Sarga 65
अयोध्याकाण्डे पञ्चषष्टितमः सर्गः — Daśaratha’s Death Discovered in the Palace (Morning Rites Turn to Lament)
अयोध्याकाण्ड
पहाटे राजवाड्यात ठरलेल्या राजप्रथेनुसार सूत, वंदीजन, गायक-वादक व सेवक येऊन मंगलाशंसन व स्तुतीगान करतात. पिवळ्या चंदनाने सुगंधित जल, कलश, पात्रे, उटणे इत्यादी स्नानसामग्रीही विधिपूर्वक उत्तम रीतीने सजविली जाते; सर्वत्र शुभ नाद व शिस्त दिसते. परंतु राजा दशरथ दर्शनास येत नाहीत. सूर्योदयापर्यंत वाट पाहता पाहता सेवकांची चिंता संशयात बदलते. शय्येच्या परिचारिका संयमाने अंतःकक्षात जाऊन शय्येला स्पर्श करतात; जीवनचिन्ह न दिसताच त्या थरथर कापतात—भीतीला निश्चितता येते. मग अंतःपुरात मोठा आक्रोश उसळतो. कौसल्या व सुमित्रा तो विलाप ऐकून जाग्या होतात, राजाला स्पर्श करतात आणि शोकाने कोसळतात. कैकेयीच्या पुढाकाराने इतर राण्याही मूर्च्छित होतात; जे राजभवन क्षणभरापूर्वी स्तुती व संगीताने निनादत होते, तेच आता विलापाने दुमदुमते—आनंदाचा सार्वजनिक अंत आणि सामूहिक शोकाची सुरुवात प्रकट होते.
Shlokas
Verse 1
अथ रात्र्यां व्यतीतायां प्रातरेवापरेऽहनि।वन्दिनः पर्युपातिष्ठंस्तत्पार्थिव निवेशनम्।।।।सूताः परमसंस्कारा मङ्गलाश्चोत्तमश्रुताः।गायका: स्तुतिशीलाश्च निगदन्तः पृथक् पृथक्।।।।
ती रात्रि व्यतीत झाल्यावर दुसऱ्या दिवशी पहाटेच वंदिजन राजनिवासाजवळ येऊन उभे राहिले। उत्तम संस्कारांनी युक्त, मंगलविद्येत निपुण सूत आणि स्तुतीत कुशल गायक एकेक करून वेगवेगळे आशीर्वचन उच्चारू लागले।
Verse 2
अथ रात्र्यां व्यतीतायां प्रातरेवापरेऽहनि।वन्दिनः पर्युपातिष्ठंस्तत्पार्थिव निवेशनम्।।2.65.1।।सूताः परमसंस्कारा मङ्गलाश्चोत्तमश्रुताः।गायका: स्तुतिशीलाश्च निगदन्तः पृथक् पृथक्।।2.65.2।।
रात्रि व्यतीत झाल्यावर, दुसऱ्या दिवशी पहाटेच वंदिजन राजनिवासाजवळ उपस्थित झाले। परमसंस्कारयुक्त, उत्तमश्रुत व मंगलवचन बोलणारे सूत आणि स्तुतीत निपुण गायक—एकामागून एक येऊन वेगवेगळ्या रीतीने मंगलस्तुती गाऊ लागले।
Verse 3
राजानं स्तुवतां तेषामुदात्ताभिहिताशिषाम्।प्रासादाऽभोगविस्तीर्णः स्तुतिशब्दोह्यवर्तत।।।।
राजाची स्तुती करणाऱ्यांच्या उदात्त स्वरातील आशीर्वचनेसह तो स्तुतिशब्द प्रासादाच्या विस्तीर्ण आवारात सर्वत्र पसरला।
Verse 4
ततस्तु स्तुवतां तेषां सूतानां पाणिवादकाः।अपदानान्युदाहृत्य पाणिवादा नवादयन्।।।।
मग त्या सूतांच्या स्तुतीगानासोबत पाणिवादकांनी राजाच्या प्रसिद्ध पराक्रमकथा उच्चारत ताल धरून करतालांचे नाद वाजविले।
Verse 5
तेन शब्देन विहगाः प्रतिबुद्धा विसस्वनुः।शाखास्थाः पञ्जरस्थाश्च ये राजकुलगोचराः।।।।
त्या नादाने जागे झालेले राजकुलपरिसरातील विहंग—काही फांद्यांवर बसलेले, काही पिंजऱ्यातील—सर्वच किलबिल करू लागले।
Verse 6
व्याहृताः पुण्यशब्दाश्च वीणानां चापि निस्स्वनाः।आशीर्गेयं च गाथानां पूरयामास वेश्म तत्।।।।
पवित्र उच्चार, वीणांचे निनाद आणि छंदबद्ध गाथांचे आशीर्वादी गान—यांनी ते वेश्म पूर्णपणे भरून गेले।
Verse 7
तत श्शुचिसमाचाराः पर्युपस्थानकोविदाः।स्त्रीवर्ष धरभूयिष्ठा उपतस्थुर्यथापुरम्।।।।
त्यानंतर शुचि-आचार पाळणारे व राजसेवेत निपुण परिचारक—अनेक स्त्रिया व नपुंसकांसह—पूर्वीप्रमाणे उपस्थित राहून सेवेस उभे राहिले।
Verse 8
हरिचन्दनसम्पृक्तमुदकं काञ्चनैर्घटैः।आनिन्युस्स्नानशिक्षाज्ञा यथाकालं यथाविधि।।।।
स्नानविधीचे शिक्षण घेतलेले जाणकार लोक योग्य वेळी व विधिप्रमाणे, हरिचंदन मिसळलेले शीतल उदक सुवर्ण घटांत भरून आणू लागले।
Verse 9
मङ्गलालम्भनीयानि प्राशनीयान्युपस्करान्।उपनिन्युस्तथाप्यन्याः कुमारीबहुलाः स्त्रियः।।।।
तसेच इतर स्त्रिया—ज्यांत अनेक कुमारिका होत्या—मंगलकारक अभ्यंगद्रव्ये, पिण्यास योग्य मधुर पेये आणि स्नानकर्म पूर्ण करण्यास आवश्यक उपस्करही घेऊन आल्या।
Verse 10
सर्वलक्षणसम्पन्नं सर्वं विधिवदर्चितम्।सर्वं सुगुणलक्ष्मीवत्तद्बभूवाभिहारिकम्।।।।
राजासाठीची सर्व सामग्री सर्व लक्षणांनी परिपूर्ण, विधिपूर्वक सजवलेली, आणि सर्वथा उत्तम गुण व शुभलक्ष्मीने युक्त अशी होती।
Verse 11
तत स्सूर्योदयं यावत्सर्वं परिसमुत्सुकम्।तस्थावनुपसम्प्राप्तं किंस्विदित्युपशङ्कितम्।।।।
तेव्हा सर्व परिचर पूर्ण सज्ज होऊन अत्यंत उत्सुकतेने सूर्योदयापर्यंत थांबले. पण राजा अद्याप न आल्याचे पाहून ‘काय बरे झाले?’ अशी अनिष्टाची शंका त्यांच्या मनात उत्पन्न झाली॥
Verse 12
अथ याः कोसलेन्द्रस्य शयनं प्रत्यनन्तराः।ताः स्त्रियस्तु समागम्य भर्तारं प्रत्यबोधयन्।।।।
यानंतर कोसलाधिपतीच्या शयनगृहात सहज प्रवेश असलेल्या स्त्रिया तेथे येऊन आपल्या स्वामीला जागे करू लागल्या॥
Verse 13
तथाप्युचितवृत्ता स्ता विनयेन नयेन च।नह्यस्य शयनं स्पृष्ट्वा किञ्चिदप्युपलेभिरे।।।।
तरीही त्या योग्य आचार पाळून, विनय व संयमाने वागून, राजाच्या शय्येला स्पर्श करूनही कोणतेही चिन्ह त्यांना आढळले नाही॥
Verse 14
ताः स्त्रियस्स्वप्नशीलज्ञाश्चेष्टासञ्चलनादिषुता वेपथुपरीताश्च राज्ञः प्राणेषु शङ्किताः।प्रतिस्रोतस्तृणाग्राणां सदृशं सञ्चकाशिरे।।।।
त्या स्त्रिया झोपेची लक्षणे—हालचाल इत्यादी—ओळखण्यात कुशल होत्या. त्या थरथर कापू लागल्या व राजाच्या प्राणांविषयी शंकित झाल्या; प्रवाहाच्या विरुद्ध उभ्या असलेल्या तृणाग्रांसारख्या त्या दिसू लागल्या॥
Verse 15
अथ सन्देहमानानां स्त्रीणां दृष्ट्वा च पार्थिवम्।यत्तदाशङ्कितं पापं तस्य जज्ञे विनिश्चयः।।।।
मग शंकेत असलेल्या स्त्रियांनी राजाकडे नीट पाहिले; आणि ज्याचे भयावह अनिष्ट त्यांनी मनात धरले होते, त्याचाच त्यांना ठाम निश्चय झाला॥
Verse 16
कौसल्या च सुमत्रच पुत्रशोकपराजिते।प्रसुप्ते न प्रबुध्येते यथा कालसमन्विते।।।।
कौसल्या व सुमित्रा पुत्रशोकाने पराजित होऊन गाढ निद्रेत पडल्या होत्या; त्या जाग्या झाल्या नाहीत—जणू काळानेच त्यांना ग्रासले होते।
Verse 17
निष्प्रभा च विवर्णा च सन्ना शोकेन सन्नता।न व्यराजत कौसल्या तारेव तिमिरावृता।।।।
शोकाने दबून कौसल्या निष्प्रभ व विवर्ण झाली, देहही शिथिल झाला; ती तिमिराने झाकलेल्या तारकेप्रमाणे उजळली नाही।
Verse 18
कौसल्याऽनन्तरं राज्ञस्सुमित्रा तदन्तनरम्।न स्म विभ्राजते देवी शोकाश्रुलुलितानना।।।।
राजाच्या शेजारी सुमित्रा आणि तिच्या पुढे कौसल्या पडली होती; शोकाश्रूंनी भिजलेला व झुकलेला मुख असलेल्या त्या देवीला पूर्वीचा तेजस्वीपणा उरला नव्हता।
Verse 19
ते च दृष्ट्वा तथा सुप्ते शुभे देव्यौ च तं नृपम्।सुप्तमेवोद्गतप्राणमन्तःपुरमदृश्यत।।।।
त्या दोन्ही शुभ राण्या तशाच झोपलेल्या आणि नृपतीही जणू झोपलेलाच—परंतु प्राण निघून गेलेला—असे पाहून अंतःपुरातील स्त्रियांनी ओळखले की राजा निद्रेतच परलोकवासी झाला आहे।
Verse 20
ततः प्रचुक्रुशुर्दीना स्सस्वरं ता वराङ्गनाः।करेणव इवारण्ये स्थानप्रच्युतयूथपाः।।।।
तेव्हा त्या श्रेष्ठ स्त्रिया दीन होऊन मोठ्या स्वराने आक्रोश करू लागल्या—जणू अरण्यात यूथपती स्थानच्युत झाल्यावर हत्तीण्या करुण रडतात तशा।
Verse 21
तासामाक्रन्दशब्देन सहसोद्धतचेतने।कौसल्या च सुमित्रा च त्यक्त निद्रे बभूवतुः।।।।
त्यांच्या आक्रोशाच्या शब्दाने सहसा चैतन्य जागे होऊन कौसल्या व सुमित्रा यांनी झोप झटकून टाकली।
Verse 22
कौसल्या च सुमित्रा च दृष्ट्वा स्प़ृष्ट्वा च पार्थिवम्।हा नाथेति परिक्रुश्य पेततुर्धरणीतले।।।।
कौसल्या व सुमित्रा यांनी राजाला पाहून व स्पर्श करून ‘हा नाथ!’ असे आर्तपणे म्हणत विलाप केला आणि दोघीही भूमीवर कोसळल्या।
Verse 23
सा कोसलेन्द्रदुहिता वेष्टमाना महीतले।न बभ्राज रजोध्वस्ता तारेव गगनाच्च्युता।।।।
कोसलेंद्राची कन्या कौसल्या भूमीवर लोळत होती; धुळीने माखल्यामुळे ती पूर्वीसारखी तेजस्वी दिसेना—जणू आकाशातून पडलेला तारा।
Verse 24
नृपे शान्तगुणे जाते कौसल्यां पतितां भुवि।अपश्यंस्ताः स्त्रियः सर्वा हतां नागवधूमिव।।।।
राजा शांत व निश्चल झाल्यावर सर्व स्त्रियांनी भूमीवर पडलेली कौसल्या पाहिली—जणू मारलेली हत्तीण.
Verse 25
ततस्सर्वा नरेन्द्रस्य कैकेयीप्रमुखाः स्त्रियः।रुदन्त्य श्शोकसन्तप्ता निपेतुर्गतचेतनाः।।।।
तेव्हा कैकेयीप्रमुख राजाच्या सर्व राण्या शोकाने दग्ध होऊन रडत रडत मूर्च्छित होऊन भूमीवर कोसळल्या।
Verse 26
ताभिस्स बलवान्नादः क्रोशन्तीभिरनुद्रुतः।येन स्फीतीकृतं भूयस्तद्गृहं समनादयत् ।। ।।
त्यांच्या आक्रोशामागोमाग एक प्रचंड नाद उठला; तो अधिकाधिक वाढून त्या राजभवनाला पुन्हा पुन्हा दुमदुमून टाकू लागला।
Verse 27
तत् परित्रस्तन्त्रसम्भ्रान्त पर्युत्सुकजनाकुलम्।सर्वतस्तुमुलाक्रन्दं परितापार्तबान्धवम्।।।।सद्यो निपतितानन्दं दीनविक्लबदर्शनम्।बभूव नरदेवस्य सद्म दिष्टान्तमीयुषः।।।।
देवोपम राजाचा अंत झाल्याबरोबर ते राजसदन क्षणात आनंदहीन झाले—उत्सुक, भयग्रस्त व गोंधळलेल्या लोकांनी गजबजलेले, सर्वत्र तुफानी आक्रोशाने निनादणारे, शोकतापाने व्याकुळ बंधूंनी वेढलेले; त्याचे दर्शन अत्यंत दीन व विकल झाले।
Verse 28
तत् परित्रस्तन्त्रसम्भ्रान्त पर्युत्सुकजनाकुलम्।सर्वतस्तुमुलाक्रन्दं परितापार्तबान्धवम्।।2.65.27।।सद्यो निपतितानन्दं दीनविक्लबदर्शनम्।बभूव नरदेवस्य सद्म दिष्टान्तमीयुषः।।2.65.28।।
राजाच्या देहावसानाने ते राजभवन ताबडतोब सर्व आनंद गमावून बसले—आतुर व भयाक्रांत लोकांनी भरलेले, सर्वत्र उन्मत्त आक्रोशाने दुमदुमणारे, शोकाने तळमळणाऱ्या आप्तांनी परिपूर्ण; ते अत्यंत दयनीय व भग्नप्राय दिसू लागले।
Verse 29
अतीतमाज्ञाय तु पार्थिवर्षभं यशस्विनं सम्परिवार्य पत्नयः।भृशं रुदन्त्यः करुणं सुदुःखिताः प्रगृह्य बाहू व्यलपन्ननाथवत्।।।।
यशस्वी राजर्षभ गत झाला हे जाणताच त्याच्या पत्न्या त्याला वेढून उभ्या राहिल्या; अतिशय दुःखी होऊन त्या करुण रडत, बाहू उंचावून अनाथांसारख्या विलाप करू लागल्या।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the court’s continuation of prescribed morning rites and praise—performed in good faith—colliding with the hidden reality of the king’s death, forcing an immediate shift from ceremonial duty to truthful recognition and mourning.
The sarga underscores anityatā (the instability of worldly status) and shows how social order (vidhi, protocol, praise) cannot prevent loss; it also models communal response—grief acknowledged openly—when authority suddenly disappears.
The cultural focus is the Ayodhyā palace ecosystem—antaḥpura (inner apartments), royal service roles (vandinaḥ, sūtāḥ, attendants), and bathing-rite material culture (golden vessels, sandal-scented water, unguents, vīṇā music) that frame courtly life.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.