Sarga 112
पादुकाप्रदानम् (The Gift of the Sandals and Delegated Kingship)
अयोध्याकाण्ड
या सर्गात चित्रकूट येथे भाऊबंधांच्या समेटानंतरचा धर्मनिष्ठ निर्णय वर्णिला आहे. अदृश्य ऋषिगण हा पवित्र संवाद पाहून स्तुती करतात आणि तो शुभ व भविष्यसिद्धीचा सूचक मानतात; रावणवधाची अपेक्षित सिद्धीही त्यातून सूचित होते. कंपित असूनही धैर्यवान भरत राजधर्म व कुलधर्माच्या आधाराने रामांना राज्य स्वीकारण्याची विनंती करतो. एकट्याने राज्य चालविण्याची आपली असमर्थता तो कबूल करतो आणि बंधु, वीर व प्रजा सर्वांची दृष्टी केवळ रामांकडेच आहे असे सांगतो. राम स्नेहपूर्वक उपदेश करतात—भरताला स्वाभाविक व शिक्षणाने प्राप्त अशी प्रज्ञा आहे; मंत्र्यांशी व विवेकी सल्लागारांशी विचारविनिमय करून राज्यकारभार करावा आणि कैकेयीविषयी क्रोध धरू नये. परंतु पित्याची प्रतिज्ञा अढळ आहे—अशक्य उदाहरणे देऊन राम आपला निश्चय दृढ करतात. त्यानंतर भरत सुवर्णभूषित पादुका अर्पण करतो. राम त्या पादुकांत पाऊल ठेवून पुन्हा त्याच भरताला परत देतात आणि अधिकाराचे प्रतीक म्हणून त्यांना प्रतिष्ठा देतात. भरत प्रतिज्ञा करतो की चौदा वर्षे नगराबाहेर तपस्व्यासारखा राहून राज्यव्यवस्था पादुकांच्या अधीन ठेवीन; वेळेवर राम परत न आल्यास आत्मदहन करीन. राम संमती देऊन भरत व शत्रुघ्नाला आलिंगन देतात, कैकेयीचे रक्षण व अनरागाची आज्ञा करतात, वडिलधाऱ्यांना वंदन करून प्रस्थान करतात. माता शोकाने गहिवरून निरोप देऊ शकत नाहीत; रामही अश्रूंनी भरलेल्या नेत्रांनी कुटीत प्रवेश करतात.
Shlokas
Verse 1
तमप्रतिमतेजोभ्यां भ्रातृभ्यां रोमहर्षणम्। विस्मिता: सङ्गमं प्रेक्ष्य समवेता महर्षयः।।2.112.1।।
त्या अनुपम तेजस्वी दोन भावांच्या रोमांचकारी भेटीचे दर्शन घेऊन तेथे जमलेले महर्षी विस्मयाने थक्क झाले।
Verse 2
अन्तर्हिता मुनिगणास्सिद्धाश्च परमर्षयः। तौ भ्रातरौ महात्मानौ काकुत्स्थौ प्रशशंसिरे।।2.112.2।।
दृष्टीस न दिसणारे मुनिगण, सिद्ध आणि परमर्षी—काकुत्स्थ वंशातील त्या दोन महात्मा भावांची स्तुती करू लागले।
Verse 3
स धन्यो यस्य पुत्रौ द्वौ धर्मज्ञौ धर्मविक्रमौ।श्रुत्वा वयं हि सम्भाषामुभयोस्स्पृहयामहे।।2.112.3।।
ज्याचे दोन पुत्र धर्मज्ञ व धर्माधिष्ठित पराक्रमाचे आहेत तोच खरोखर धन्य. त्या दोघांचा संवाद ऐकून आम्ही उभयांबद्दल भक्तिभावाने आकृष्ट होतो.
Verse 4
ततस्त्वृषिगणाः क्षिप्रं दशग्रीववधैषिणः। भरतं राजशार्दूलमित्यूचु: सङ्गता वचः।।2.112.4।।
त्यानंतर दशग्रीवाच्या शीघ्र वधाची इच्छा बाळगणारे ऋषिगण त्वरेने एकत्र येऊन राजशार्दूल भरतास असे सुसंगत वचन म्हणाले.
Verse 5
कुले जात महाप्राज्ञ महावृत्त महायशः।ग्राह्यं रामस्य वाक्यं ते पितरं यद्यवेक्षसे।।2.112.5।।
हे कुलोत्पन्न महाप्राज्ञ, महावृत्त व महायशस्वी! तू पित्याचा मान ठेवत असशील तर रामाचे वचन तुला स्वीकारावे लागेल.
Verse 6
सदाऽनृणमिमं रामं वयमिच्छामहे पितुः। आनृणत्वाच्च कैकेय्या: स्वर्गम् दशरथो गतः।।2.112.6।।
हा राम पित्याप्रती सदैव ऋणमुक्त राहावा अशी आमची इच्छा आहे. आणि कैकेयीप्रती आपले दायित्व पूर्ण करूनच दशरथ स्वर्गास गेले.
Verse 7
एतावदुक्त्वा वचनं गन्धर्वा: समहर्षयः। राजर्षयश्चैव तदा सर्वे स्वां स्वां गतिं गताः।।2.112.7।।
एवढेच वचन बोलून गंधर्व महर्षींसह आणि राजर्षीही—ते सर्वजण तेव्हा आपापल्या धामास निघून गेले.
Verse 8
ह्लादितस्तेन वाक्येन शुभेन शुभदर्शनः।राम स्संहृष्टवदनस्तानृषीनभ्यपूजयत्।।2.112.8।।
शुभदर्शन श्रीराम त्या मंगल वचनांनी हर्षित होऊन प्रसन्न मुखाने त्या ऋषींचे यथाविधि पूजन-सत्कार करू लागले।
Verse 9
त्रस्तगात्रस्तु भरतस्स वाचा सज्जमानया।कृताञ्जलिरिदं वाक्यं राघवं पुनरब्रवीत्।।2.112.9।।
परंतु भरताचे अंग थरथरत होते, वाणी अडखळत होती; हात जोडून तो राघवाला पुन्हा हे वचन म्हणाला।
Verse 10
राजधर्ममनुप्रेक्ष्य कुलधर्मानुसन्ततिम्।कर्तुमर्हसि काकुत्स्थ मम मातुश्च याचनाम्।।2.112.10।।
हे काकुत्स्थ! राजधर्म आणि कुलधर्माची अखंड परंपरा ध्यानात घेऊन, माझी व माझ्या मातृदेवीची ही याचना पूर्ण करणे तुला उचित आहे।
Verse 11
रक्षितुं सुमहद्राज्यमहमेकस्तु नोत्सहे।पौरजानपदांश्चापि रक्तान्रञ्जयितुं तथा।।2.112.11।।
मी एकटाच हे अतिविशाल राज्य रक्षण करण्याचे धैर्य करीत नाही; तसेच नगर व जनपदातील अनुरक्त प्रजाजनांना एकट्याने संतुष्टही ठेवू शकत नाही।
Verse 12
ज्ञातयश्च हि योधाश्च मित्राणि सुहृदश्च नः।त्वामेव प्रतिवीक्षन्ते पर्जन्यमिव कर्षकाः।।2.112.12।।
आपले नातेवाईक, योद्धे, मित्र आणि सुहृद—सर्वजण केवळ तुझ्याकडेच आशेने पाहतात, जसे शेतकरी पर्जन्याची वाट पाहतात।
Verse 13
इदं राज्यं महाप्राज्ञ स्थापय प्रतिपद्य हि।शक्तिमानसि काकुत्स्थ लोकस्य परिपालने।।2.112.13।।
हे महाप्राज्ञा! हे राज्य स्वीकारून ते दृढपणे सुव्यवस्थित कर. हे काकुत्स्था! लोकांचे पालन‑रक्षण करण्यास तू पूर्ण समर्थ आहेस.
Verse 14
इत्युक्त्वा न्यपतद्भ्रातुः पादयोर्भरतस्तदा।भृशं सम्प्रार्थयामास राममेव प्रियंवदः।।2.112.14।।
असे बोलून भरत तेव्हा भावाच्या चरणांवर पडला. प्रिय व मधुर वचनांनी तो केवळ रामालाच अत्यंत कळकळीने विनवू लागला.
Verse 15
तमङ्के भरतं कृत्वा रामो वचनमब्रवीत्।श्यामं नलिनपत्राक्षं मत्तहंसस्वरं स्वयम्।।2.112.15।।
भरताला मांडीवर घेऊन रामाने स्वतः वचन सांगितले—श्यामवर्ण, कमळपानासारखे नेत्र आणि मत्तहंसासारखा मधुर स्वर असलेल्या भरतास.
Verse 16
आगता त्वामियं बुद्धिस्स्वजा वैनयिकी च या।भृशमुत्सहसे तात रक्षितुं पृथिवीमपि।।2.112.16।।
तात! ही बुद्धी तुला प्राप्त झाली आहे—स्वभावतःही आणि विनय‑शिक्षेने परिष्कृतही. तिच्या बळावर तू पृथ्वीचेही रक्षण करण्यास पूर्ण समर्थ आहेस.
Verse 17
अमात्यैश्च सुहृद्भिश्च बुद्धिमद्भिश्च मन्त्रिभिः।सर्वकार्याणि सम्मन्त्र्य सुमहन्त्यपि कारय।।2.112.17।।
अमात्य, सुहृद आणि बुद्धिमान मंत्र्यांशी सल्लामसलत करून सर्व कार्ये करवून घे—अतिशय कठीण वाटणारीही.
Verse 18
लक्ष्मीश्चन्द्रादपेयाद्वा हिमवान्वा हिमं त्यजेत्।अतीयात्सागरो वेलां न प्रतिज्ञामहं पितुः।।2.112.18।।
चंद्राची कांती जरी लोप पावो, हिमालय जरी आपला हिम त्यागो, सागर जरी मर्यादा ओलांडो—तरीही मी पित्याची प्रतिज्ञा कधीही सोडणार नाही।
Verse 19
कामाद्वा तात लोभाद्वा मात्रातुभ्यमिदं कृतम्।न तन्मनसि कर्तव्यं वर्तितव्यं च मातृवत्।।2.112.19।।
बाळा, प्रेमाने असो वा लोभाने, मातेने हे तुझ्या हितासाठीच केले आहे; ते मनात कटुता म्हणून धरू नकोस, तिच्याशी मातेसारखेच वाग।
Verse 20
एवं ब्रुवाणं भरतः कौसल्यासुतमब्रवीत्।तेजसाऽऽदित्यसङ्काशं प्रतिपच्चन्द्रदर्शनम्।।2.112.20।।
राम असे बोलत असता भरताने कौसल्यासुताला प्रत्युत्तर दिले—तेजाने सूर्यसमान, आणि दर्शनाने नवचंद्रासारखा सौम्य।
Verse 21
आधिरोहाऽर्य पादाभ्यां पादुके हेमभूषिते।एतेहि सर्वलोकस्य योगक्षेमं विधास्यतः।।2.112.21।।
हे आर्य, सुवर्णभूषित या पादुकांवर आपले चरण ठेवावेत; ह्याच सर्व लोकांचे योगक्षेम—कल्याण व रक्षण—साधतील।
Verse 22
सोऽधिरुह्य नरव्याघ्रः पादुके ह्यवरुह्य च।प्रायच्छत्सुमहातेजा भरताय महात्मने।।2.112.22।।
नरव्याघ्र राम, सुमहातेजस्वी, पादुकांवर चरण ठेवून पुन्हा उतरला; आणि त्या पादुका महात्मा भरताला अर्पण केल्या।
Verse 23
स पादुके सम्प्रणम्य रामं वचनमब्रवीत्चतुर्दश हि वर्षाणि जटाचीरधरो ह्याहम्।।2.112.23।।फलमूलाशनो वीर भवेयं रघुनन्दन।तवाऽगमनमाकाङ्क्षान्वसन्वै नगराद्बहिः।।2.112.24।।तव पादुकयोर्न्यस्तराज्यतन्त्रः परन्तप।
भरताने पादुका नमस्कारून रामाला म्हटले— “हे वीर रघुनंदना! मी चौदा वर्षे जटा‑वल्कल धारण करून फल‑मूळाहार करीत राहीन. तुझ्या पादुकांना राज्यकारभार अर्पून, नगराबाहेर राहून तुझ्या आगमनाची वाट पाहीन, हे परंतपा।”
Verse 24
स पादुके सम्प्रणम्य रामं वचनमब्रवीत्चतुर्दश हि वर्षाणि जटाचीरधरो ह्याहम्।।2.112.23।।फलमूलाशनो वीर भवेयं रघुनन्दन।तवाऽगमनमाकाङ्क्षान्वसन्वै नगराद्बहिः।।2.112.24।।तव पादुकयोर्न्यस्तराज्यतन्त्रः परन्तप।
“हे रघूत्तमा! चौदा वर्षे पूर्ण झाल्याच्या दिवशी जर मी तुला पाहिले नाही, तर मी दाहक अग्नीत प्रवेश करीन।”
Verse 25
चतुर्दशे तु संपूर्णे वर्षेऽहनि रघूत्तम।।2.112.25।।न द्रक्ष्यामि यदि त्वां तु प्रवेक्ष्यामि हुताशनम्।
“हे रघूत्तमा! चौदा वर्षे पूर्ण झाल्याच्या दिवशी जर मी तुला पाहिले नाही, तर मी दाहक अग्नीत प्रवेश करीन।”
Verse 26
तथेति च प्रतिज्ञाय तं परिष्वज्य सादरम्।।2.112.26।।शत्रुघ्नं च परिष्वज्य भरतं चेदमब्रवीत्।
रामाने “तथेति” म्हणत प्रतिज्ञा केली; मग आदराने भरताला आणि शत्रुघ्नालाही आलिंगन देऊन भरताला हे वचन सांगितले।
Verse 27
मातरं रक्ष कैकेयीं मा रोषं कुरु तां प्रति।।2.112.27।।मया च सीतया चैव शप्तोऽसि रघुसत्तम।इत्युक्त्वाऽश्रुपरीताक्षो भ्रातरं विससर्ज ह।।2.112.28।।
राम म्हणाला— “तुझी माता कैकेयी हिचे रक्षण कर; तिच्याविषयी राग धरू नकोस. हे रघुसत्तमा! तू माझ्या आणि सीतेच्या शपथेने बांधलेला आहेस।” असे बोलून, अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी रामाने भावाला निरोप दिला।
Verse 28
मातरं रक्ष कैकेयीं मा रोषं कुरु तां प्रति।।2.112.27।।मया च सीतया चैव शप्तोऽसि रघुसत्तम।इत्युक्त्वाऽश्रुपरीताक्षो भ्रातरं विससर्ज ह।।2.112.28।।
कैकेयी मातेस रक्षण कर; तिच्याविषयी राग करू नकोस. हे रघुसत्तम, तू माझ्या व सीतेच्या शपथेने बांधलेला आहेस—असे म्हणत अश्रुपूर्ण नेत्रांनी रामाने भावास निरोप दिला.
Verse 29
स पादुके ते भरतः प्रतापवान् स्वलङ्कृते सम्परिपूज्य धर्मवित्।प्रदक्षिणं चैव चकार राघवम् चकार ते चोत्तमनागमूर्धनि।।2.112.29।।
तेव्हा प्रतापवान, धर्मज्ञ भरताने त्या सुशोभित पादुकांची विधिपूर्वक पूजा केली, राघवाची प्रदक्षिणा केली, आणि त्या पादुका श्रेष्ठ हत्तीच्या मस्तकावर ठेवल्या।
Verse 30
अथाऽनुपूर्व्यात्प्रतिनन्द्य तं जनं गुरूंश्च मन्त्रिप्रकृतीस्तथाऽनुजौ।व्यसर्जयद्राघववंशवर्धनस्थिरः स्वधर्मे हिमवानिवाचलः।।2.112.30।।
त्यानंतर रामाने क्रमाने जनसमुदायाचे अभिवादन केले; तसेच गुरुजन, मंत्री व प्रजाजन यांचेही, आणि अनुजांना आशीर्वाद देऊन—रघुवंशवर्धक, स्वधर्मात हिमवानासारखा अचल—त्यांना निरोप दिला।
Verse 31
तं मातरो बाष्पगृहीतकण्ठ्यो दुःखेन नामन्त्रयितुं हि शेकुः।स त्वेव मात्रृ़रभिवाद्य सर्वारुदन्कुटीं स्वां प्रविवेश राघवः।।2.112.31।।
त्यांच्या मातांचे कंठ अश्रूंनी गहिवरले होते; दुःखामुळे त्या निरोपही देऊ शकल्या नाहीत. पण राघवाने स्वतः सर्व मातांना प्रणाम केला आणि रडत रडत आपल्या कुटीत प्रवेश केला।
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether political stability permits overriding a prior vow: Bharata urges Rāma to take the throne for the kingdom’s welfare, while Rāma refuses because the father’s promise must not be broken, resolving the crisis through symbolic delegation via the pādukā.
Legitimate rule is anchored in truth and restraint: governance must be consultative and welfare-oriented, yet moral credibility arises from unwavering fidelity to vows; authority can be exercised without personal possession through dharmic symbols and disciplined renunciation.
Cultural landmarks dominate: the gold-adorned pādukā as a regnal emblem, circumambulation (pradakṣiṇā) as reverence protocol, the elephant as a public-ceremonial platform, and the ascetic hut (kuṭī) marking the exile setting outside the city polity.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.