Sarga 11

Verse 1

तं मन्मथशरैर्विद्धमं कामवेगवशानुगम् ।उवाच पृथिवीपालं कैकेयी दारुणं वचः ॥१॥

मन्मथाच्या बाणांनी जणू विद्ध झालेला आणि कामवेगाच्या अधीन वाहणारा तो पृथ्वीपाल—त्याला कैकेयीने कठोर व भयाण वचन उच्चारले॥

Verse 2

नास्मि विप्रकृतादेव केनचिन्नावमानिता ।अभिप्रायस्तु मे कश्चित्तमिच्छामि त्वया कृतम् ॥२॥

हे देव (राजन्), माझ्यावर कोणी अन्याय केलेला नाही, ना माझा अपमान झाला आहे. पण माझा एक अभिप्राय आहे—तो तुम्ही पूर्ण करावा अशी माझी इच्छा आहे.

Verse 3

प्रतिज्ञां प्रतिजानीष्व यदि त्वं कर्तुमिच्छसि ।अथ तद्व्याहरिष्यामि यदभिप्रार्थितं मया ॥३॥

जर तू खरोखर माझी इच्छा पूर्ण करावयास इच्छित असशील, तर प्रथम प्रतिज्ञा कर. मगच मी माझी मागणी काय आहे ते सांगीन.

Verse 4

तामुवाच महातेजाः कैकेयीमीषदुत्स्मितः ।कामी हस्तेन संगृह्य मूर्धजेषु शुचिस्मिताम् ॥४॥

तेव्हा महातेजस्वी राजा किंचित् हसत कैकेयीला म्हणाला. अनुरागाने त्याने हाताने तिचे केश धरून, शुद्ध उजळ हास्य असलेल्या तिला संबोधिले.

Verse 5

आवलिप्ते न जानासि त्वत्तः प्रियतरो मम ।मनुजो मनुजव्याघ्राद्रामादन्यो न विद्यते ॥५॥

हे गर्विणी! तुला माहीत नाही काय? माझ्यासाठी तुझ्याहून प्रिय दुसरी कोणी नाही. आणि मनुष्यांमध्ये—मनुष्यव्याघ्र रामावाचून—दुसरा कोणी नाही.

Verse 6

तेनाजय्येन मुख्येन राघवेण महात्मना ।शपे ते जीवनार्हेण ब्रूहि यन्मनसेच्छासि ॥६॥

अजेय, श्रेष्ठ, महात्मा, दीर्घायुष्याला योग्य अशा त्या राघवाची शपथ घेऊन सांगतो—तुझ्या मनातील इच्छा काय आहे ते बोल.

Verse 7

यं मुहूर्तमपश्यंस्तु न जीवेयमहं ध्रुवम् ।तेन रामेण कैकेयि शपे ते वचनक्रियाम् ॥७॥

हे कैकेयी! त्याला एक क्षणही न पाहता मी निश्चयच जगू शकणार नाही. त्या रामाची शपथ घेऊन मी तुझे वचन पूर्ण करीन, अशी प्रतिज्ञा करतो.

Verse 8

आत्मना वात्मजैश्चान्यैर्वृणेयं मनुजर्षभम् ।तेन रामेण कैकेयि शपे ते वचनक्रियाम् ॥८॥

मी स्वतःपेक्षा, माझ्या पुत्रांपेक्षा आणि इतर सर्वांपेक्षा श्रेष्ठ असा नरश्रेष्ठ श्रीरामच निवडतो. हे कैकेयी, त्या रामाची शपथ घेऊन सांगतो—तुझे वचन मी निश्चयाने पूर्ण करीन।

Verse 9

भद्रे हृदयमप्येतदनुमृशोद्धरस्व मे ।एतत्समीक्ष्य कैकेयि ब्रूहि यत्साधु मन्यसे ॥९॥

हे भद्रे, माझे हे हृदयही व्याकुळ झाले आहे—ते स्पर्शून मला या दुःखातून उचला. हे कैकेयी, याचा नीट विचार करून तुला जे योग्य वाटते ते सांग.

Verse 10

बलमात्मनि जानन्ती न मां शङ्कितुमर्हसि ।करिष्यामि तव प्रीतिं सुकृतेनापि ते शपे ॥१०॥

तुमचे माझ्यावरचे सामर्थ्य जाणून, माझ्यावर संशय घेणे तुम्हाला योग्य नाही. मी माझ्या पुण्याची शपथ घेऊन सांगते—तुमची प्रीती होईल असेच मी करीन॥

Verse 11

सा तदर्थमना देवी तमभिप्रायमागतम् ।निर्माध्यस्थ्याच्च हर्षाच्च बभाषे दुर्वचं वचः ॥११॥

ती देवी-राणी आपल्या हेतूत मन एकाग्र करून, मधला मार्ग न पाहता आणि हर्षाने भरून, बोलणे कठीण असे कठोर वचन बोलली॥

Verse 12

तेन वाक्येन संहृष्टा तमभिप्रायमागतम् ।व्याजहार महाघोरमभ्यागतमिवान्तकम् ॥१२॥

त्याच्या वचनांनी हर्षित होऊन तिने मनात उदयास आलेला तो अभिप्राय व्यक्त केला—अतिभयाण, जणू अचानक समोर आलेला मृत्युरूप अंतक॥

Verse 13

यथा क्रमे शपसि वरं मम ददासि च ।तच्छृण्वन्तु त्रयस्त्रिंशद्देवास्साग्निपुरोगमाः ॥१३॥

तू क्रमाने शपथ घेऊन मला वर देत आहेस; म्हणून अग्नि-पुरोगामी त्रयस्त्रिंश देवगण साक्षी होऊन हे ऐकोत।

Verses 14-15

चन्द्रादित्यौ नभश्चैव ग्रहा रात्र्यहनी दिशः ।जगच्च पृथिवी चेयं सगन्धर्वा सराक्षसा ॥१४॥निशाचराणि भूतानि गृहेषु गृहदेवता ।यानि चान्यानि भूतानि जानीयुर्भाषितं तव ॥१५॥

चंद्र-सूर्य, आकाश, ग्रह, रात्र-दिवस, दिशा, जगत् व ही पृथ्वी—गंधर्व-राक्षसांसह—आणि निशाचर भूत, गृहदेवता व इतर सर्व भूतप्राणी तुझे उच्चारलेले वचन जाणोत।

Verse 16

सत्यसन्धो महातेजाः धर्मज्ञः सुसमाहितः ।वरं मम ददात्येष तन्मे श्रृण्वन्तु दैवताः ॥१६॥

हा सत्यसंध, महातेजस्वी, धर्मज्ञ व संयमी पुरुष मला वर देत आहे—माझ्यासाठी देवगण हे ऐकोत।

Verse 17

इति देवी महेष्वासं परिगृह्याभिशस्य च ।ततः परमुवाचेदं वरदं काममोहितम् ॥१७॥

असे म्हणून देवीने महाधनुर्धरास आलिंगन देऊन त्याची स्तुती केली; मग कामाने मोहित झालेल्या त्या वरदात्यास हे वचन म्हणाली।

Verse 18

स्मर राजन् पुरावृत्तं तस्मिन् दैवासुरे रणे ।तत्र चाच्यावयच्छत्रुस्तव जीवितमन्तरा ॥१८॥

हे राजन्, देवासुरांच्या त्या प्राचीन रणातील वृत्तांत स्मरा। तेथे शत्रूने तुमचे सर्व काही हिरावून घेतले; केवळ तुमचे प्राणच उरले होते।

Verse 19

तत्र चापि मया देव यत्त्वं समभिरक्षितः ।जाग्रत्या यतमानायास्ततो मे प्राददा वरौ ॥१९॥

हे देव (राजन्), तेथे मी तुमचीही रक्षा केली होती. मी जागती राहून प्रयत्नशील होते, म्हणून तुम्ही मला दोन वर दिले.

Verse 20

तौ तु दत्तौ वरौ देव निक्षेपौ मृगयाम्यहम् ।तथैव पृथिवीपाल सकाशे सत्यसङ्गर ॥२०॥

हे देव, पृथिवीपाल, सत्यसंगर! तुम्ही मला दिलेले ते दोन वर तुमच्याकडे ठेव म्हणून जपले आहेत; आता मी तेच दोन वर मागत आहे.

Verse 21

तत् प्रतिश्रुत्य धर्मेण न चेद्दास्यसि मे वरम् ।अद्यैव हि प्रहास्यामि जीवितं त्वद्विमानिता ॥२१॥

धर्माने दिलेले वचन असूनही जर तुम्ही मला माझा वर देणार नाही, तर तुमच्यामुळे अपमानित होऊन मी आजच प्राणत्याग करीन.

Verse 22

वाङ्मात्रेण तदा राजा कैकेय्या स्ववशे कृतः ।प्रचस्कन्द विनाशाय पाशं मृग इवात्मनः ॥२२॥

तेव्हा राजा कैकेयीच्या केवळ वचनमात्रानेच स्वाधीन झाला आणि स्वतःच्या विनाशाकडे असा झेपावला, जसा मृग सापळ्यात उडी घेतो।

Verse 23

ततः परमुवाचेदं वरदं काममोहितम् ।वरौ यौ मे त्वया देव तदा दत्तौ महीपते ॥२३॥तौ तावदहमद्यैव वक्ष्यामि शृणु मे वचः ।

मग ती काममोहित वरदानी राजाला म्हणाली—“हे देव, हे महीपते! पूर्वी तुम्ही मला जे दोन वर दिले होते, ते मी आजच सांगते; माझे वचन ऐका।”

Verse 24

अभिषेकसमारम्भो राघवस्योपकल्पितः ॥२४॥अनेनैवाभिषेकेण भरतो मेऽभिषिच्यताम् ।

राघवाच्या अभिषेकाची सर्व तयारी झाली आहे; याच अभिषेक-सामग्रीने माझा पुत्र भरत याचा राज्याभिषेक व्हावा।

Verse 25

यो द्वितीयो वरो देव दत्तः प्रीतेन मे त्वया ॥२५॥तदा दैवासुरे युद्धे तस्य कालोऽयमागत ।

आणि हे देव! दैवासुर युद्धाच्या वेळी प्रसन्न होऊन तुम्ही मला जो दुसरा वर दिला होता, तो पूर्ण करण्याची वेळ आता आली आहे।

Verse 26

नव प़ञ्च च वर्षाणि दण्डकारण्यमाश्रितः ॥२६॥चीराजिनजटाधारी रामो भवतु तापसः ।

चौदा वर्षे रामाने दण्डकारण्यात आश्रय घ्यावा; चीरवस्त्र, मृगचर्म व जटा धारण करून तो तापस म्हणून राहावा।

Verses 27-28

भरतो भजतामद्य यौवराज्यमकण्टकम् ॥२७॥एष मे परमः कामो दत्तमेव वरं वृणे ।अद्य चैव हि पश्येयं प्रयान्तं राघवं वनम् ॥२८॥

भरताने आजच निर्विघ्न युवराज्य स्वीकारावे. हीच माझी सर्वोच्च इच्छा आहे; आधीच वचन दिलेला वर मी मागते. आणि आजच राघवाला वनाकडे निघताना मी पाहावे.

Verse 29

स राजराजः भव सत्यसङ्गरः कुलं च शीलं च हि रक्ष जन्म च ।परत्रवासे हि वदन्त्यनुत्तमं तपोधनास्सत्यवचो हितं नृणाम् ॥२९॥

आपण राजराजा व्हा—सत्यावर दृढ राहा. आपले कुल, आपले शील-आचरण आणि आपला श्रेष्ठ जन्म यांचे रक्षण करा. तप हेच ज्यांचे धन आहे असे ऋषि सांगतात—परलोकातील कल्याणासाठी सत्यवचनापेक्षा उत्तम काही नाही; सत्यच मनुष्यांचे हित करते.