त भरतापासूनच आहे. हे विचारून मी विषण्ण झाले आहे; कारण भीती धरलेल्या मनातूनच भय (आपत्ती) उत्पन्न होते.

Verse 6

लक्ष्मणो हि महेष्वासो रामं सर्वात्मना गतः।शत्रुघ्नश्चापि भरतं काकुत्स्थं लक्ष्मणो यथा।।2.8.6।।

महाधनुर्धर लक्ष्मण सर्वात्मभावे रामाला समर्पित आहे; आणि शत्रुघ्नही तसाच भरताला—जसा काकुत्स्थ रामाला लक्ष्मण आहे.

Verse 7

प्रत्यासन्नक्रमेणापि भरतस्यैव भामिनि।राज्यक्रमो विप्रकृष्टस्तयोस्तावत्कनीयसोः।।2.8.7।।

हे सुंदरी, जन्मक्रमानुसारही राज्याचा क्रम भरताचाच अधिक निकट आहे; त्या दोघा कनिष्ठांसाठी तो अधिकार अद्याप दूर आहे.

Verse 8

विदुषः क्षत्रचारित्रे प्राज्ञस्य प्राप्तकारिणः।भयात्प्रवेपे रामस्य चिन्तयन्ती तवात्मजम्।।2.8.8।।

राम क्षत्रिय-धर्माच्या आचरणात निपुण, प्राज्ञ आणि योग्य वेळी योग्य कृती करणारे आहेत. तुझ्या पुत्राचा विचार करता रामाच्या भयाने मी थरथर कापते.

Verse 9

सुभगा खलु कौशल्या यस्याः पुत्रोऽभिषेक्ष्यते।यौवराज्येन महता श्वः पुष्येण द्विजोत्तमैः।।2.8.9।।

खरोखरच कौशल्या धन्य आहे; उद्या पुष्य नक्षत्री श्रेष्ठ द्विजांच्या हस्ते तिच्या पुत्राचा महान् युवराज्यपदावर अभिषेक होणार आहे।

Verse 10

प्राप्तां सुमहतीं प्रीतिं प्रतीतां तां हतद्विषम्।उपस्थास्यसि कौसल्यां दासीव त्त्वं कृताञ्जलिः।।2.8.10।।

शत्रूंना दाबून महान आनंद प्राप्त केलेल्या व प्रसिद्ध कौसल्येची तू दासीसारखी, हात जोडून, सेवा करशील.

Verse 11

एवं चेत्त्वं सहास्माभिस्तस्याः प्रेष्या भविष्यसि।पुत्रश्च तव रामस्य प्रेष्यभावं गमिष्यति।।2.8.11।।

असे झाले तर तू आमच्यासह तिची दासी होशील; आणि तुझा पुत्रही रामाच्या अधीन सेवकभावात जाईल.

Verse 12

हृष्टाः खलु भविष्यन्ति रामस्य परमास्स्त्रियः।अप्रहृष्टा भविष्यन्ति स्नुषास्ते भरतक्षये।।2.8.12।।

रामाच्या पक्षातील सर्व स्त्रिया निश्चयच हर्षित होतील; पण भरताचा क्षय झाला तर तुझ्या सूनबाई आनंदहीन राहतील।

Verse 13

तां दृष्ट्वा परमप्रीतां ब्रुवन्तीं मन्थरां ततः।रामस्यैव गुणान्देवी कैकेयी प्रशशंस ह।।2.8.13।।

मंथराला अशी अत्यंत प्रसन्न होऊन बोलताना पाहून, देवी कैकेयीने तेव्हा केवळ रामाच्या गुणांचेच स्तवन केले।

Verse 14

धर्मज्ञो गुरुभिर्दान्तः कृतज्ञस्सत्यवाक्छुचिः।रामो राज्ञ स्सुतो ज्येष्ठो यौवराज्यमतोऽर्हति।।2.8.14।।

राम धर्मज्ञ आहे; गुरूंनी घडविलेला, संयमी आहे; कृतज्ञ, सत्यवचनी व पवित्र आहे. म्हणून राजाचा ज्येष्ठ पुत्र म्हणून तो युवराजपदास योग्य आहे।

Verse 15

भ्रातृ़न्भृत्यांश्च दीर्घायुः पितृवत्पालयिष्यति।सन्तप्स्यसे कथं कुब्जे श्रुत्वा रामाभिषेचनम्।।2.8.15।।

दीर्घायू राम आपल्या भावंडांचे व सेवकांचे पित्याप्रमाणे पालन करील. हे कुब्जे! रामाच्या अभिषेकाची वार्ता ऐकून तू कशी शोक करतेस?

Verse 16

भरतश्चापि रामस्य ध्रुवं वर्षशतात्परम्।पितृपैतामहं राज्यमवाप्ता पुरुषर्षभः।।2.8.16।।

आणि भरतही—निश्चयच—रामाच्या शंभर वर्षांहून अधिक राज्यकारभारानंतर, तो नरश्रेष्ठ पितृ-पैतामह राज्य प्राप्त करील।

Verse 17

सा त्वमभ्युदये प्राप्ते वर्तमाने च मन्थरे।भविष्यति च कल्याणे किमर्थं परितप्यसे।।2.8.17।।

हे मंथरे! तू समृद्धी प्राप्त केली आहेस, आत्ताही त्यातच आहेस, आणि पुढेही कल्याण राहील—मग तू कशासाठी व्याकुळ होऊन शोक करतेस?

Verse 18

यथा मे भरतो मान्यस्तथा भूयोऽपि राघवः।कौशल्यातोऽतिरिक्तं च सोऽनुशुश्रूषते हि माम्।।2.8.18।।

जसा भरत मला मान्य व प्रिय आहे, तसाच राघव (राम) त्याहूनही अधिक; आणि तो कौशल्येची सेवा करण्यापेक्षाही अधिक करून माझी शुश्रूषा करतो.

Verse 19

राज्यं यदि हि रामस्य भरतस्यापि तत्तदा।मन्यते हि यथात्मानं तथा भ्रातृ़ंश्च राघवः।।2.8.19।।

जर राज्य रामाचे असेल, तर ते भरताचेहीच; कारण राघव आपल्या भावांना स्वतःसारखेच मानतो.

Verse 20

कैकेयीवचनं श्रुत्वा मन्थरा भृशदुःखिता।दीर्घमुष्णं च विनिश्वस्य कैकेयीमिदमब्रवीत्।।2.8.20।।

कैकेयीचे वचन ऐकून मंथरा अत्यंत दुःखी झाली; दीर्घ व उष्ण श्वास सोडीत तिने कैकेयीला हे म्हणाले.

Verse 21

अनर्थदर्शिनी मौर्ख्यान्नात्मानमवबुध्यसे। शोकव्यसनविस्तीर्णे मज्जन्ती दुःखसागरे।।2.8.21।।

अनर्थच पाहणारी तू मूर्खपणामुळे स्वतःची स्थितीच ओळखत नाहीस। शोक व आपत्तीने विस्तारलेल्या दुःखसागरात बुडत असताना पुढे येणारा अनर्थ तुला दिसत नाही॥

Verse 22

भविता राघवो राजा राघवस्यानु यस्सुतः।राजवंशात्तु कैकेयि भरतःपरिहास्यते।।2.8.22।।

राघव राजा होईल आणि राघवानंतर त्याचाच पुत्र राज्यावर बसेल; पण हे कैकेयी, भरत राजवंशातून दूर लोटला जाईल व उपहासाचा विषय बनेल॥

Verse 23

न हि राज्ञस्सुता स्सर्वे राज्ये तिष्ठन्ति भामिनि।स्थाप्यमानेषु सर्वेषु सुमहाननयो भवेत्।।2.8.23।।

हे भामिनी, राजाचे सर्व पुत्र राज्यावर टिकू शकत नाहीत। सर्वांनाच राजा म्हणून बसविले तर फार मोठा अनर्थ व गोंधळ माजेल॥

Verse 24

तस्माज्ज्येष्ठे हि कैकेयि राज्यतन्त्राणि पार्थिवाः।स्थापयन्त्यनवद्याङ्गि गुणवत्स्वितरेष्वपि।।2.8.24।।

म्हणून हे कैकेयी—हे निर्दोषांगिनी—राजे राज्यकारभाराचा भार ज्येष्ठ पुत्रावर ठेवतात; किंवा गुणवान इतर पुत्रालाही राज्यावर स्थापतात॥

Verse 25

असावत्यन्तनिर्भग्नस्तव पुत्रो भविष्यति।अनाथवत्सुखेभ्यश्च राजवंशाच्च वत्सले।।2.8.25।।

हे वत्सले, तुझा पुत्र पूर्णपणे चिरडला जाईल। तो अनाथासारखा सुखांपासून वंचित होईल आणि राजवंशाच्या परंपरेतूनही तुटून जाईल॥

Verse 26

साऽहं त्वदर्थे सम्प्राप्ता त्वं तु मां नावबुद्ध्यसे।सपत्नि वृद्धौ या मे त्वं प्रदेयं दातुमिच्छसि।।2.8.26।।

मी तर तुझ्याच हितासाठी येथे आले आहे; पण तू मला समजत नाहीस. सौत वाढत असताना, जे मला देय आहे तेच दान देण्याची तुझी इच्छा आहे.

Verse 27

ध्रुवं तु भरतं रामः प्राप्य राज्यमकण्टकम्।देशान्तरं वा नयिता लोकान्तरमथाऽपि वा।।2.8.27।।

राम निष्कंटक राज्य मिळविल्यावर, तो निश्चयच भरताला देशांतरात हाकलून देईल—किंवा त्याला परलोकासही पाठवील.

Verse 28

बाल एव हि मातुल्यं भरतो नायितस्त्वया।सन्निकर्षाच्च सौहार्दं जायते स्थावरेष्वपि।।2.8.28।।

भरताला तू लहानपणीच मामाच्या घरी पाठविले होतेस. आणि सान्निध्यामुळे स्नेह उत्पन्न होतो—जड वस्तूंमध्येही.

Verse 29

भरतस्याप्यनुवशश्शत्रुघ्नोऽपि समं गतः।लक्ष्मणो हि यथा रामं तथाऽसौ भरतं गतः।।2.8.29।।

भरताच्या आज्ञेत राहणारा शत्रुघ्नही त्याच्यासोबत गेला आहे. जसा लक्ष्मण रामासोबत असतो, तसाच तो भरतासोबत आहे.

Verse 30

श्रूयते हि द्रुमः कश्चिच्छेत्तव्यो वनजीविभिः।सन्निकर्षादिषीकाभिर्मोचितः परमाद्भयात्।।2.8.30।।

असे ऐकिवात की वनवासी ज्या एका वृक्षाला तोडण्याजोगा ठरवितात, तोच वृक्ष जवळच उगवलेल्या काटेरी इषीका-गवतामुळे महान् भयापासून वाचतो।

Verse 31

गोप्ता हि रामं सौमित्रिर्लक्ष्मणं चापि राघवः।अश्विनोरिव सौभ्रात्रं तयोर्लोकेषु विश्रुतम्।।2.8.31।।

सौमित्रि लक्ष्मण रामाचे रक्षण करितात आणि राघव रामही लक्ष्मणाचे रक्षण करितात; अश्विनीकुमारांप्रमाणे त्यांचे बंधुभाव लोकी प्रसिद्ध आहे।

Verse 32

तस्मान्न लक्ष्मणे रामः पापं किञ्चित्करिष्यति।रामस्तु भरते पापं कुर्यादिति न संशयः।।2.8.32।।

म्हणून राम लक्ष्मणाविषयी किंचितही पाप अथवा अनिष्ट करणार नाहीत; परंतु भरताविषयी संशय नाही—राम त्याचे अनिष्ट करतील।

Verse 33

तस्माद्राजगृहादेव वनं गच्छतु ते सुतः।एतद्धि रोचते मह्यं भृशं चापि हितं तव।।2.8.33।।

म्हणून तुझा पुत्र राजगृहातूनच सरळ वनात जावो. हेच मला रुचते, आणि खरे तर तुझ्यासाठीही अत्यंत हितकारक आहे।

Verse 34

एवं ते ज्ञातिपक्षस्य श्रेयश्चैव भविष्यति।यदि चेद्भरतो धर्मात्पित्र्यं राज्यमवाप्स्यसि।।2.8.34।।

अशा प्रकारे तुझ्या आणि तुझ्या सर्व ज्ञातिपक्षाचे कल्याण होईल—जर भरत धर्माने पितृपरंपरेचे राज्य प्राप्त करील।

Verse 35

स ते सुखोचितो बालो रामस्य सहजो रिपुः।समृद्धार्थस्य नष्टार्थो जीविष्यति कथं वशे।।2.8.35।।

तो तुझा भरत हा सुखात वाढलेला बालक, स्वभावतःच रामाचा प्रतिस्पर्धी आहे. सर्व साधने नष्ट झाल्यावर समृद्ध रामाच्या वशात राहून तो कसा जगेल?

Verse 36

अभिद्रुतमिवारण्ये सिंहेन गजयूथपम्।प्रच्छाद्यमानं रामेण भरतं त्रातुमर्हसि।।2.8.36।।

जसे अरण्यात सिंह गजयूथपावर झडप घालतो, तसेच राम भरताला दडपून टाकतील; म्हणून तू भरताचे रक्षण करणे योग्य आहेस।

Verse 37

दर्पान्निराकृता पूर्वं त्वया सौभाग्यवत्तया।राममाता सपत्नी ते कथं वैरं न शातयेत्।।2.8.37।।

पूर्वी सौभाग्याच्या गर्वाने तू राममातेचा—तुझ्या सहपत्नीचा—अपमान केला होतास. ती त्या वैराचा सूड कसा घेणार नाही?

Verse 38

यदा हि रामः पृथिवीमवाप्स्यतिप्रभूतरत्नाकरशैलपत्तनाम्।तदा गमिष्यस्यशुभं पराभवंसहैव दीना भरतेन भामिनि।।2.8.38।।

हे सुंदरी! जेव्हा राम रत्नसमृद्ध समुद्र, पर्वत व नगरांनी युक्त ही पृथ्वी प्राप्त करतील, तेव्हा तू भरतासह दीन होऊन अशुभ दुर्दशा, पराभव व अपमानाला सामोरी जाशील।

Verse 39

यदा हि रामः पृथिवीमवाप्स्यतिध्रुवं प्रणष्टो भरतो भविष्यति।अतो हि सञ्चिन्तय राज्यमात्मजे परस्य चैवाद्य विवासकारणम्।।2.8.39।।

जेव्हा राम पृथ्वीचे राज्य प्राप्त करतील, तेव्हा भरत निश्चयच नष्ट होईल. म्हणून आत्ताच आपल्या पुत्रासाठी राज्याचा विचार कर आणि प्रतिस्पर्धी रामाच्या वनवासाचे कारणही ठरव।